రనను ర్జు వ్ర్‌ భానునూరి ప్రణీతము

వేదము వేంకటరాయశొ స్త్రిగారు రచించిన సంపూర్ణం ధ్ర టీళతో ము, దృితేము

Male ద్వితీయముద్రణదు

శ్రి క్పసే శనీ బాలం అరగ బాసిన్‌ బయ నము, ల తు a షా విభాగము ల శ9.! sears a

చ, లోక్‌ 4 me eae జై

cub os

For Riu al

వేదము 'వేంకటరాయశాన్రి అండో! బ్రదర్స్‌ 4, మల్లి శ్రీశ ర స్వామిగుడినందు, గంగ సెట్టినీథ, జి, టి మదరాసు Bu Righis Reserved.

చం ఏ కాము ద గొలయమనము గ టో బూ క అ పేట 15-5-50

GG

నుంగ భొచరణము నాయిక స్వీయ ముగ ల భలే యొావన నదోఢ మధ్య

ప గల రతి సీతిమతీ ఆనంద సమ్మోనా వతి ధీఠరాదిఖీదములం నుధ్యథీర మ ధ్యాధీర నుధ వ్రధీరాధీక ప్రౌఢ్రధిర

క్యేస్ట

క్ట నిష్ట

రసమం౦ జరి

వివషవయసూచిక

పుట,

పరకీయ పనోఢథ గుసూధులు స్వ

నై

లకీ త

కులఅట అనుశయాన ముదిత

కన్య సామాన్య అన్యసంభోగదుః ఖిత వో క్షిగ ర్విళ మానవతి

అష్టవిధ నాయికలు.

ప్రోసికళ ర్హృళ ఖండిత

క అహోంతరిత విపల ద్ధి

ర్క

పుట,

2న

99

26 28

80 82 88 84 86 87 89 డక

స్‌ కే ర్‌6 60

వాసక సజ్జ స్వాథీ నపతిక అభిసారిక (పవత్స్య్యత తిక ఠా లేమ మధ్యమ | అధమ

సఖి మండనము ఉపాొలంభము శిత్స పరిహాసము దూతి సంఘటనము విరవానిజేదనము గాయకుడు సతి

అనునూలం డర్‌ వశీ ణుండు థ్యస్టుండు శ్లోర్లు (దు

విషయసూ చిక్‌,

పుట, 69 74 78 86 94 $9 96 9'7 ఫి 98 99 100 108

స్‌

104 105 106 107 108 109

ఉపపతీ

వై శిరండు

ఠా త్తమ వె ళికుండు నుధ్యవ 93 అధమ 9 మాని

చతురుడు (వోషితుండు నాయ కె భొనుండు నర్మసచివుండు

స్సీభ్ర మగ్దుండు విటుడు

చేటుండు విదూనుకుండు

సా స్రీ పక భావములు ul ఫం గారము సంభోగ ము నీపఖంభ్‌ ను

క పలాల

దర్శ నము ఉపసంపోరచు

పుట, 110 111 112 18 114: 1b 116 118; 120: ia

124 125 126 127 180

91 18 18% 140 148

శోకము

Fe గో కీను

అస్లాతి

అధ్భతపరిగ ళ్గ ఆనునయతిపరిం

టు నఃళోపకపాయితే అభం లేబాకుష్ణుః

ఆ గారభి గ్రీలిఖి తాను అజ్ఞ సంకల ఆత్మీయంచరణం ఆనీయనీర జము ఖీం

ఆ నేతుంనగ ళా ఆయా ఈ కము కీ అభీఖిఃళ పగ & ఆస్యంయద వీసీ ఉదయతిన్ఫాది

ఈర _స్రవపయోధథ రా ఊరూరమో

ఏక న్నీకాళయ నే ఏఠణ్‌ పురః ఏతేచారిక ఇశాకాకర చి కథన్న'కా నః

కో క్ర (౧

సూచి,

పుట, ప్ర? 108 110 56 22 24 100

126 66 124 60 118 115

118 20 107 28 63

శోకము కపటవచన ఫాజూ కగు కల్సితర సాల కఅలయలరికనులోప “కా నంనిరీత్యు bean నురాగ చతు “కాం చీ సొగనీ కా బ్చీక అక్వణిత కిఖ్చిల్‌ తుభ్చిత శించీవిధో శృతంవపుపి, కోన యంకోప (oy కోదణ్గంబిళిళ్ల గ తాోగరతకుతూనాలం గ్‌ నుం వీయేవదతీ గరళద్రువుక స ద గో ప్నేషతిస్థతి చతుః పొ న్లముదీక్యు చకైచన్ష్రముఖీ చస్టో దయేచ నన ది ది ఛేతళ్చళ్బుల శాం చోళ ంనీలనిచోళ

1817

71 128 188

185 82 112 108 ర్‌్లి 141 78

4

న్లోకము

జాత స్లేనిశిజాగ రో తమోజటాలే . తల్ఫోపొ న్రముపేయాసి. త్ర స్య్యాంనుతను తాతోయస్య

త సంపీయూవమయూఖ దత్త్వా పైర్యభుజబ్ద దయిత స్యనిరీక్ష్యు దరముకుళిత నేత్రపాళీ దాసాయభవన నా భే దివ్యం వారిక థం దుఃఖందీస్థృతరం దూతీవిద్యుదుపాగ తా దృ ష్ట్వైప్రాంగణసన్నిధ్‌ న్‌ థై క్యా శ్రర్యపర్ని వా వఖ క్షతమురః స్థలే

న్య స ంపన్నగ మార్చి స్తై నాఘ్బుుజై నళ౯ాకుము'దై చాయంమాజ్లాలీ నిబిడతమత మాల

' నిశ్షాళు'కేకిమిథు నాని నీరాత్‌ తీరముపాగ తౌ ., శీఫీంవాలేత్‌

నోతల్నంభ జే

శ్లోక సూ చి,

పుటః 16 117 1y 182 148 105 68 41]

27 101

141 ‘17

శ్లోకము

పల్ఫీ నామధిపస్య పాొణీర్నీ రవకజ్క్బు_ణః పృథ్విత క్రంఛ వకోనులా (పతిఫలనను జేతు (పతీఫలనమృతాంళో (పనాంరవల్ల.ః Cr చీత్రన

(పాణోళ గ లేకిమిపీ (ప్రాదుర్భూ కే బన్షోవో రై ః బావ్యోటాత పరాయణం భగ్తర్యక్య

నీతానినై వధుజ గాళ్‌ ఛేదోచాచి (థొతర్నికుల్లు నుధ్యేనక్ర+మొ మయా విెదీయోా మౌధ్వీక స్య మాముడ్వీత్యు మొాలాబాలామ్బుజదళ ము దాం ప్రదేప్‌* ముకాహారర

నూళ్‌" దోమవి భాయ యద్భూతంక ద్యూతం

పుటః 84 189 106 ig

. 187

86

96

89 181 108 115.

i |

J

శ్లోకము యద్ధోతస్థలనం

యత [౦ కేరునా యి'న్నా చ్యాపిసమౌగ త లక్‌టేపీర తిముహోత్స బే యా న్నాష్టఃసరః రభసాదభిసర్హు రామోలత్మణ లోలచ్చేల చనుర్కతీ లోలాళిప్ప్ర శశ్తోస్యాధరపల్లవస్య వథ,॥ కిము

వట బచిహ్నీత నపుసీతన

వాసన _స్టదేన విద్వత్కు.అనుసోభ ఏ వియతినిలోఅతీ

పరజా విదితను సః విరమలికథనం, కజ్క్కాశళ్ళప్టలి లేన శిల్చందర యితుం కూన్యేసద ని

శ్లోక నూ చి,

పుట, 40 స్‌ ర్‌ 75 119 82 184 84 15 76 నల్లి నీ 87 47

ల్లి 180 ర్‌0 రర 110 ళం 190

శ్లోకము శరూన్యంకరష్ణాన నాం శో పతాక కోథ ఫ్ట్‌తు శశూఃపవ్మ దళం తో గశూాం స్వాపయతి సే కవ పలిమన్దిరం సముపొాగతవతి వై లే సాచస్ట్రనున్షర సౌనస్షమొలళి

సొస్ట్ర భ్వానై సంకేత కీళిగ నొ సంన్కృుళ్య సన సనకనకమహీధరోప స్సర్శః _సనతట స్ఫురదురనిజఖార స్వయంభూ ఃళమ్మ్భు స్వీయా॥స చ్లీగ ఎట్‌ స్వే దామ్బుఖ్‌ిః స్నాఠంచారిదవారిభిః స్వాపేప్రీయానన

వా సేధృ తాపి సారంగుమృతి

పుట, 62 25 49 72 77 80౧ 120 9y 98 61 12 97 186 8]

77 89 67 10

69

ఆత్మీయం చరణం దధాతి ఫృురతో నిమ్నోన్న తాయాం భువి, స్వీయె జ న కరేణ కరతి తరోః రా యై ప్రపం శ్ర మాశజ్మ.యా, తలే కిం చ మృగత చా విరచి తే నిద్రాతి భాగ ర్నిజై, ర_న్హఃప్రేనుభరాలసాం వ్రీయతమా వుశ్తే దధానో హరః, ౧ శ్రీ భానుమిశ్రకవి ట్ట ఫం గారరసస్వరూప(ప్రతిపాదళ ంబుగా రనమంజరి యనునీ ప్రబంధ మును రచింప గడంగినవాంతై లోకో _త్రరళ్ళంగారాలంబన భ్యూళ్తుం డగు ర నోరీళ్యరుని మంగశొర్థమై (ప్రనుతీంచుచున్నాయు! = ఆన్స్‌ == = సామ్‌. ఇ నః a సృదయములో జా (ోపీనుభర జ్‌ (ప్రీక్యతి భాయను'ేర అలసామ్‌ = డన్సీన దైన, (పీయతమామ్‌ ఇ అత్యంత(వ్రీయ యగు (పార్వతిని), అజే = (తేనృజేహామందు దథానః = ఉంచుకొన్న బాల డైన, సరః = శివుడు, (శ్రమౌళజ్క_యయాం--- శ్రమ = ఆయాసము యుక్క...-ఆళబ్బు.యా అభయము చేత (పార్వతికి (శ్రమ గలుగు యీకూ యను భయముచేత), నిన్ను ఊన్నతాయామ్‌ ఎగుడు దిగడయిన్క భువి ఆ శీల. యందు పురతః ఎ ముందు ఆక్మీయమ్‌ = తన దైన చరణమ్‌ ౫ అధు గను, దధాతి ఆ పెట్టును; ఠరో? = ఇెట్టుమమొక్క, పువ్వుతో ఆ వుభ్వీను

లి రసమ ౦0జరి

ఫ్వీయేన ఏవ కళేఇ=తనవై న చేతీతో నే (ఆమెచేతిలోం గాదు), కర్టతి= కోయాును; కించ ఇ మటీయు, మృగ త్వా = లేడి తోలుతో, విరచి = చేయయబడిన, తల్సే = పడకయందు, నిజై ౩ భగ 8 ఇ తేన యవయవముళి మోదను, నిద్రాతి = ఛయనించును (తనయర మేనే [కిందుగా నుండు" ట్లు శయనించును, ఆపడీక ఆమెమేనికి ఒత్సుకొ నకుండ తనయర మేనిబరేవ్చ ఆమెయర మేనికి తగులకుండ పవళించు నని భా) \ “అశ్హే. దధానలి అనుటచే ఎవం డయినను అక్యంత'కొముకోండ _శౌంఠేను పచ్యానవన క్రీణాశె లాదులందు ఎత్తుకొని తీరుగునట్లు అని ధ్వని, ఇట్లు అతండు ఆమెయందు (ెసేమాతిళ యమును చూపుట శేత ఆ మెయు Ee పట్టరానంతవార్గ మచే పరవగురాలు అయినది, “అన్లణి అనుట యేల యన ఆమె "పీను ఆయన పీనున లె కొర్యరూాసమున పరిణమింప లేదు గావున, “ఆల సామ్‌? = (ఆసన భరనును నుగ న్సులో "నే యుంచుకొని యుంన్నందున ఆలసత, కవి తననామమును తనంథ నామమును తెలుపుచు న్నాడు?

విద్వత్కులమనో భృ జ్ఞరనవ్యానజ్ఞహేత వే

వపా (ప్రకాశ్యలే శ్రీమచ్భానునా రసమజ్ఞురీ _ విద్య. - వే...విద్వల్‌ = పండీతులయొక్చ... - కల కః నినా పళ మొక్క నున = చిత్తేమలసెడు - భృబ్ద్బ్ద = తున్ఫిదలకో - రస జః శృంగారరసముయొక్క = వ్యాసజ్జి = అనుభవనునెడు _ హేతబే ఇ గ్రయోజనమునకై , శ్రీ... నాయచ్ర్రీ మఠ్‌ = (పతిఖాసంపద గలవాందై ॥ (అని కవిపరము) (శోభావంతు6 డైన అని నూర్యుపరము) భాను నాఆ ఫొన మిశ్రక బిచేత (నూర్యుని చేత అని యరాంతరము) రసనుజ్ఞురీ-రస ఆ శృంగ రసయమయక్క.. (మకరందముతోడి అని నూర్యపరము) - నుష్టరీఆ పూగు_ (వూగు _త్రివంటిగంథ మని కబీపరమ్సు, (పకౌళ్ళతే = జ్‌ ల్ల డి సేయ్ల . బడుయన్నది, ? ఎట్లు తుమ్మెథలకు లేని యానుటకొ ఆకు తే గలనా!

)

క

అథ ప్రథమ ప్ర కరణమ్‌, క్రీ

తిని నూర్యుండు కంటి కగపడణజేయునో, అమే పండితులకు శృంగార రసమును ఆస్వాదించుట కై భానుమిశ్రక విరసమంజరి యనునీకౌన్యమును వెల్ల డిసే నీయుచున్నాండు అని భా, స్వయము స్టూనమ్‌ ఇతురులకు బాన 'ెంసంగుకవికి స్వయము (ప కొళమొనుం డై ఇతరులకు (పకౌళ న] సంగునూర్యునితో ను, శృంగారాది రసముక్తై ప్రతిింథమును. వెదక పండితమనస్సులకు మకరందరసకు కె (పతీపుప్పమును చెదకుతు మెదల తోను అత్యేంతనునోవార మైనళ్ళంగారరసమునకు అత్యంతమధుర మె మైన తేనితోను అట్టియారసముతో నిండియున్న యా(ప్రబంధమునకు అట్టిలేనె త్రో నిండినవూగు శ త్రీతోన్కు సామ్యము" ఎంతయు సొంపారుచున్నది, ఇందు శృం -గారర'సముమౌా కీ (ఈమే తెల్ల ము'సేయంబడుటవే దీనికి 'శ్ళంగారరన నుంజరి” యని "పీరు ఇడవలనీయుండగా దానినిడక “రనమంజరి యని “ఫీ రిడుటకు "కౌరణము ఏ మనలా రసములలో నెల్ల శృంగార మే (ప్రథాన నుగుటయు రూఢ్యతిళయముచే రసళోబ్దము శృంగారము నే చెప్పుటయు, అథ (ప్రథమ పకరణమ్‌, తత్ర రనేమ కృజ్ణార స్యాభ్యర్థిత లేన తదాలమృననిభా వ ల్వేననాయికా తాన న్ని రూప్య శె, తత్ర ఆ 'రసమంజరీ గ్రంథమందు, ర 'సేషుజ (శృంగార వీర కరుణ అద్భుత హాస్య భయానక బీభత్స కద శాంతము అనెడుతొమ్మిది) రసము లలోను, ళృళ్షారస్య = శృగారరసముయొక్క, అభ్యహి౯ాత ల్వేన = గేస్ట త్వము చేత (శ్ళంగారరనము (ప్రధానము గావున త. ++ ల్వేన.-ఆళ్ళం గార రసమునకు ఆలంబనవిభొవ నుగుటచ్చే తావత్‌ = ముందుగా నాయికా నిరూప్య శె జ నొయిక నిరూపీంపండుచున్నది, ళృంగారళా స్త్రమందు

నాయిక మ్‌ ముఖ్య గావున నాయక నిరాపణముకన్న మందుగా నాయికో నిరూపణము చేయుట యని యొటుంగనలయు,

4 రనమ౦జరి

§

. పౌ చ (్రివిధా - సీయా పరకీయా సామాన్యా చేతి, ఆశాయిక యు ము_లైజంగులు = వ పరకీయ సామాన్యయాు గ

సీం యా ని రూప ణ మ్‌, . తత్ర సాంమి న్యే వానుర కా స్వీయా, ; ఆము వ్వురు ల భ ర్రయందు మాత్రమే ైసీమగలది స్వీయ, | ! న చ.పరిణీ తాయాం పర గామిన్యా మువ్యా్ష్‌ ష్‌; అత పతి తాయా నీవ. లక్ష్యు త్వాత్‌ ; తస్యా శృ పర గామితయా పర్య యాత మపి సమాయాతి, ; వివాహితయై పరపురుషోస క్ష యగుదానికి సెలక్షణను ఇెళ్లిథని శేపీంపవలదు; (ఏళ యన) ఈలత్షణమునకు పతివ్రత మాత్రమే ఉద్దేళ్యనై యుండుటచేత వివాహితకు ను పరగామితచే పరకీయాత్వము 'సయితను సంబ వించును, | అస్యా శ్చేష్టా - భ_ర్హృశుత్రూపా, కీలనంరతణ, నూన క్షమా చ, యథా, | స్వీయయొక్క వ్యాపారములు (ఏ వనంగా పతిసేవ్క్య(తన) చజూః క

మును కొపాడుకొనుట, క ఏకరూపము గా నుండుట్లి షష్ట సో ఉదా 4

_గతాగతకుతూహలం నయనయో ర పాజ్జావధి, "సితం. కులనతభ్రుచా మధర వీవ ఏ శ్రామ్యతి, Mae వచః ఫ్రియతేముశ్రుశే రతిథి "రేవు కోషక్రమః ' కథాచీ దవీ చేత్‌ తదా మనసి శేనలం మజ్జతి. |) "శల నక్ష భువాక్‌ = ఆ కుల సుంధరుల యొక్క (కోల జ వంశము, న్య భూః = వంగిన కనపొము మ్మలుగ్గ లది) (పతి వతలయొక్క యని ఇట్‌

ము గ్ల, క్రీ

యము), నయనరయోః = నేత్రమళఖయొక్క, గత ఆగత కుతూహలమ్‌ = పోక యొక్క_.యు రశ యొక్కయు థోరిక (చూచుటకై దృష్ట్మిప్రసారము శీయుటయుచూ-ఛచినయనంతరము దృష్టిని కుదియించుటయు, ఏతద్విషయక మయినయభఖిలావు, అపాజ్ష్లొవధి--అపాజ్బ = కంటిశతుదయీ - అవధి = వాద్దుగాగలది, (చూపుకనుంగొనలను చాంటీ పో దని భాం; స్మ్‌తమ్‌ = నవురి అథ లే ఏవ = మోవియం దే విశోమ్యుతి = విశ్రాంతిని బొందును నవ్వు ఇదవిని దాంట దని ఆనం గా-చిజున ప్వే నవ్వును పక ఫక నవ్వదన్సి ఫాం); నచః = మొట్క [ప్రీయతమ గతే శీవ = (వీయతముని చెనికిమ్మాత్ర మే, అతీథిః= అతిథి (పరపురుములతో సంభాషీంప దనియు బిగ్గరగా పలుక దనియు ఆగ్థము; మళీయు, [కు లేః అను చీకవచన ప్రయోగము'చే ఈ చెవివై పు ఇెస్ప్సీనమూట ఆ'ెనికీ వినంబడనట్లు పలుకును అని అతి ఫొతమమార్యము థ్వ నించుచున్నది*); కోప (శముః = కోపము నచ్చుట, కదాచిత్‌ అసీ = చెపు జేనియు, (స్వాత్‌ ) జేక్‌ = (కలుగ) నేని మననీ శేవలమ్‌జనునస్సు లో kL} నుజ్జతీ = మునుయగును, (శోపము రాజే రాదు వచ్చినను మనస్సులో వీ అణగిపోనను గొని బయటికి "తెలియదు అరి యర్థము) ఇట వూర్వా ద్ధమున శీలరతణంబును, పతితో మెల్లగా భాసించు ననుటచే (ఆతనిసవికా పముంజి ఉండు నని నూచనయు, దానిచే, భ_ర్హృశ్నశ్ర్యాపయుు కోపము రాదు వచ్చిన నణంచికొను ననుటచేర ఓర్పను, న్ఫురించుచున్న వి, సీరీయా (తివిధా = ముగ్గ, మధ్యా, ప్రగాల్భా చ. స్వీయ ము _గేజ౭గులం = ముగ్ధ మధ్య, (ప్రగల్భయు (నని)

ముగ్గ; థి

త. (తాజ్కు.రితయావనా నుగ్ధాః _ . ఫ్వీయల మువ్వురలో ఫొటనుళించినయావనను' గలదో ముగ్గ యస బడును, స్ట)

6 రనమంటజరీ

సా చ ద్వివిధా - జ్ఞాశయావనా, అజ్ఞాతయావనా వేతి. ముగ్గయు త (ఇ ఎటుకవడినయొవనము గలది ఎక వడని యావనముగలది య్య అని, సైవ (క్రమశో లజ్ఞాభయపరాధీనరతి ర్నవోథా ; సవ సప్రశ్రయా వి గ్రబ్దనవో జః ము గయే "కోల, కనుము గా లజ్ఞాభయములకు భోేయబడినరతీ గలది! ననోఢ, ముద్ధయే బెదరు తీటీ విశ్వాస సవరతురాలై న్యవహరించు ణ్చీని విక్రబ్ఞ నవోఢ, స్‌ అస్యా శ్చేష్టాః - క్రియా (హియా మనోవారా, కోీ2.కి మార్దవం, నవభావణే సమీహో, “ మర్థయుక్క- చేస్టలు (ఏవనగా) = ప్రయా గః లజ్జచేక, చునో _ వారా= ప్ఫాద్యమయిన, (క్రియా = ఇ సంభోగ శాొలికన్యాపారము 3 $ కోసీ 2.పీఎకోపమునందు సయితము, మొర్చవన్‌ జ మెత్తందనము) ననభూప. రోజ! నూత నాలంకౌరనుందు (ఇది నస్త్రాదికయునక ఉఊపలక్షణనమ్సు 'సరూహో ఇ కోరిక, ' సామాన్యముగా ముగ్గరు ఈద, ఆజ్ఞ ప్పం కిల శామ చేవధరణీపాళేన కాలే శుచే వస్తుం వాస్త్సువిధిం విధాన్యతి తనా తారణ్య నణీదృళ 1 దృష్ట్యా ఖజ్బ-ననాతురీ, ముఖరుణా సౌఛాకరీ వమూధురీ, వాచా కిం చ సుధాసము(ద్రలహరీలావణ్య మామ న్త నృ తెర కాను 'దేవ ధరణీ పాలేన ఏణీ దృశః తనొ శుఖీ గ వస్తు కా పం వాస్తు విధిం శారుణ్యే విధాస్యతి (సత్రిజనుదన జీవుండ సేతు ఛూ చాయుకోన్నిచేక లేడి కనుల (వంటికన్నులంగల) దానియొక్క... (నందక యొక) మేనియందు చుంగళమగు (యొవనారంభ) చమయమందు ని

ముగ్ధ, 7

నించుటక్‌లగాను ఆజాపింప (బడిన వాసుదేవ తావూజను యౌవనము (అనెడి యమాత్యుండు) వేయంబోవునది -బోవువాండు) (కౌ నుండంగా ) దృష్ట్యా ఖజ్ఞాన ఇాతురీ - ముఖ రువా ఫొధాకరి మాధురీ - కించ వాచా సుధా. సమద లవారీ లావణ్యమ్‌-ఆమ న్హ్య లే = చూపులే 'కొటుకపీట్టయొక్క సొంపు - మోముయొక్క_ కాంతి చేత అమృత కిరణ (చండ) సంబద్ధమైన సఫొందర్యము .. మటీయు మాటచేక అమృత సాగర తరంగములయొక్క కాంతీవిశేవంబును = వీలువయబడుచున్నది (పిలువంబడుచున్నవి); దృష్ట్యాదు లకు ఖంజనచాతుర్యాదిగుణములు కలుగసాగిన వని భా, మడ నుండు నివనీంచె ననక నివసీంపంగోత ననుటచేతను, ఈణాతుర్యాదులు వచ్చిన వని నెప్పక వీలవయడుచున్న వనుటచేతనుు ఇంక రాలీ దనియు రొ సమయ మనియు అభిప్రాయము, దానిచే యొవనారంభము నూచితము గాన నాయిక ముగ్గ, అజ్ఞాత.యావనా యథా : సీరాత్‌ తీర ముపాగతా శవణ'యొోః సీమ్ని స్ఫుర న్నేత్రయోః శ్యామం లగ్న మిదం కీ ముత్సల మితి జ్ఞాతుం కరం న్యన్యతి; శె నాలాజ్కురశ జ్కయా కశిముఖి రోమూావళిం (ప్రోఖ్ళృతి, శొన్తా న్లాజస్మీ తి. ముహుః నఖీమవిదిత "శోణేళరా పృచ్ళతి. ' ఫి శశి ముఖీ = చంద వదన, నీరాత్‌ (సరో) పర మునసుకీ, శీరమ్‌ ఉపాగళా (సతీ) = గట్టునకు వచ్చిన చై, స్ఫుర చట. Lye es భుచున్టు = శేత్రమాః a కన్నులు గలవెను రోం గ్‌ా

రి రశసవు౦జరి

పవత యొక్క. (యొవనోదయముబే శన్నులు నీర్ధృము లె చొవ్రులనఆ గే విస్సరిల్సిన వని. ఛా?) సీమ్ని = పర్యంతనుందు, శ్యానుస్‌ * నల్ల నిది; బఇదమొజ ఇది (క డగ్గఇటినల్లి "కాంతి మొత్తము, బెవిచెంత( గనూడుకొన్నట్టిది); అన్నన్‌ (అటు ఇంటుకొన్న, (శ్యామమ్‌) ఉత్పలం కీమ్‌ ఇతి = (నల్ల ) గలున యో అని స్లైతుమ్‌ = ఎలుంగుటకు; కరమ్‌ = వేలిని, న్యస్యతి = ట్టు చున్న డి} వశమున 'ఆవలిమ్‌ = నూగారును, శ వా,*, యాం (తనక్‌ నూగారు వీర డ్షినదని జుజులో ని చై) శె వాల జ వొచుయుక్కు. on అజరుర hens ముక్క (మొలక యనడు) - శబ్క్యాాయా ౫ (భ్రమ చేత (జల కే0లో!

శడువమింద అంటుకొన్న నాంచుమొలక యనుకొ ని) ప్రోఖ్ళతి తుడిచి -జేయుచున్నది 3 ఆవి...రోంాఅవిదిత = ఎజులయిడని ఆ శోణీ భళా (సత్రీ=పిటుందుల జంపు గల (జై) (తనపీజాంందులు పింప్పుం జెందిన నని! యెటుంగ నిచై ముహు పలునూ టం, సఖీక్‌ఎచెలిక లైను, కానా ఆన్న ఇరీ = దన్సీన దానను అని (నాకేల యిట్లు బడోలిక కలిగినది ఆని); ష్య చృతి అ అడుగుచున్నది, ఇందు, ేత్రమలం ఆకగ్ణాంత నిశాళ ములుగా నగుట, "చ త్రములకో నీలోత్స ల ఛ ని (ప్రాదుర్భనించుట, బాగో శీర్చడుట, (శో జీభారము, అను యావనభథర్యములును అవి యెజుంగ (బడ మియు నుపన్య_స్టములు,

జ్ఞాతయావనకు ఉదా, స్వయంభూః శమ్ను రమ్మోజలోచశే, త్వత్చ'యోధరః ఉందో నఖేన కస్య ధన్యస్య చన మాడో భవిష్యతి! ఇ (హో అమ్మోజ లోచనే = తొమరలవంటి కన్నుల గలదో నా త్వత్‌ పయోధరఃజనీయొక్క. స్తనము స్వయం భూః = తానుగానే పుష్ట నక్టిక (శరణము ఎజుకవడనిది శివుండును స్వయంభు జే గదా), లజ శువున్సురు కలిగించునది: - (శ్రమ ఇ సుఖమే = భొవయ dd కమ్ము!) (శవ _ డును -శొమ్మాంే గాద కస్ట ధ్రన్యస్య నఖేన ఎ చీ కృ శార్భని యక్క

ముద్ధం 9

గోటిచేత (నఖతతము చేత ' , చన్ద్ర చూడక = చంద్రుడు నీయందు? గల దిగా (శివుండును చం దచూడు జే గదా), భవిష్యతి = అగును? ఏ యద్భ స్టవంతునినఖశతము నీపయోధరము పె చం దరేఖనలె భానిల్లును శ నిన్ను సొందనోంచినపుణ్యాతు డెవడు అని (పళ్ళ, ఇట నాయిక యొక్క. యొవనోదయము. సఖికి విదిత మని ఆమె యడిగిన |ప్రళ్న చేతే తెలియు చున్న ది, నవోఢకు ఉదా, వాస్తే ధృతాఒవీ శయనే విని వేశితాఒఒవి (కోటే కృ తోఒవి, యత శే బహీ రేవ గన్తుమ్‌; జాసీమహీ నవవధూ రథ తన వళ్యా యః సొరటం స్టిరయితుం థమ తే కరేణ, రె ననోఢా=| కి త్త పెండ్లి కాంతురు, వానే ధృతొ అపి = చేత పట్టు కొనంబడినదై నను ళయగా వినివేశితొ అపి = పొన్సునందు ఊంపంబడిన "జై నన్ను శోటే కృతా అసీ = రొక్యున "పెట్టుకొనంబడీన దైనను (కవుంగిట ' బిగింపంబడిన డై నన్సు బహిః ౫ న్లుహ్‌ ఏవ యత తెఎ(పడకగ దినుండి బయ టికి పోనుట "శీ యత్నించును; యః కళేణ పొరదం స్థిరయితుం తనుతే = ఎవడు _తన,చేతితో పొదరసమునా (జూఆనీక ) నిలుపుటకు ేర్చునో తస్య వానికి నన వధూః= క్రొ క్ర "పెండ్లాము (సెండ్రినూంతురు, వశ్యా ఇతీ= స్వాధీన అని జూసీమెహో=తలంెదము (తలంవెదను,, ఇట నాయకం _"జెర్నియుపాయములం పన్నినరు నాయిక గదినుండీ వడలుటకే యత్నించు . ' ననుటబే లజ్జాభయప రాధీనర తీత్వము ధ్వనితము గాన లతణనంగతి,

దరముకుళిత నే త్రేపాళి, నీపి

నియమిత బాహు, కృతో రుయుగ్గ్య బన్ఫమ్‌, ' 2

10 రసనమంజరి

- = కరకలితకుచర్గలం, నవోఖా .. నంవితి సమాప ముపేత్య కన్య యూనః, నవోఖా = (ఒకానొక)నవోఢ, కస్య (చిత్‌ ) యూన। సమీ పకక ఉెఫీత్య = ఒకానొకే (ప్రాయ పువానియొక్క- ఇంతను చేరి దర ముకుళిత "న్నీత్ర పాళి ఇంచుక మూయంబడీన కన గోనలు (శలుగునటుగాను=క ఖ 3 సఫ్‌ నియమిత చొహు = పోయముడియందు ఉంపయబడీన (శొంతుని నట్టుగాను=క లిగియు?, కృతో ఊరు యుగ్మ బన్ధ క్ష (శలంననట్టుగాన్యు ఆనం

య ; శర కలిత కచస్థతిమ్‌ |

గాను, యొక్క) చేయి (కలుగు . =చేయంయబుడిన తొడల జంట్ణయొక కలయిక ఒకరితొడలతో. ఒకరితొడలను 'మెలివై చిక్‌ ని) (కాంతుని) చేతినే పట్టుకొనయిడిన _స్తన (పజేశళము (కలుగునట్లుగాను ఇ శ్లలదిమై)? స్వపీతి = పరున్నది, ఇట నాయకునితో పరున్న దనుటనే విస్రజ్ఞననోఢ యని న్ఫుటముగా “శలియుచున్నదిః |

మధ్య.

గమానలజ్ఞామదనా మధ్యా; వె వాతి(ప్రశక్రయా దలివి .

= ల జ ్వ

జ నవోథా i అస్యా శ్చీహి సాగసి (పేయసి థై ర్మ

" వథత్రో క్రి; అధై శే పఠుషవాక్‌ . |

aris అజ్ఞయు మదనుండును సమానముగా గలది మధ్య నుధ్య యే uf

విశ్వాసము శేత అలీని ప్రబ్ధనవోఢ (యగును మధ్యయుక్క. చేస్త - ఇ

రాధి యగుభల్ల భునిషిషయ మై ధైర్య మున్నచో కుటిల భాషణను, భిర్యన

శేనిచో పరుషభాపణము, |

._ మధ్యకు ఉదా, సారే ప్రీయాననవిలోకనహోని జీవ,

సాంపచ్యులే పీజ్లుశర్ల గ్రహణ ప్రనజ్లః,

జ

ఆత టో లోకం. Fr

ప్రగల్భః 1 ఇత్థం నరోఠుహముఖీ పరిచి నయ స్ర్తీ సా?పం విధాతు మువీ బాతు మపి పపెదే. గ సరోరువా ముఖీ = (బకొనొక కమల వదన్సి స్వాెపీఆ న్మిదయందు (శాను ని దపోయినయెడల్స, (పీయ ఆనన విలోకన వోనిః ఏన = వల్ల భుని ముఖముయొక్క_(ముఖమును) చూపుయొక్కు. (చూచుటయొక్క.) లోపమే (ఆతనిముఖమును చూచుచుండు భాగ్యము శేకపోవుట తప్ప "బీజం (ప్రయో జనము ఊండదు), (పియ కర (గ్రవాణ (ప్రుసజ్ఞః = ఇలువునియొక్క. చేతితో పట్టుకొ నుటయొక్క_ (ప్రస్తక్టి (కలుగు నని విశేషము) (శౌను మేలుకొన్న దని ఆతనికి తెలియంగా నే తన్ను లేచిపోనీక యతండు చేతీతో పట్టుకొను నని భా), ఇర్ణన్‌ పరిచి నయ ద్లీఎఇట్లు తలపోయుచున్న'ది , స్వాపంవిధౌ తుమ్‌ అవీ వోతుస్‌ అపి (పెపెజేఎన్నిధను చేయుటకు ను (న్మిదపోవుటకున్సు మానుటకు ను కడం?నద్వి (ఈ రండును పరస్పర విరుద్ధ కొర్యము లగుట చేతను రెండును ఈన్పీతము లై యున్నందునను 'జీనినిగాని చేయలేక వ్యాకులపడు చుండోనని భాస న్ని దింపంగోరుట లజ్ఞ'చేత, నిదమొనంగోరుట మదనుని చేర, రెండును నమబలములుగా నున్నవి గావున ఈమె మధ్య నాయిక , (ప్రగల్భ, పతి మూత్ర విషయ శెళి కలా కలాప కోవిణా ప్రగల్భా; చేశ్యాయాంకులటాయాం చ వతిమూ[త్రవిషయక ఆంభావా న్నాఠ్‌వ్యా _ప్రకఅస్యాస్తుచెష్టారతి ప్రీతిరానన్హాత్‌ నమ్మోహః, భర్త మాత్రమే విషయము గాల సంభోగ వ్యాపారముఖ మొక్క సమాహమందు ేర్చరి ప్రగల్భ (యనంబడును)] - వేళ్యయందును అంక్లోటా నంయంను ను పతిమా,తవిషయక తంము (పతియెడలమా త్ర మే: త్ర న్లుళ్లురక నై. తే

శేల్లీ రనమ౦జరీ

_ ణీని వినియోగించుట యనునియనుము) లేనందున ( చెలతణమయనకతు) అక

వ్యాప్తి పీ లేదు (అనలా - 'వేళ్యక పతియీ లేనందునన్కు సి స్వైరిణి! జారర యుండుటచేతను వారియం దీలక్షణము (పవ ర్తిల దుఖ; ఈమె యొక్క... చేప అన్న నో రతిప్రీతియు, రత్యానందము వేత ఒడలు మజచుటయు,

రతి వీతిముతికి ఉదా,

సంన్నృళ్య _న్తన, మాకలయ్య వదనా, సంన్లీమృ కర్థాన్థలం నిష్పీ జ్యాధరచిమ్బు, మమ్బుర నుపాకృవ్య, వ్యుడ స్యాలకం, చేవ స్యామ్ముజినీప లేః సముదయం జిజ్ఞానమా'నే ప్రియ, వామాతీ, వాని కి (శ వణ చరా “క్నీలోత్సలం నిహ్ము శే,

(వీయే ఇ ఇెలువుండు, _న్గనం సంస్పృళ్య ఆ కచమును తొంశి, నది నమ్‌ ఆకలయ్య = (నాయిక రెనేక్కు) ముఖమును చక్కరగాం గాంచి కణ్ధ స్థలం సంళ్లి వ్య = కంఠ (ప్రదేశమును కవుంగిలించ్కి అధర చిద్భుట్స 'నీష్పీక్య = దొండపండువంటి మోవిని చిక్కగా పంటనొక్కి, ఆమ్బరక్‌ అపాకృష్య =. వస్త్రమును లాగి వై చి ఆలకమ్‌ వ్యుదన్య = నుంగురుల 'ఏగలదోచి (1పీయాముఖుము సంపూర్ణ ముగా తనకు శతోత్సవము చేయ నట్టుగా దానిమా6౮దిముంగురులను ఎళద్రోచి /9 అమ్బుజినీ పలేః జీవస్థు సముదయం జిజ్ఞాసమౌా "నే (నతి = తామరతీలత నాయకు. డై న జేల్లు' యొక్క. (మార్యునియొక్క.) ఉదయమును షిదారించుచు. (ఉండల్ని (నూర్గ్యోదయ మయిన యనంతరము సురతము నిషిద్ధము గాన సూర్యోదయ ' మాయెణా యని తెలిసికొన నుండంగ్యాా వామాత్నీ ఆ నుందర శ్ర (శవణయో। = (తన) చెవులయందల్సి నీఅ ఉర్పలమ్‌ ఇ నల్ల గలువన” వసన ఆక; 8 అ వన్రుముయొక్క. అంచులతో, నిహ్నులే = కన్పీవై ం! చున్నది. 'నూర్యోదయము నకు కలువ నుకులించును గాన గ్‌ చుకుళించిన తన (నాయిక ముక్కు: యనతంసోళ్న్చలముం గను పేని నాళ,

మధ్యా ప్ర గల్భల యపాంతర భేవములు, వల్లి

కుడు సంభోగము నాను నని నాయిక యాయుత్సలమును అతని కగపడ నీక దాంచినది, రతీభంగభయము చేత కలువను దాషచినది గావున ఈ నాయిక రతీ పీతీమతి,

నుర తొనందన మోవావతికి ఉదా,

నఖతథత మురఃన్థ లే, జ్‌ రదన్య (వ్రణం, చ్చుతా వకుళమాలిక్కా విగళితా చ ముక్షావళిః, రతా ననమయే మయా నకల మె తడాగోకితం, నతిః కర్ణి చ, రతిః క చ, కం చ త వాళి శియోవిధిః? రాత్రి ఇలువునితో ఇట్లిట్టు 'మెలయవలనీన దని తన కుపదేళించిన ఇలితో నాయిక నుణు'నాండు చెప్పువృత్తాంతము,---హే ఆశి = ఓ చెలీ మయా = నాచేత ఉరః స్థలే ఆ వరః ప్రదోోమందు (చనుదోయియిందు), ' నఖ షతమ్‌ జ (ఆతని) గోటినొక్కు, (లును), అధర తలేజమోవి మింద 'రదస్య (వణమ్‌ = దంత థ్రుతేను (లును, చ్యుశా నకలమాలికో _ జూటీ ' పోయిన ఫొగడదండయు, విగభితొ ముక్తా అవళిః: చ = ఊడిపోయిన . ముత్త్యాల “పీరు ను ఏతత్‌ 'సకలమ్‌ = ఇది యెల్ల, రత అస్ఫననుయే ఇ మదన క్రీడయుక్క.. కడపటి వేళ, ఆలోకీతమ్‌ = 'చూడరబడినద్చి (కీణా శౌలనుం దన్ననో), 'స్మృతీః క్వ (చ) ఇ (ఒడలిపై) జ్ఞ జ్ఞ స్తీ యెక్కటడిది ! రతిః క్వ (ద ఆ క్రీడ యెళ్కడీది ! తవ శిలా విధిః చ ”శ్యజనీవు ణీర్సిన చేత యు ఎక్కడిది! సురతానందపరవళురాల నై ఏమియు “నెజుంగ' కుంటి నని భా,

మధ్యా ప్రగల్భల య వాంతర భేదములు, మధ్యా(ప్రగళ్ళే మానావస్థాయాం శ్రక్యేక 0 'తివిధే - య _ ధీరా, అధీరా, ధీరాఢీరా చేతి, వ్యజ్లక్థ pore

i£ కళేముంజేరీ

- ఫేకా, అవ్షజ్ల గ్రకోప(ప్రకాళికా అధీరా వ్యజ్ష్వవృజ్ల జ్ఞ కోప(ప్రణాశికా దీరాదీరా, కఇయాం స్తు వి శేప॥:ాా మధ్యాయా స్తు ధీ రాయా; కోపన్య గీ రై రజా! అధీ రాయాః పఠవవాక్‌, ధీరాధీరాయా వచనరుది కే కోషప్రకాకశే; ప్రొఢణాయా ను థీరాయా రత్యా దానీశ్యమ్‌, అధీరాయా స్పక్టనకాడనాది, ధీర ధీరాయా రత స దాసీన్యం తర్జన తాడనాది వ కోపన్య

. పశాశకమ్‌. |

. మధ్యుయు (ప్రగల్భయు మాము ((పియుని యుపరాధనునకీ

ఖ్లోపమ్సు) చాల్బునప్పుడు ఒక్కొక్క తెయు ము_క్జెఆంగులు (అగుదురు, | ధీర అధీర, ధీరాధీర యు నని, (ఆందు) వ్యంగ్యమయిన (వ్యంగ్భము 7 | ఆనగగా - గు రుల చేత ఊహించుకోవలనీ నట్లు గా) కోపమును బెల్ల డిం నది ధీరయయనంబడును), స్పస్తకోప|ప్రకౌళిక అధీర (యనంబడును), స i శృష్టకోషప్ర కౌశిక ధీరాధీర (యనంబడును, అయినను (ఇరువుర కరన ఈప్లాటివి శేషము, --- మధ్యభీరయొక్క కోపమును వాక్కు, శ ' . శృన్ను మ ధ్యాధీక యొక్క. (కోపమును) పరుషచాక్కు.. (కలుపును న | ధీశ్రాధీర్గరలక్క కోపమును. వచః రుదితమును తెలుపును; Ui: $a కొకు... (నో ఫమును), రతియందు ఆగడ్డయు, (ఫొ ఇాధీర మొక్కు (శో మున. బెదరింపులు కొట్టుట లోనగునవియు, (పౌఢథీళాధీరరొలుక్కం ( మును) రశ్వ్యాచాసీన్యంబును తర్జన తాడ నాదిక ంబులును తేలుకును, వశే థీరాదిభేదాః నీయాయా ఏన న పరకీయాయ ఇతి ప్రానీన లేఖన, భూ జామా గ్రమ్‌ యతో ధీర తుధీరశ్య్ల ఈ దు భయం హీ మాననియతమ్‌, పరత

మధ్యా'ప్ప గ ల్భృల యవాంతర భేదములు, 15

యాశ్చ మాన శ్వేత్‌ తస్యా అప్యావళ్యకత్వాత్‌,

మీన శ్చ న పరకీయాయా ఇతి వక్తు మళక్య తాంత్‌ ,

ఈ ధీరాది'భేదములం స్వీయ "కే (గాని) పరకీయకు లే వని (ప్రాచీ నులు (వ్రాయుట ఆజ్ఞామ్మాత్రము (గాని యు_క్రియుక్తము గాదు; ఏల యన---ధీరత్వము అధీరత్వము ఆరెండును నిశ్చయముగా మానముతోడివిి పరకీయకును మానము కల దేని పరకీయకును (ధీరత్వము అధీరత్వము తదు భయము) ఆవళ్యకము లగుటచేతను మానము పరకీయకు ఉండ దని చెప్ప శక్యము గామి'వేతను,

మధ్యధికకు ఉదా,

లోలాళివుక్లో వజతో నికుర్ణో

స్ఫారా బభూవుః (శ్రమ వారిధారాః,

జేసీ నమాహే భవతో విధాతుం

దీరం నమిరం నళినీన భెన, ౧౨

'నం"కేత నికుంజమందు అన్య కౌంతతో సంభోగ ముంది శెనుర్చుచు వచ్చిన నాయకోనితో నాయిక పలుకోచున్నది.- లోల ఆళి పుసోఆతిరుగు చున్న తంనైదల గుంఫప్పుగలదై న, నికుద్దో = పొదరింటియందు, (వృజితేః = పోవుచున్న భవరక౭జనీయెక్క., జీహాజ మేనియందు, (శ్రమ వారి ధారాొః = ఇామట నీటి యోడికలు, స్ఫారాః= మిక్కు.టములు, బభూవు! = ఆయినవీ, (వానిని ఆర్పుటకు), నళినీ దశేవఆ శానురాకుతో, ధీరం సమోరమ్‌ = దట్ట మయిన గాలిని, విధాతుమ్‌ చేయుటకు (అనంగా నీమేనికి తామరాకుపీవ నతో చక్కగా గాలిని విసరుటకు,ు సమాహె=కోరుచు న్నాను, (నీవు నన్ను వంచించి ఆయింతిని బఇప్రుజే ఈపొదరింట. గాడీ వచ్చిన యర గ్యుండవు; ఈ చెనుట నీకో తర్సంభోగము చేత కలిగినది ఇంకను - ఆజిలేదు అని వ్యంగ్యము,) ఇట్లు వక్రో_క్రిచే కోపముం చెలిసినది గావున ఈశాయిళ

గుథ్యథీర, స్ట

16 రన వమ ౦జరి

జాత స్తే నిశి జాగరో, మమ వున న్నే(ాన్చు జేశోతిమూ,; నిష్పీతం భవతా మధు (ప్రవితతం, వ్యాఘూర్షితం మే మనః; (భామ్యుద్భ జను నే నికుళ్షుభవ నే సద్‌ తె మరా శ్రీఫలం, 'పళ్చోషుః వున నేప మాం హుతివవాక్రూరైః శరైః కృ న్హతి, శే యెల్ల అన్య కోమినితోయ గడపి వేకువ నింటికి వచ్చిన నాయకుని నాయిక యుపాళంభించుట,---(హేా ప్రీయ = ఓ వల్ల భుండ్యా తే ని జూగరో జాతః = నీకు రాత్రి జూ గారము కలిగినది (క్షణ మయినను న్ఫథా పోనీయక రాత్రి యెల్ల అలదాని ఫొందునం గడపీతీవి అని భా, పునః ఇ ఆశ్చర్యము ! మను "నేత్ర ఆమ్బుజె శోణిమా (జాతః) = కొమరవంటి నా కంట ఎబుపు (గలిగినది) (జాగరముచేనీనవారికంట సటుపు గలుగుట నార్థియ్యము గాని ఒకరు జూగరముచేసీన మణటియొళరికంట ఎతుస్పు గలుగుట ఆశ్చర్యము గదా, తొను రాత్రి యెల్ల ఏడ్చు చుండుటచే తన కన్నాలు ఎటు “పెక్కిన వని గూఖాభ్లి ప్రాయము, భవతా (ప్రవితతం మధు నిస్బీతమ్‌ ః నీచే విస్తారమైన సారాయి నిండు గా (తాగంబడీనద్కి (పునః అగ్చర్యము), మే మనః వ్యాఘ్యా తమ్‌ = నా మనస్సు తబ్బిబ్బుపడుచున్నది, (నీవ చేసిన వంచనవలని దుఃఖముచేత నని గూథాభి ప్రో నుము); | భొమ్యుల్‌ భృబ్ద ఘనీ నికుల్ణ- భవ "నే త్వయా (శ్రీథలం లస్ట్‌ = సుడిదిరుగు చున్న తు షి దలచే దట్టమయిన పొద రింట నీచేత మాలేడంబండు (అల దానికేచము) పొంద బడినది (పునః = ఆశ్చర్యము, ఏసు పవ్చోముః మాం హుతవహ కూరైః శరైః కృతీ = ఈ మొయిదుబాణములవాండు (మున్గభు(డు) నన్ను అగ్నివలె కథోరములయివ ( కౌల్చున టై న బాణములతో చిక్కాడు చున్నాండు; [ఆ మౌ లేడుంండ్లతోంటకు కాపరియైన యాబోయ, (మగు డు పండు దొంగిలిన నిన్ను మాని నిరపరాథను నన్ను డండించుట ఆశ్చర్య

మధ్యా వ్ర గల్భల యవాంతర భేదములు, క్ష

మని భా; నీ విట్టి ధూర్తుండనై నను నీక "నేను మరుబారిం బడుచున్నాను అనియు ఫె పరుషవాక్క్క_చేత మ ధ్యాధీర, మధ్య ధీరాధీరకు ఉదా, “కాన్తానురాగచతు రోసి, మనోవా రోజని, నాధో౭..సి, కిం చ నవయావనభూవీి తోజసి,” = ఇత్ధం నిగద్య సుదృళా వదనే (పియస్య నిళ్వన్య 'ఛావ్పలుళితా నిహి తా దృగన్తాః, ౧౪ కానా అనురాగ చతుర అనీజ కొంతలను నలపించుటయందు "సర్ప రివి అగుదున్స, నునోహారః అనీ ఇ మనస్సును వారించువాండవు (- రూప సంపద గలాడవు) అగుదువ్వు నాథః అనీ = భర్తవు, కించ = ఇంతీయ గాక నవ యావన భూపితః ఆనీ = (కొత్తే జవ్యనముచేత అలంకరింప బడినవా౭డను అగుదువు; ఇకం నిగద్య= ఇట్లని పల్కి, ఈ దృశా = అంద మయిన కన్నులుగల యాజలువ చేత, నిశ షన్య = నిట్టూర్చ పుచ్చి, (సీయస్య నదే = (వియుని మూమునందు బాప్ప లుళితాః దృగ న్లాః నిపీ'తోక = కన్నీళ్ళచే (శమ్మంబడిన కటాక్షములు నిగుడ్స (బడినవి (ఆచెలున,..కటూ . తములను నిగిజ్చెను = అవెలువ...కడగంట చూచెను.) ఆయింతీ నీ రూపయొనన సంపదలకు నిన్ను వలచినద్కి నీవును దానిని కోర వలసించి పొందితీవి, యుస్మ్మదూప మయిన నాభాశ్యనును ఆగుబ్బెతపాలు నేసీన వంచకుండవు-అను నభిపాయముగల యీవ[కో్రిచేతను అనంతరో క్త నిశ్వాసబాస్పముల చేతను bes మధ్య భరాధీర, (ప్రగల్భధథిరకు ఉదా, నో తల్పం భజసే, న జల్పసి సుధా ' ఛారానుకారా గిఠో, దృక్సాతం కురుెపీ న వా పరిజచే' కోవవకాళ చృలాత్‌ , § .

18 రనమంజరి

ఇత్థం కై తకగర్భ గారి దయితే కోపస్య నంగోపనం తత్‌, స్యా చేవ, న చేత్‌ కుతః నహూచరీ కుర్వీత సాచిస్కి తమ్‌ (3 ౧౫ ఆలిగిననాయికను సాపరాధుండు నాయుడు ఓదార్చుట,--- తక గర్భ గారీ == గేదంగి పువ్వుయొక్క_ : లోనె ప్రవంటి 'మేనుగలదానా, దయితే = (పీయనీ, పరిజణీ కోప (ప్రకౌళ ఛలాత్‌ = చీనకులమో ద కోపము(యొక్క) చూపుటయనుమిపచేతృ తల్పం నో భజనే ఈ పొన్నునట్‌ రా కున్నావు నుధా ధారాఅనుకౌరాః గిరః న జల్ప నీ =అన్ఫత ౦ ఫు జాలున్న పోలునట్టి మాటలను పలుకవ్రు దృక్‌ సాొతంవా న కురు ఆ చూష్త యుక్క. వేయుట "నేనియు చేయవు, (నన్ను పొన్సునం గూడవుగద్యా పల కరింప నెన€ బలుకరింపవు, తుదకు చూడ ని నను చూడ వుల, ఇర్గ తత్‌ కొపస్య సంగోపనమ్‌ స్యాత్‌ ఏన = ఇట్టు అది (వూర్వో గ్షవర్థ నము) (నామోంది కోపమును చాంచుట యే యగును నచేగ్‌ కక ' సవాచరీ పాచిన్మితం కుర్వీత కౌదేని ఏల (నీ) చెలి పడ ముగ మై చిటునగవు నవ్వును శ పాన్పు చేరమి ర భగ దాసీన్యము చేత గానక నాయిక (పౌఢధీర, (పౌథాధీరకు ఉదా, .శతిఫలన మ'వేత్య సయ మిన్లోః కలాయూాం వారశిరసి పరస్యా వాస మాశజ్క_మానా గిరిశ మచలకన్యా తక్టయామాస కమ్మ ప్రచలవలయవల్ల క్మా___న్లిభాజా కరేణ, en అచలక న్యా = పార్వతి ఇన్టోః కలాయామ్‌ ౫ (శివునికలమో యది) జాబిల్లి శేఖయందు, స్వీయం (ప్రతిఫలనకు అజేక్యు = (చంద్రుడు ఆద్డనః

1]

మధ్యాప్ర గల్భల య వాంతరళేదములు, 19

వలె స్వచ్చుండు గావున) తనదైన (ప్రతీబింబమును చూచ్చి వార శిరనీ పరస్యాః వాసమ్‌ ఆశబ్బ_మౌానా ఇ శివుని తలయందు మటియొక తెయొక్క ఉనికిని ఊహించినవై (-మటియొక తె కల దని తలంచచినజై ఏ) గిరిళమ్‌ ఇ శివుని కమ్చు (పచల వలయ వల్ల త్‌ కాని భాజా కళేణ = (చేతి చలన ముచే కదలు చున్న గాజులనుండి దుముకుచున్న కాంతిని పొందిన (కాంతి గలదై న) చేతితో, తర్టయామౌొ'స = 'బెదరం వెను, తర్ణనము చే నాయిక (ప్రగల్భాధిర, , 1 (ప్రగల్భ ధ్‌ రాధీరకు ఉదా, తల్ప్చోపా_న్హ ముపేయువీ. ప్రియతమే వ క్రీకృత[గ్రీవయా కాకు వ్యాకులవాచి సాచివాసితస్ఫూరత్క_పోల శ్రియా వాస్తన్య న్తకశే వున ర ృగద్భశా లాయోరనమోళిత ప్రోప్టిపృష్థమయూఖమాంసలరుచో విస్ఫారితా దృష్టయః, (ఇట క లాస్ట్రర్థక (పయోగమును ఆం(ధభాపామర్యాదానుసారమన కర్రర్భ (ప్రయోగముే వివరిం చెద,) మృగ దృశాఆసుందర్శి (ప్రియతమె తల్ప ఉపా న్షమ్‌ ఈెసీయుపీ, (సత్సిజ(సాపరాధులై నృ (సీయతము(డు పానుఫు చెంతకు వచ్చినవాడు. (కౌంగ్యాా (ఆవంచకుని చూడ నాల్బక్కు వక కృత (గీవయా (సత్యా = “పిడమొగము సేయంబడిన మెడగల'డై, కాకు వ్యాకుల వాచి (సతీ = (అతండ్రు స్వరవికౌరముతో (గద్దదస్వరముతో) కూడుకొన్న తొ (టుపడుచున్న మాటలుకలవాండు (కాలా. (మాటలు పలుకలాా సాచి వాసీత న్ఫూర్డత్‌ కపోల శ్రియా (సత్యా) = వంకర నవ్వుచేత ఊబ్బుచున్న చెక్కిళ్ళ కౌంతీగలవై, పునః ౫ మటియు (ఆ నవ్వుచే మన్నించిన దని తలంచినవాండ్ర ై లాకూ రస మాళిత (ప్రోష్టీ ' పృష్ట. మయూఖ మాంసల రుచః దృష్ట్రయః నిస్ఫారి తొః = లఅత్తుక రస ముతో కడు బడిన సెంటి 'బేడిపషయుక్క.. చెన్ను యొక్క వలు(గలబ్లే బలి

|

వ్ర రనమ౦జది

'శిన కాంతీగలవెన చూపులను (కోపారుణవితమణములను) నిగిడి నక్షి పెడామొగము రత్యాదాసీన్యము చేత, కన్ను లెట్టచేయుట “బెదరింపు "కొ (ప్రగల్భధీరాధీర,

ధిరాదిభఖేదములకు అనాంతర విభాగ ము

నతే ధీరాదిభేదాః: ప ట్చ జ్యేష్టా కనిష్టా భేదా

దిగవిధాః, సరిణీత ల్వే సతిభర్తుర ధిక స్నేహా జ్యేస్థా,

భర్త ర్నూ్యూనస్నే హో కనిష్థూ. భర్తు రధిక స్నేహోసు

స్య్యూన స్నేహాసు పరకీయాసు సామాన్యవనితాసు శ

నాతివ్యా_ఫ్లి; పరిణీతపచేన వ్యావ రృనాత్‌ ,

ఈధీరాది భేదములు ఆటును జ్యేస్ట్రయు కనిష్ట్రయు నను 'భేదముళ్లే శెంశేసి (అగును, వివాహితమై పతియొక్కు అధిక శ్నేవామునకు. పాక మగునది జ్యేష్ట (వివాహితయై) పతియొక్క అల్న స్నేహమునకు పార్ట మగునది కనిష్థ, పతీయొక్క_ అధిక స్నేహమునకును అల్బ సన్నేహమునకరను పాత్రము అగుపరకీయాసామా న్యవనితలకు (ఈలత్షణము) "వెల్లు? 'ఫరిణీక పదముచే వారిని తోలంగించుటవలన, [పరకీయాపద స్వారన్యము్వే ఎవరీ "వ తె పరకీయనాయికయో వానిచే నది పరిణీత కొనందున వానివిషయ మై ఆయింతికి ఈలక్షణము చెల్లదు, సామాన్యకు పరిణయము లేనేలేదు గబా,

జ్యేష్టథీరకును కనిస్టథరకును ఉదా, వకస్మి౯ శయ నె నరోరుహూదృశో రిగజ్ఞాయ నిదాం, తయో ేకాం పల్ల వితావగుణ్ణనపటా

మధ్యా ప్ర గల్భల యవాంతర భేవములు, 91

అన్యస్యాః నవిధం సమేత్య నిభృతం వ్యాలోలహాస్తాజ్ఞుళీ = ర్చ వ్యాపార ధంసనాళ్వ్పలం చపలయ ౯ స్వాపచ్యుతిం క్ల ప్పవాక్‌, ౧౮

(నాయకుడు ఏక'సి కొ శయ నే 'సరోరుహా దృళోః నిదాం విజ్ఞాయ= ఒక పడ$ యందే కమల "నేత్రలిరువుర యొక్క. యు నిద "నెటింగి (తన తామరసాతు లిరువురును ఏకళయ్యాగతలై నిద్రించుచున్నా రని తిలినికొన్నవాండై ) 'ఊత్‌ కన్ధరః = నిగిడిన మెడళకలవాండై (తన మెడ యెస్ట్రి పల్ల విత అవగుణ్ధన పటామ్‌ ఏకొం దృష్టచాకొ చిగిర్చిన దుప్పటి నలువ (కల దానిని ఒక తెను చూచినఖాండై (ఆయిరువురలో నొక తె ఒడలంత యు ధగుప్పటి కప్పుకొని ని దించుచుండుటం గాంచినవా౭డై), అన్యస్య్యాః విధం నిభృతం సమేత్య = రెండవదాని చెంతకు నిశ్శబ్దము గా వచ్చి, న్యాలోలహ_స అజ్తుళి వ్యాపారైః = చలించు చున్న వతి (వళ్ళ యొక్క... చేసేతములచేక, వసన అఖ్బులం 'చపలయజా ౫ వధన్ర్ర్యముయొక్క_ అంచును క దలించుచు స్వాప చ్యుతిం స స్టవాళా ఇ నిదయొక్క_ విరా మమును శౌనిం దినవాండాయును, నాయకుండు జ్యేష్ట కె వచ్చి నాడు, “పల్ల విఠి - ఆనాయికలలో జ్యేష్ట 'మొగమును. కష్పుకోనందున ఆమెను. తెలినీకొ న్నాండు, “నిభృతిమి = నిళ్ళోబము గా మేలుకొల్పుట కనిష్టకు మసిలశున రాకుండుటకు మాటనే పీలువమియు అందుల కే, నాయిక లిరువురును 'సవతిపోరు మాని ఏకళయ్యాగత అగుట నాయకున్నిపె ఇరువు రును అలిగి రత్యాదాసీన్యము వహించుటవలన్క్య కౌవున ఇరువురును పౌఢ ధీరలు, అందు ముసుంగు వై చికొన్నదానిని రత్యర్థమై లేపమిచే అది కనిష్ట, రెండవదానిని రతిక్రై లేపీనందున అది జ్యేష్ట,

వ్ర 5రనమ౦జటిరి 'జ్యేస్టాధీరకును కనిష్టాధీరకును ఉదా,

అ _నఃకోపకపాయితే (వీయత మే పశ్యక ఫఘ'నే కాననే పువ్పస్యాపచయాయ న్మమవదనా మేకాం ననూ యోజయ?ా అర్థోన్మిలితలోచ నాళ్బలచమ'త్కా రాఖి రానూననొం

ఆస్తీ సే రార్జాధరపల్ల వాం నవవధూ మన్యాం నమాలిబ్బతి, ౧గో

అన్షః కొప కషాయితే (పియతమే పళ్యకా (సక) = నునస్ఫులో అలంక చేశ కలలిన (ప్రేయసుల నిరువురను చూచినవాండై , ఘే కొనే జీబయిన (యుద్యాన) వనములో ఏకామ్‌ ౫ (ఆయిరువురలో నొళ తెను, నవమ వదనామ్‌ ఆ (కోపముచే సోము నం చుకొ నియున్న దానిని పుస్పళ్ళ అపచయాయ సమాయోజయకా (సక) పువ్వులయొక్క.. (*పువ్బస్యీ ఈ జా ల్యేక వచనము) కోతకు (మంచిమాట లాడి తగిలించినవా: డ్‌, ఊన్ఫీ లిత లోచన అభఖ్బల చమత్కార అఫిరాను ఆనసామ్‌ ౫ సగన తెజువయబడిన కన్ను6 గొనఅ విలాసములచే మనోవార నున ముఖయుగలకీ యు, స్మేర అర్థ అధర పల్ల వామ్‌ = నవ్వుచున్న 'సగము మోవి చినక గలదియు (నెను, అ న్యామ్‌ ౫ రెండవదానిని ననో థామ్‌ ఇ నవోఢను, సమౌలిజ్బతి = క వుంగిలించుకి నుచు న్నాలండు,

నాయకుండు (ప్రథమను పువ్వులు కోయుచుండు నునుట శన ఇఆండవదానికడతకు సురుగుటకు, .కొననము భుని నుయినందున రెండోశ దాని యాలింగనమును చెందటీది. చూదంయజాలందాయను, ఆలీంగ నమునకే (పేమౌతిళయను కౌరణమ గావున, రెండవది జ్యేస్ట్య "మొదటిది కనిష్ట ఇట పురుషనచ నాదికము (ప్రత్యేకము లేదుగాని సులువుగా కోపళాంతీ

నొందినందున ఈనాబికల యధీరతయు దానిచత పరుపషవచచాదిశమును ఊహానీయము,

మధ్యా(ప్రగల్భల య వాంతర భేవనులు, 28

జ్వేస్థధీరాధీరకును కనిస్థధీరాధీరకును ఉదా, శ ర్యాథై ర్యపరిగవా(గహిళ యో శేణీదృశోః ప్రీతయే రత్నదగన్ద ౪ మన _న్హకా న్తిరుచిరం ముష్టిద్యయే న్య స్త వాక్‌, వకస్యాః కలయక కరే ప్రథమతో రత్నం పరస్యాః (ప్రియో వహాస్తాహ_స్టిమిషాత్‌ స్పృశక్‌ కుచతటీ మానన్ల మావిన్ల తి,

(సీయః = వల్ల భుండు, ఛెర్య అధైర్య పరిగవా (గ పహిళయోః వీణీ దృళోః (ప్రీతయేఎ ధైర్యము అభ ర్యము అనువానియొక్క (భె ర్యా ధిర్యములను) వూనుటయందు పట్టుదలగలనారై న వారిణీ లోచనల యొక్క సంతుస్టికొఅకు (-వారిణీలోచనలను రంజించుటకు), ఆన_న్ల "కాని రుచిరం రత్న ద్వయం ముస్టి ద్వయే న్య స్తవ్యాకాఎతుదలేని జిగిచేు ఒప్పిదముయిన మణుల జంటను తన పిడికిళ్ల జంటలో (ఒక్కొక్కమణి నొక్కొక్క- పీడికటం ఉంచుకొన్నవాం డై, (ప్రథమతః ఏకస్య్యాః కే ఏకం రత్నం కలయకొజ మొదట ఒకె చేతియందు ఒక మణిని ఉంచి పరస్య్యాః కచ తటీం వాస్తానా స్రిమిపొశ్‌. స్పృళకాజ రెండవ దానియొక్క చనుగట్టును చేతిచేతి (తాను ఆమెతో తనచేతితోన్కు ఆమె తనతో ఆమె శేతితోను) *పెనంకున నెపమున తాంకుచ్చు ఆనన్షమ్‌ ఆవిన్టతి ఆ వారము పొందుచు న్నా (డు, నుణీని మాత్రము పొందినది కనిస్థ, ఆలింగనము పొందినది జ్యేష్ట,

ఇతి స్వీయానిరూపణమ్‌, (ఇతి = ముగినీవది,)

జ క న న.

24 రనమంజరి

పర యానిరూపణమ్‌, అ(ప్రకటపరవురుషానురాగా పర యా, సొ చ ద్వినిధాః పరోఢా కన్యకా చ, కన్యాయా! ఏ(తాద్యథీనతయా పరయా; అస్యా గుమ వ చేష్టా,

(ఇతరులకు) తెలియకుండ జూరునియం వాన పరశీయ్య అది యు నిరుజజంగులు - పగోఢ (జారునికన్న నన్యునిచే “పండ్రియాడ బడినది) కన్యయు (నని). కన్యకు (నాయకునిక ౦"ఖే పరులగున) తం లోనగువారి వశమందుండుటచేత పరకీయత, దీనిచేస్త (జారునికన్న ఇకక లకు తెలియనిదిగా నే యుండును,

పరోఢా యథా,

అయం "రేవాకుళ్లుః కుసువముళశర సీ వానముచితః,

నమిరో ౬యం వేలావనవిదళ జేలాపరిమళః,

క్రయం (పావృ డ్గన్యా నవజలదచిన్యాన: చతురా,

పరాయ త్రం చిత్తం సఖి కి మనీ కర్తుం మృగయ శే,

సఖి = ఓచెలీ, ఆయమ్‌ రేవా కళ్ణుః = ఈ నర్మద పొద (నర్మ యొడ్డున నున్న. యీపొదరిల్లు, కేసును శర నీవా. 'సముచీతేక అ ఫూకు టమ్ములవాని కొలంవునకు (శామ"కీకి) మిక్కిలి యనుకూలకు (గానున్న్నీ (లోపలివృత్తాంతము వెలుపలికి "తెలియనట్లు దట్టముగా నుండుటచేత న్ని | భా; అయం 'సమోరః = ఈ గాలి = నన “విద్‌ సీలా మరిమళః (నర్మద) గట్టునందలి యడవియందు. విరియుచున్న ఏీలకీకొయల యొక్క నుగంధముగలది (వేలా అనుటచే శెత్యము నూచిత మయినది 74

చల్ల గా పరిమళించుచు మిక్కిలి ఆహ్హాదకరముగా వీచుచున్న దని భా, ఇయం ప్రావృట్‌ ధన్యా నవ జలద విన్యాస దతురాజఈ వర్గ రువ ఫణ

గుప్తాదులు, 25

వంతము (కొత్త మేఘముల రచనయందు "నేర్చరి (ధన్య యనుటవే ఉపకార యనియు అందుచేత కౌమోద్దీపన మొనర్చి . దీని యుపపతిని దీనికడకు (సీశేపించు ననియు భొ, 3 చిత్తం పరాయ త్రీ (సత్‌) = (నా) మనస్సు అన్యాధీన మై (ఉపపత్యధీన మె కి మపి కర్తుం మృగయతే ఆ ఏమో (చేయుటకు కోరుచున్నది : ఆచెలువునితో కామక్రీడలం చేలుటకు అభిల షించుచున్నదిం పోయి వానిం దోడి తెమ్ము అని భా, గుపాదులు,

గుప్తా విదగ్ధా లశీతా కులటాఒనుశయానా ముదితా

(ప్రభృతీనాం పరకీయాయా మే వాన్తర్భావః,

గుప్త, విద్య, లటీత, కులట, అనుశయాన, ముదిత - లోనగు వారు పరకీయయం దే చేరుదురు, |; లోనగువారు=పతివంచికయు, సావాసికయు,) [తనఆంకును చొంచునది గు స్ట, ఆ60కు(దనమందు "నేర్చరి వర, సోట్లని సఖ్యాదుల చేత కనిపట్టంబడీన అంఠరగలది లమీఠ, జారుల కె వారియిండ్ల కు సంచరించు నది కులట, కోర్కి నెఅచేజమియు చెలుపు గల్పుటయును | శకౌరణములుగా దుఃఖించునది అనుశయాన్మ్న కోర్కి_ నెజివేణుటచే హార్టి ంచుచుండునది ముదిత, ]

గుప్తా (డ్రివిధా-వృ త్తసురతగోపన్యా వర్తివ్యమాణ సురతిగోపనా, వృ_త్తవ_ర్రివ్యమాణసురతగోవనా చేతి, (అందు గుప్త మూండు తెలుగులు గలది-జరిగిననురతమును దా౭చు నద్తి జరుగయోవు సురతమును చొంచునది ఉభయసురతములను దాచు నదియు నని, (తినిధా యథా, శ్వ త్రూ; క్రుధ్యతు విద్విప ను హస నీనన్లు వా యాతర, 4

96 రనమ౦జరి

_న్తస్కి్‌ కింతు న మన్ని రే నఖ పునః స్వావో విభీయో మయా; ఆఖో రాక్రమణాయ కోణకువారా దుత్ఫాల మూతన్వతీ మాన్లారీ నఖరైః ఖనైః కృతవతీ కొం కొం న మే దుర్చ శామ్‌, ౨9

సఖి = ఓచెల్కీ శ్వశూః [కుధ్యతు = అత్త కోపగించును గాక, సుహవ్ఫదః విద్విషన్తు = చెలులు జ్వేషింతు రు గాక యాతరః బా నిష్ట న్య తోడికోడం డు ను దూటుదురుగాక, .కిం తు = వీషుననగుంగాక్క పునః తస్నికా మన్దిరే మయా స్వాపః న విధేయః = ఇళ ఆ యింట గానే నిద చేయళక్యము కౌదు (ఇంకను అయింట పరుండంజూలను); (ఏ యన: ) ఆఖోః ఆఅకమళాయ కోణ కవారాత్‌ జాత్నాలన్‌ ఆతన్యశీ 'మార్జారీ ఖరెః నఖరః మే కాం కొం దుగ్గళాం న కృతవతీ = ఎలు యొక్క (ఎలుకను) అకమించుటకై మూలలోని బొక్కు.నుండి దాట (ఉడాము వైచుచు ఆడు బిల్లి వాండి గోళ్ళతో నాకు ఏమి యేమి దు నస్థను (గాయములను) చేసీనది గాదు ! (మిక్కిలి గాయములు చేనీన దని యర్థ ము) ఇందు బారునివలని నఖక్షతములను పిల్లి నోళ్ళ వలని తాయ ములనుగా బొంకుటచేత వృ క్రనురతగోపనము, మటియొక యింట బరుండుట జారార్థ మైయుండంగా వీల్షిభయముణేత నని బాంకోటణే న 8 స్యమాణసురత గోప నము, అవియే యుభయసనురతగోస నము,

విద్దా ద్థివిధా - వాగ్విదద్ధా, క్రియావిదళ్గా సోలి,

విద్య యిరుచెజంగులది _ చాగ్విదద్ధం (క్రీయావిదగ్ధీయా, నని,

గపాదులు, 27

వా గగ యథా, నిబిడతమ తమాల మల్లి వల్లీ విచకిల రాజి వి రాజి తోపక ణే పిక నముచిత _స్త వాతితీ(వే

షీ

నవితరి తత్ర నరి త్రకే నివాసః, ౨3

ఒకానాక తె బాటసారికి సంభో శేచ్ళువై - దయామౌత్రము చే మిడీయెంద వేళ కం దగినయునికిపట్టును చెప్పిన దని ఇతరులు (భ్రమపడు నట్టుగా = సం కేతస్టానమును నూచించుచున్న ది,..._.పథిక= ఓయి బాటసారీ, సవిఠరి అతి తీవె సతిఇనూర్యుండు మిక్కిలి జేండి కాంగా (ఎండ దుస్సహ మెైనప్పుడ్రు తవ జ నీకు నిబి,..కళళ్ణే = మిక్కిలి దట్టమయిన చీకటి (మాయలు మల్లె తీగలు సన్న మళైలు ( _ వీని) వరసలచేత అలంకరింపం బడిన (ప్రాంతముగల'డై న్య తత్ర = అల్లదిగో ఆ, సరిత్‌ తే ఏటిగట్టున, నివాసః సముచిఠః ఇ డానికి మంచిది, “నిబిడతనుము? గావున (స) చలువ యెక్కువ, (2) అందలి కొను క్రీడ బయటి కగపడదు, “తమా లి = పట్టపగలే అయినను -దీశటీవెట్ల చీయటిచేక ర్మొతివలె నుండును గాన (1) న్మిదకును (2) సురతములకును అనుకూలము, మల్ల్యాదిక పరిమళము (1) విశ్రాంతికిని (2) కొమ్మ క్రీడఅకును అనుకూలము, సరి _త్తీటము = విజనముగాన (1 నిశమమునకును (2) సురతమనకును అను హలము, ఇట మొట "నేర్చు స్పష్టమే, కీయావిశగా యథా, దాసాయ భవననా ఖీ బదరీ మవనేతు వూదికతి, “'హీమ స్తే వారిణాథీ పయసి కుఠారం వినిటీపతి, ౨౮ భవన నాభీ = గృవా పతీ బదరీమ్‌ ఆవనేతుమ్‌ = ేంగును కొట్టి నై చుటకు _లేంగుంజెట్టును కొట్టినై వు మని దాసాయ ఆదిళతి (సతీ) ™

వ్టీర్రి ర నమ౦జురీ

శీవరునిశీ ఆజ్ఞాపీంపంగా, నారిళోతీ = 'శేడీశన్నులనంటి కన్నులుగల ట్ర ఇెలువ, హౌమన్తే = “హొమంతే ర్తువునందు కుళారం పయిని వినిశిపశీ గొడ్డటిని నీటిలో వై చుచున్నది, "హీమంత మగుటనలన ఎట్క చలిచేత బావినీళ్ళ లోనికి దిగి గొడ్డటి నెత్తుట శక్యము గాదు ఆహారిణ శేయంకెట్టు! కింద నిత్యము జూరునిపోందునం చీలుచు ఆతఠనినలనః గల నఖశత్నతాదికమును రేంసకంపవలని గాయముఅనుగా బొంతు చుండుట!

వాపతీ శేయపను కొట్టివైన నాజ్ఞ చేని నాం డని యూాన్యాయు, గ లేక ఆపని నెటజేజుదు గావున నాయిక గొడ్డటీని తన సంకేత లముక! భంగ మగు ననుభయముచేత అలభ్య 'వెంనర్చిన దని ఖా, ఇట ఇక! అను వంచించి తనకార్యమును "నెఆ వేర్చుకొను “చేర్చును వాక్కు లేం జూ? గొడ్డటిని నీట వై చుట యన్ముక్రియబేతం జూపీనది గావున “నాయిక కీయ

విదగ్గ, ధి

లవీతా యథా,

య ద్వూతం త ద్భూతం, యద్ఫూయాత్‌ త దవి వా భాయాణ్‌, య దృవతి త దృవతు వా, విఫల న్తన కోఒపి గోపనాయానః, ' 3

జరిగీన కనక. జరుగ చే జరిగినది అందుక యేమి కానున్న! సహింపవలనీనజే, ఏజారరతము ఇపుడు జరుగుచున్న దో (ఒకరికి భయప

దానిని మానుకో"నీల * సీ “వెంతకస్టపడి దా౭చినను నీజారసంపర్క! నాకు తెలియనే తెలిసినది... దినిగుట్టును సఖి శనిపట్టినందున '

అతీత, కులటా యథా, ఏలే వారికణా౯ా కిరన్తి పురుపాకా వర్ష స్త్రి నామ్యాధరాః,

గపాదులు, 29

(శలాక శాద్యల ముద్వమ ని న నృజ ర్త శే పున ర్నాయశకాకా, క్రై భోక్యే తరవః ఫలాని సువ శే నై వారభ _న్తే విటూక, భఛాతః కాతర మాలపామి, కులటా శ్వూత్రో _స్టష్టయా కిం కృతమ్‌, ౨౬ వెడిప (బహ్మతో మొల పెట్టుకొ నుచున్నదిి-( హీ) _ధాతః ఆ ఓ (బహ్మచేవుండా ఏకె అమోధరాః వారి క కాకా కీర ని ఫురుషాక- న .వర్జన్తి = ఈ మేఘములు నీటి చినుకులను రాల్బుచున్నివి (గాని (చను కులకు మాటుగా ఆచినుకు లెన్నియో అందటను మగచాండను కురి యివ్వు ఏతే ఎక లొకి శాద్వలమ్‌ ఈద్యమ గి నాయశకౌెళా పునః న సృజ నిజ , ఈ కొండలు గటీకబీళ్ల ను వెడలంగ్రక్క్కుచున్నని (ఆగటిక పోందలకు ఖదులు అ జిన్నియో అందణను) నాయకుల నన్ననో పుట్టింపవ, క్రైలో శీ తరవః ఫలాని సువతే విటాకా న ఆరభ_నే ఏవ ఇ (అయ్యో) ముజ్జగ మందును పెట్టు కాయలను ఈనుచున్నవి గాని (అకాయలకు బదులుగా , అకొయ లిన్నియో అందజనుు) అంకోనుగలను ఈన వాయెన్సు కృపణమ్‌ ఆలపొమి = దీనముగా మెొటిెపట్టుకొనుచున్నాను; (చెప్పుము మట, త్వయా కులటా హేతోః కిం కృతమ్‌ = నీవు కులటల నిమి త్రము ఏమి చేసితీవి (ఏమియు చేయవైతి వనుట). ' (నీకు కులటలపె జూలియీని ఈమేఘాదులు వర్ష క్ష బింద్వాదికమునకిర బదులుగా త త్తత్సమసంఖ్య గా మిండ గాండను ఈనునట్టు చేయుదువు జాలి లేనందున అట్లు చేయ వై వై తివి అని తాత్చర్యము, బహువిటసుర తొాళిలాప,ను శెల్పటనేక నాయిక కులట,

§0 రనశనమ౦జరి

అనుక యాన, వ _రృమానస్థానవిఘట నేన, ఇావిస్థానాభావళ జయా, స్వానథిస్టి తన జ్కేతస్థలం (ప్రతి భర్తు గ్గమనానుమూశ్నే; చ, అనుశేయానా (తివిధా, తత్కా_లపు సం'కేతస్థానమునకు భంగము కట్టుట చేతను, భవిష్య త్క్కాలమున సం కేతస్థానము దొరక దనుభయము చేతను సంగకేత్య అమునక్ష తాను పోక భ ర్షమా(త్రము పోయే ననునూవా చేతను అనుశయాన (ఇపళ్ళా తాపపడునది, ము_త్లేజింగులు అగును, వ _ర్హమానస్థానవిఘట నేన అనుశ నమూనా యభా, సముపాగతవతి నై (తె, నీగళతి సత్ర లవ జ్లలతి కొయాంః, సుదృళః క సల పాళీ శివ శివ! తాళీ దళ ద్యుతిం లేభే, 50 చేశే సముపాగతవతి (సతి = నైత్రమాసము రాయగా (వసత శారము కెంగా్సా, లవబ్దలతికౌయా' 8 ప్రే (జూ ల్యేశ వచనము) విగళశీ (సతీ) = లవంగపుం దీం (యింటి) యొక్క. అకులు రాలిపోవ్స చుండలగా (అవంగకుంజము సంకేతసలము, ఆకులు రాలిఫోవుట చేత అది బయ్‌ లి సంకేతానర్హ మాయెను, కౌవున్సు నుద్శళః,.. లేభే ఇ నుందరియొక్కు చెక్కి_ళ్ల ప్రదేశము అయ్యో పాపము ! తొటియారు నన్నిను పొంబెన్న (ఉన్న సంకేతము భగ్నమాయె నను దుఃఖముచేత వెలవెలంబాలు నని ఛా ేఠకీదళమును చెప్పక తౌళీదళమును నెప్పుటచే సొంపు తటింనని ఖా) భావిస్థానాభావళ జయాఒనుకశ యానా యథా, నిచాళు శేకి.మిథునాని కపోత పోత వ్యాధూత నూతన మహేీరువా పల్ల వాని

గుపాదులు, 81

త్యతాఒవీ తన్వి న వనాని కియ ని న న్తి? ఖద్య న్య మా (వీయతమన్య గృహం (పయాహిొ, ౨౮

ఫుట్టినింట నే యుండి జూరసురతముల నోలలాడుచున్న చై భర్త యింటికి పోనొల్ల ని 'నాయికతో సఖి చెప్పుచున్నది, (హౌ) తన్వి (వీయ తమస్య గృహం ప్రయాహీ మా ఖిద్యస్వ = (ఓ) చెలువా (నీ) (వ్రీయత ముని యింటికి పొమ్ము భేదపడకు ; త తాపీ= అచ్చట'సయితము, నిదా... నాని = న్మిదించుచుండు నెమలి జంటలుగలవియు కపో...వాని = సావు రపు శిశువుల చేత మిక్కిలి కదపంబడిన (కొత్త వృతం పు జిగుగుగలవిళయు, (అయిన వనాని క్రియ ని న సని = అడవులు ఎన్ని లేవు (అనేకములు గలవని భాం సఖీ వగవళ పతియింటికి పొమ్ము, ఈజారుం డటెకీ వచ్చును. అటను సం 'కేతార్హ ము లయినవన ప్రదేశములు కలవు అం దతనిం గాడ వచ్చును, పెగా భ_ర్రయింట తాంబూలగంధథమాల్యాద్యనుభవమున కును జూరునిఇే గర్భమయినచో దానికిని ఆశేప ముండదు, అని తోత్సర్యము, |

“(పయాహీ? - అనుటచే నీవు పోవుచోటికి నీజారుండు వచ్చు నని ఛా, (దీయతము(డు కానిపతిని “పీయతముం డినాట జూరానుర క్ష యనుగుట్టు బయటంబడకుండుట, “న్ని దాళు”-అనుట ఆతావుల జన సంచార ముండదు గాన నవి సంకేళార్హ్హ ము లని తెలుపుటకు. “మిథున ములను వెవ్చుటచే దర్శనీయవన_స్తుయు కము అనియు, మిభునకరో చిత స్థలము లనియ్కు నీవును జాూరునితో నచట నుఖింపనచ్చు ననియు, భా . “కపోతములను? చెస్ఫుటవేత మణితధ్వనిసదృళధ్వని సేయుకసోతమలు మణీతముల కై యు త్భొహము ఫుట్టించుననియాు, నీ వచట రతులం చేలు సమయనుందు ఏవేని ఒక జేళ అంతక వచ్చినను పొవురములగుబాళిం పులో నీమణితములను నిజేచింపచేరనందున నీయునికి నూహింప రనియు,

ల్‌ రసమ ౦జురి

భా, నాయిక యుక'),... భావిసంకేత స్థా నాభానళ రక సఖి పల్కి యాయుప'దేశము చే “తెలియు చున్నది,

కర్ణ కల్పిత రసాల మళ్టారీ

విజ్ఞరీకృృత కపోల మల్జలః

నిష్పత న న్నయనవారి లేదారయా

రాధయా మురరిఫు ర్నిరీశ్య లే. 8

నిన్న. “రాధయా = ఉరలుచున్న కన్నీళ్ళ 'ారలుగలపైన కా చేత కర్ణ. “బలః ౫ ఇెవియందు6 దొల్బంబడీన తీయమాని వూగు AY ఎబుపు ప సుషువన్ని గలది గా, జేయంబడీన వెళ్ళిలియొక్కు (పకోళముగ వాండై న్య ముర రిప్పః = మురాసుర సంహగ్గ (శ్రీకృష్ణుల. నిరీష్ష్య గె, చూడంబడుచున్నాండు, రాధకు శ్రీళ్ళష్ణులవారి 'శొనిరుందలి రసాలకు; జరిం గనం గా చే ధారలు ధారలుగా కన్నీ రుష్పతిట్లి నని యము, ర లతేల ము సం కేతస్థా నము, రసాలనముంజరిం త రాధ తు శ్రీకృక్ల! వారు ఆసంకేతస్తానమునకు తనక పోయి యట చిరయు జేచి శా "నష్ట కిని రానందున తౌ మటకపోయి ందులకు గు ర్ట గా ఆర సోలంపుముంజట చెవిని ధరించి వచ్చినా రని 'ెలిని “అయ్యో శే నటకు పోళ ఇడి గదా అని దుఖమాయె నని భా, నంశేత్వలమునకు జారు పోయియు తాను పోనందులకు క గావున నిట రా మూడవ యనుళయాన,

ముదితా యఫాొా,

గోపీ ప్టషు తిస్టతి పత్తి, ర్చధిరా సనాన్హా,

నేత్రవ్వయన్య చన పాటన మసి ప యాతు;

ఇత్డం నికమ్య తరుణీ కుచకుము సీమ్ని

|. రోమాక్వకఇప్బుక ముదజ్బుత మాతతాన, 99

గుపాదులు; ఫి

రాత్రి శయనించుటకు వచ్చినబాటసారితో సఖి చెప్పినమాటకు నాయిక హర్టి చుట, పతీ గోపీ పేమ తీష్టతీ .ఈయిరటీయాయన పసుల కొట్టములలో ఉండును (పరుండును), క బధిరా = (ఇంటియామె . యొక్క) ఆండుంబిడ్డ ెవిటిది యాతు; "నేత్రద్వయ'న్య పాటవం నాస్తి యః (ఇంటియా 'మెయొక్క) తోడికోడలి కనుదోయికి బలము లేదు ( రెండుకను లును నిష్ప్రయోజనములు అనుట,)$--. (ఈయింటిభామతో నీవు నిరాటంక' ముగా రాతి కామేళిం చేలన చ్చున్కు గావున నిట నే నిలువుము అని భా.) ఇన్టం నిశమ్య = ఇట్లు (సఖి బాటసారినో పల్కినమాటను) విని తరుణీ ఇ (ఇంటి) జవ్వని కుచ కున్సు సీమ్ని ఉద ఇ్బితం రోమొళ్బు క ఇబ్బకమ్‌ ఆత తాన=చను గిండుల (ప్రచేళమందు నిగిడినట్టి పులళల మైమఅువును తాల్చెను, (చెలి బాటసారిని నిలిపి తనకూ కామకేళి సమహార్చినద్కి అనువార్ష ము చేతను, రాత్రి జారరతమందు కుచములకోం గలుగలల మోహ నవ్యాపార విశేష. స్మ రణచేతను నాయిక కుచకుంభములం దంతటను గగుర్పాటు పొందిన జాయను, ఇట రోమోౌంచను ఇతర మెనమదనసికౌరములకు ఉపలక్ష్ను కము, ఇస్ట్యప్రావ్లీచే సంతనీల్లుచున్నది గావున నాయిక ముదిత, కన్యా యథా,

క్రిస్పుత్‌ కుణ్చిత హోర యన్టీ, నరళ (భూ వల్లి, సాచిస్మితం,

పాన (భాస విలోచన ద్యుతి, భుజా పర్య స్త స కర్ణోత్సలమ్‌,

అబ్షుళ్యా స్ఫురదజ్జుభీయకరుచా కరన గన క క్ఞూయనం,

కుర్వాణా నృవకన్య కా సుకృతినం సవ్యాజ వ మాలోక తే,

నృప కన్యకౌ = (ఒకానొక) రాజ కన్య, కిబ్ళ. = *ఫ్ట్రీ = ఇంచు

కంత వంపయిన ము నెపుగోరుయుక్క... ఉటలుగలుగునట్లుగాను, సర...ల్లి = యుజువై న (వంపులేని). బొను తీయ గలుగునట్టుగాసు, సాచి నీ న్‌ తమ్‌ = ను

ప్రా. బసరించిన చిజునగ వు గలుగునట్టుగాన్కు (పా న ద్యుతి య్‌ Ga & య ని ఫ్‌

§4 రననుంజరి

అపాంగములందు చలించుచున్న చ్నీత్రకౌంతులు గలుగును గాన్కు భు ++ .త్ప్నలమ్‌ జ బుజముమాంద పడిన చెవికలున గలుగునట్టు గాను, సక్‌ అజ్ము_లీయక రుభా అజ్బుళ్యా = మఅయుచున్న ఊంగరపుం గాంశుః గలదై న (కోలితో, కర్ణస్య కణ్టూయనం కర్వాణొ = సోవియుక్క. గోళ కొనుటకు చేనీకినుచున్ననై, సుకృతినమ్‌ = (ఒకానొక) పుణ్యవంకు! సవ్యాజమ్‌ =మిషతో (నే జేమో చూచుచున్నట్టు నటిం చుచు ఆలోకళశే చూ'చుచున్నది,

“కుంచనముి_ఒక వె ప్రునకు మెడను కగ్గ కందూయ నాగ్గము నంచుక చేరక, - “సరళతి _ అహత మేమియుం జెలుపంగోరమివేత, “ని తము? - వదనళో భాగ్గ'ంబును సంతుస్టై చేతను, “పాచి. వక్క వాటుగా నవ్వుట ఒయ్యారము చేతను ఏక కర శ ందహాయనము మేత ను, వానీతము గాక నీత మిగుట ఆభిణాత్యము కేక, “సా సభా స్థం టాక్ష వీక్షణము వేత, కోటాకు మిగుట మదన పేరణ యున్న దువ, “పర్య స్ట, కలువ రాలుట జకక్క_కు మెడను నం చినందున, LORS వచనముచేక ఒక చెవికే అని తెలియు చున్న గి, “కన్య? శునుటణే ఆ వాహిత వీత్రధీన అని తెలియుచున్నది,

ఇతి పరకీయానిరాపణమ్‌,

వి _తమాతోపాధికనకలవువ పానురాగా సామాన్ఫవగో తా, నన్వగ్నిమ్మితే వీతిపతా వనురశ్రామా మిరావశా! మవ్యాష్సి తత్ర వి త్తమా (తోపాభే రభావా దిత్రిజే నెక్‌ నమ్‌; సా౭_వి కాలీ రహీరాదిదాతరి నువారాజే ఒ.నురశ్లాగ

క.

సామాన్య, లిస్ట్‌

న తు మహరక్షా! తె నాఒవగమ్య లే విత్తమాతోపాధి రితి. ధనము మాత్రమే నిమిత్తముగా సకల పురుషులయందును ((పేమగలది (అనగా వలపువలనం గాక థ నము ఏండు వాం దనక ఎవని నేనియు (సేమించునది సామాన్య క్రీ, “ఓయి, అగ్నిమిత్రరాజునందు అనుర క్ర యయినయిరావతికి (ఈలక్షణము) పట్టదు; (ఏల యన) ఇరావతియందు నిత్తమ్మాత్ర మనెడు నిమిత్తము లేదు గావున,” - అనివాద మేని ఆవాదము సరి గాదు ఇరావతియు కుంకుమ పుప్పన జాదులను ఇచ్చువాండయినమహో రాజును (సేమించినది గాని మవార్షి ని గాదు, చానింబట్టి యెజు(గ నగును ధనముమొ త్ర మే నిమి త్తముగాంగలది యని, సామాన్యకు ఉదా, దృష్టా (పాజ్ఞణసన్ని ధా బహుధనం ఊజాతార మభ్యాగతం వవజౌొ తనుతః పరస్పరహితా సమం కుర జీద్భశ ః; ఆనస్థా శ్రుపయాంసి ముళఇ్ళుతి ముహు ర్యలామిషాత కు_న్ఫలో; దృష్టిః కిం చ ధనాగమం క థయితుం క్ల _స్పికం గచ్చతి, కం. క నీపాక్యము.--ప్రాబ్బణ సీమ్ని అభ్యాగతం బహుథనం దాతారం దృస్ర్వైజముంగిటి (ప్రదేళమందు వచ్చియున్నవానిని (కౌముకున్సి బహుధన మిచ్చువానిని కౌంచ్కి కురబ్లీ దృశః వతజొ పరస్పర హీఠ ఆశ్షేషం తను తః = అండులేడి శన్నులవంటిక న్నులుగల దానియొక్క. (సుందరియొక్క)

ఫ్టీగ్ర రనమంజరీ

పాలిండ్లు (మనకు ఇతండు హారాదుల నిచ్చును అన్సి ఒకదానికొకటి ew: పూర్వకమయిన కవృంగిలింతను చేయుచున్నవి (సంతోసముచే ఒడశ్కె నుప్ఫాంగుటచే కుచములును ఊస్పాంగి కీక్కి_టినీన వని భా; ఈ నః ముహుః మాలా మిసాత్‌ ఆనన్ష అశ్రు పయాంనీ ముబ్బతీ=తలకట్టు (తన నూర్యు(డు చంద్రుడు పాపటబిందిరీలు లోనగుతొడవుల నత డిచ్చు ని మాటిమాటికి పువ్వుల సరము “నెపమున 'సంగోషపుం గన్నిళ్ల ను నీడుళ్ల చున్నది.) అతనిరాకకు ముద ముంది శిరఃకంపములు పేరుగా తుటుమునుంకీ పూసరములు రాలె నని భాం కిం చ దృష్టిః భన ఆమం కథయితుం vy అగ్దికం గచ్చతి ౫ మటీయు చూపు ధనముయొక్క.. రాకను (ఇతండు సీట్ల రత్నకుండలాదికముల నిచ్చునులే అని ఇెప్పుటకు వనియొక్క సమాపక నకు పోవుచున్నది, (ఆ వేళ్య అకర్షాంతవిశాలలోచన యనియు. ీనులక సోంకుచున్న కటాషవీమణముల నతనిం గాంచుచున్న దనియు భా ఇట నాయకుని సొబగుకై ((సీమింపక' ధనమా త్రను కా (సేమించ చున్నది గావున నాయిక సామాన్య, | (పకారాంతరమున నాయికాఫనములు, వతాః వున రన్యనమ్మోగదుఃఖతా, వక్షో క్రిగర్విళా మానవత్య శ్చేతి తిసప్రో భవ న్ని, _స్వకీయాపరకీయాసామాన్య లచెడియో'నాయికోలు జెండియు ఆన్మ సంభోగదుఃఖిత వృక్షో _కీగర్విత్క మానవతులు నని (జక్కొాక్క తయ) ముగ్గ రగుచున్నారు, అన్యసంభోగదుఃఖతా యథా, (అన్య స్ర్రీతో తననాయకుండు 'సంభోగించినందు కై వగచుదానికి ఉదా) త్యం దూతి నిరగాః కుజ్దుం, న తు పావీయసో గృవామ్‌; 1 . భింశు కాభరణం ేహే దృశ్యతే కథ నున్యథా! 98

టు

సామాన్య, ఫి?

నాయకుని( జచ్చుటకుం బోయి యతనితో సంభోగముపొంది వచ్చిన దూతిని నాయిక సంభోగ చివ్నాముఅచేతం గనిపట్లి | మర్తోద్దాటనము చేయుట, పణ దూతి త్వం కషం నిరగాః పాపీయసో గవాం తున= (ఓసీ దూతీ నీవు పొదరింటి8 పోయితివి (గాని (ఆఅ) పొపాత్తుని యింటీ కన్ననో కాౌద్కు అన్యథా టె పాపా కింగుకౌభరణం కథం దృశ్య తేజ అట్లు గానిచో (పొ దరింటికి పోక వానియింటికే నివు పోయితి పేని (నీ 'మేనియందు మోదుగు బువ్వ'నెడి యలంకౌరము ఎట్లు ఆగ పడునుళ (పొదరింటిమోదుగుయు వ్వులు నప రాతీయుంటయే ne నిదర్శన మని యరము “పాూపీయను డి నుటవే నాయిక నయిసనన్న విడ నాడీ దూదిని నిన్ను? బొందినట్టియధ ము6 డని భా, 'మోదుగుయువ్వు వంకర గా నఖుకుతీమున లె సన గావున కింశుకౌభరణ మనం గా నఖతృతము, --కౌవున *దూతి నీవు వానిం బొంది వచ్చితివి ఈ దని నీచనుంగొండలయందు ఈనఖితృతిము లెట్లు గలిగనుక” అని లోపలియభ్ఫీపొయము, వ(కో కి ర్వ తా-పీముగర్టుతా, సౌన్లర్యగ ర్వి'తా, చేతిద్విధా, న(కో_కీగ ర్విత యిరు దెణింగులు (పీనుగ ర్వితి సౌందర్యగ ర్వతయు నని, ((పీముగర్వితే యన భర్తకు తనయందుం గలపేమచే గర్వపడునట్టి నాయిక *) | (సేమగర్వ తా యథా, వవువీ. తవ తనోతి రత్నభూషూం (ప్రభు రికి ధన్యత మా౭.సి; కిం (బవ్‌మి! సఖి తనునయనా న రాళబీరుః కలయతి మే న విభూవణాని కానః, 8 (హౌ) సఖి (ప్రభుః తవ వపుషి రత్న భూషాం తనోతి ఇతి ధన్య తమా అనీ*(ఓ) చలీ (నీ నాయకుండు నీ, జేవానుందు మణిభూషుణములను. పెట్టును మణిభూపుణనులతో. నీ మేనిని ' స్వయమా గానే అలంకరించును)

వీర రనమ౦జరి

అనుహాతువుచేక కృతా నరాలకు అగుచున్నావు, క్రీం (బవీమి= (నియళ్య ష్ట్రమా) ఏమి చెప్పుదును, (నాకేమో అట్టి పుణ్యము లేరు ఏలన 1 కా నః తను నయన అ చన్లరాళ ఫీరుః (నక, విభూపుణొని న కలయశీ | నా వల భుండు (నా) మేనియొక్క.యా (తేన) కెన్నులయొక యు (ఇ మీనికిని తన దూపులకును నడీమి) యెడమునకో | చాటునకు) విఆచినచాం్ధై (-చాటును సహీంపలేక, అనలా - అలంశోరములు ఆగ్షపడినంఠ మే! నా మేనిదగ్శ్గనము తనకు లేకఫోవు నను భయము చేత) అలంశొర ముఖ (నామేన) తొడుగండు, ఇట న రన నాయకునికి తనయందు గః (పేమ ( శో(తియందు. తదియ'నాయరుని కి గల (ైసేనుకం కు) అత్యం తాళి! మని గర్వపడి ఆగర్వమును నకో [గా తెలిపెను గావున ఈవీ UM గర్విత, ప్రభు వనుటవేత సామాన్య యని తెలియుచున్నది, _సౌన్షర్యగర్వతా యథా,

కలయతి కమలోపనూన మళ్లోః

(పథయలి వాచి సుథారనన్య సామ్యమ్‌,

నఖ కథయ కి మాచరామి కాన్దే!

సమజని తత్ర సహిమ్షు తవ దోవః, వ్ర

సఖి = చెలీ, (కొని = నావల్ల భుండు, అట్ట; కనుల ఈ మానం కలయతి ఇ (నా) కన్నులకు తొమరల సాటిని చెప్పును వా సుధా రసస్య సామ్యం (ప్రథయతి = (న వోక్కునందు అన్ఫుత రసన ఆయుక్క. సాటిని 'ప్రకటించును, తత్ర శాస కీన్‌ ఆచరామి కథయ ౫ క్ట (ఆవిధముగా నాకు నీచసామ్యములను గటు) నల్ల భునివిషయనుంధు నని ((పతీకౌరము) జేయుదును చెప్పుము, ఇట సాటి లేని తన నేత్రవచ! ములకు కమలసుధారససామ్యవర్శనమును _ ఓగ్వమిచేత నాయిక యొక్క సౌందర్య గ రము తెలియవచ్చు చున్నది,

మానవతీభేదములు, 89 మానవతీభేదములు,

పీయాపరాధసూచి కా చేష్టా మూనః, న చ లఘు, ర్యధ్య మో,గురు శృ, అల్పాపనేయోలఘు,, క ష్టైప'నే యో మధ్య మః, కష్టతరాపనేయో గురుః, అసాధ్య స్తు రసాఫాన వవ, అన్య స్త్రీ దర్శనాదిజన్తా లఘుః, గో(తస్థ లనాదిజన్తా మధ్య మః, అపర స్త్రీ నంగమజన్హా గురుః, అన్య థాసిద్ధ కుతూ వాలా ద్యపనే యోలఘుః, అన్య థావాద న్రపణా ద్యపనెయో మధ్యమః, చరణపాత భూపణా ద్యపనేయో గురుః,

(ప్రీయునికప్పీదమును నూచిం'చు నట్టి చేష్ట (అనంగా - తనప్రియుండు తనయెడల నొనర్చినతవ్చీదమును నూచచించునట్ట్రతనచేస్ట్ర) మానము (= అలుక) (అనంబడును); అదియు అఘువు, మధ్యమము, గురువు (అని ము "తైల గులు), (అందు) కొంచెపాటియత్నముచేత నే తీగ్చళక్య నుగునది లఘువు, కస్టయత్నముచే తీర్చళక్యమగునది మధ్యమము, కస్టతరయత్నముచే తీర్చ శక్యనుగునది గురువు, అసాధ్య మగునది రసాభాసమే, అన్య స్రీ ని చూచుట లోనగుకొరణములవల నం బుట్టునది అఘువు, పొరంయాటున వేటోొోక తెపీఠ తన్ను6 చిలుచుట లోనగ కొరణముఅవల న బుట్టునది మధ్యమము, అన్య క్రీ సంగమము లోనగకొరణనూు అవలఅన( బుట్టునది గురువు, వేజువిషయములందు కతూసాలము ఫుట్టించుట చేత దీర్చ శక్య మగునది అఘువ్వు (గడునుగా) బొంకుట ఒట్లు "పెట్టుకొనుట లోనగునుపాయముల చేత తీర్చళళ్య మగునది మధ్యనున, పొదములకు. (బణమిల్లుట భూప ణాదికము లిచ్చుట లోనగు నుపాయముల చేత తీర్చ శక్యమగునది గురువు, (మానణ్లేదములచే మానవథీ భేదముజు “నెిణుంగ నగు]

40 ళలనవమ౦జరి

లఘుమానకు ఉదా,

స్వేదామ్బుఖిః క్వచన పిచ్చిల మజ్జ మేత,

ఇాాతోదరి కగచన కర్ణ కితం చకా స్సి,

అన్యాం విళోకయతి భూమయతి (పియేఒని

.మానః క్వ ఛాన్యతి పదం తెవ తే న్న్న విద్మ్యః. వ్ర

సఖీచాక్యము*--శాతోదరి = సన్ననినడుముగల దానా; (సీర అన్యాం విలోకయ త్యపీ భూషయ్యత్యపీ = (నీ) ప్రియుండు జేటోొక తేన చూచు చున్నను అలంకరిరిచు చున్నను, ; ఆతనిం జూచినమ్మాత్రాన గే ఏతత్‌ తన అబ్బము=ఈ నీ యొడల్కు క్వచన స్వే దామ్బుఖిః పిచ్చిలమ్‌ (నశ్‌) చకొ నీ = కొన్నిచోట్ల ఇమటనీళ్ళ చేక దట్టయు జాజుడు) (వి (ప్రొ శించుచున్నది, క్వచ నకల్ది కితం (సత్‌) చకా ఆకొన్నిచోట్ల గగుర్బాట' కలది (ముండ్డుక లది) (న) (ప్రకాశించుచున్నది, (ఇ సుంద గ్యా, చోొోనః థ్య పదం ధాస్యతి తత్‌ న విద్ధః ఇ అలుక (నీజీవామందు) ఎచ్చోట అడుగ ఇడునో దాని నెటుంగము, అడుగును ఒకచోట నిడిన జూజును, ఇంకొ! చోట నిడిన ముండ్లు [గ్రుచ్చుకొ నును, “కావున మూనమునకు నీయం దడ [డో వలనుపడదు అని యిర్హము; పియుండు నీయదుట నే త ప్పానర్శ చున్నను అందుల కె నయలుక ను తల యెర్ర నీయనంత యత్యంతానుర ! సకం అతనియెం గల దని భా, ఇెమరును పులళలును పియునిం గన్న వార్ష ముచేతం గలిగినవిి అలుక అన్యను (పీయు౭డు గారవించుట లేక ' గలిగినది, అందు హర్ష ముచే అలుక తొలలగొను "గావున ఈమొనవీ లఘుమొన,

మధ్యమమానకు ఉదా, య ద్షోత్రస్థ్రలనం తత [భమోో యది న మన్యసే, రోమాళి వ్యాళ సంస్పర్మ శపథం తన్వి కారయ, 91

వమూానవతీభేవములు, 41

నాయికతు నాయకుడు అలుక డీర్చుట, తన్ని = సుందరీ, గోత్ర స్థలనమి-గోత్ర = పేరియందు (పేరుపెట్టి పిలుచుటలో) _ స్థలనమ్‌ = కపట (దానిెపేర నిన్ను€ బిలుచుట), హర్‌ = ఏది (సంభవించినదో), త్మత = ఆవిషయనుంద్యు భమః=(నా) పొరయణాటు (కౌరణము , (పొరల భాటుచే దానిశీర నిన్నుం బిలిచితి జే గాని చానియందలి యనురాగము వలన గా దని భా; న మన్యసే యది = నమ వేని రోమా...థమ్‌ = నూగారనెడి పొముయొక్క_. (పాముకు తాయశుటయనెడి దివ్య(పమౌాణ మును కౌరయ=('నానవేత్స) చేయింపుము, దివ్య పమాొణములు తప్పు మోపంబడినవాండు తనమింద తప్పు లే దని నిరాపించుటకై చేయునట్టి కొన్ని కృత్యములు; వెళ్టి గాయ గాలినది రుసగుండు చేకయగానుట, కుండలో కుంచిన్ద (తొచును చేతం గొనుట్క లోనగునవి, అందు నూగారు (పామును తాకుట యశుదిన్యము చేత నాయకుడు తన నిరపరాధతను నిరూపిం'చెడిని,

నూట "కే యలుక తీరక గాన నుధ్యమమాన, గురుమానకు ఉదా,

దయితన్య నిరీథ్య ఫాల దేశం

చరణాల క్రక పీజ్టురం సపత్న్యాః

సుదృశో నయనస్య కోణభాసా

(శుఓము'కాః శిఖరోపమా బభూవుః, 9౮

'సపత్నా్య్యాః చరణ అల క్షక పీ్ణరం దయిత'స్య 'ఫాల దేశం నిరీక్ష్య = సవతీయొకు. కాలి లత్తుళ చేక ఎజ్జనయిన_ వల్ల భుని నొసటి (ప్రదేశమును చూచి (చూచుట బేక) (సవతీకి ye తీర్చటకై' నాయకుండు (పణ మిల్ల గా ఆయడుగులలక్తుక అతనినొసట నంటుకొనియె నని భావము, 'అ ట్లతండు సవలీపొదనులకు( (బణమిల్లి న మహాపరాధమున కై ),) సుదృళః

6

42 రనమంజరి

నయనస్య కోణ భాసా ౫ మంఛచిచూపులుగల యింతియొక్క (ప్రస్తు నాయికయొక్క). కంటి కోనయొక్క “కంతి చేర, యుతి ముక్తః శిఖ ఉపమాః బభూవుః = (ఆమె) చఇవియందలి ము గశోములు పద్భరాగమ$ సాటిగాయగలవి (కెంపులవశె "నెజ్బనివి ఆయెను, కనుగొనలు కో ముచే ఎలు'పెక్కిన వని ఛా. అలుక గొప్పది గాన గురుమొన,

అలానా కరా నోక

నాయి'కోభేదములు,

అభా.

[రసమ ౦ జరీనుత ము.

నాయికలు విగ్ర,

స్వీయలు 18. సరకీయలు 12, సామాన్య 1

Leesan ననిన ధినాంనినిననటో

(జ్ఞ: ఆజ్ఞా) ధీరలు 2, అదధిరలం 2 ధీరాధీధలు 2,

తరి

మానవతీభేదములు 48

[ప్రాచీననుత మా,]

న న.

నాయికలు 16,

న ల.

మ || మధ్యలు ౮, (పగల్భలు 6, పరోఢథ 1. కన్య 1.

| (జ్ఞా* అజ్ఞా) ధీరలు 2, అధీరలు 2, ధీరాధీరలు ఓ,

Pet Te SSRI HPN PARR SID వనుక నం

| © ©

దాతీయ[ప్రకరణమ్‌, అష్టవిధనాయికానిరూపణమ్‌, వతాః పోడ శా ప్యష్టాభి రవస్థాభిః [పత్యేక మ విధాః--పోమీతభ ర్త కా ఖణితొా కలహో న్లరిశా, విప్రలన్దా, ఉత్కణ్ధితా, వాసకసజ్ఞా, స్వాధీనపతికా అభిసారికా, చేతి; గణనా దపా నింశ త్య థైక శతం భవి ఛాసాొ మ వ్యు తృమమధ్యమాధమ భేదగ ణనయా చళ్ల రధికాళీతియుతేశత[త్రయం భేదా భవ ని, (పాచీనమతానుసారము గాం జెప్పంయబడిన్స యీ (16) పదు'నాళ గురు నాయికలును (8) ఎనిమిటేసీ దళావిశేపములచేత ఒకొక్క..." రెళ రిత్క, వి ప్రఅబ్ధు ఊరక్క_ంఠిత, వాసకసజ్ఞ్ర స్వాధినపతిక, అభీసారికయ్సు నకి "లెక్కింపంగా (128) నూటయిరువదియెనమండుగురు అగుదురు, వా నిండియు ఉత్తమ, అధమ అనుఖభేదములను లెక్కీ_ంచినచో (88: మున్నూటయొనుబదినాలుగు భేదము లేర్చడును,' య శ్రే ౧తాసాం దివ్యాదివ్యో భయ భేదగణనయా ది! పబ్బాశదధిక శతయుత సపాన్ర ఖేదా భవన్ని : దివ్యా ఇృన్హా" ణ్యాదయః అదివ్యా మాలత్యాడయః దివా, వ్ల | | దివ్యాః నితాదయ అతి; - తన్న, అవస్థాభే చే నై నాయికాభేదాత్‌ , జూతిభేచేన ఛేదన కారే నొయి'కాన మివ నాయకానా మ ప్యానన్త్యం స్యాత్‌ ; ఇస్టా

(ప్రోమీతభ_ర్హృక, కీర్‌

దయో దివ్యాః, అదివ్యా మాన వోః, దివ్యాదివ్యా అర్జునాదయ బ్రతి, మటీ వీరికి దివ్య, అదివ్య, దివ్యాదివ్య అనుభేదములను లెక్కించిన యెడల (1152) 'వేయియు నూట యేంబది రెండు భేదము అగు (ననియు, దివ్యలు శ చ్యాదులు, అదివ్యలు మాల త్యాదులు దివ్యాదివ్యలు సీతాదులు, అని (యు) చెప్పుట సరి గాదు, (ఏల యన) అవస్థా భేవ ముచేతమా(త మే థి నాయికాీదము గావున, (జూతిభేదముచేత ఫేదముల నంగీకరింతు మేని నాయికల కకంబో'లె నాయకులకును అనంత భేదములు కలుగును; ఇందా దులు దివ్యులు, మనుష్యులు అదివ్యులు, అద్దు నాదులు దివ్యాదివ్యులు-అని, య ద్వవీ ముగ్ధాయా ధథీరాదిభేదాభానః తథావిధవజ్ఞా సామగ్యభావాతీ్‌ , త థాన్టవిధతాంభావోఒవి భవితు మర్హతి, తథావి (పొచీన లేఖనానురోభేన నవోథా మ ప్యాల మైతే ఛేదా అవగ న్త వ్యాః, మటియు నుస్ధకు ధీరాదిభేదములు లేవు అందులకు వలయు ప్రజ్ఞా సౌమగి లేనందున కావున ముగ్ధ తో అస్ట విభక్వము సె తము వెప్పందగదు,--- అయినను తోంటివ్రాంతలను బట్టి నవోఢనుం గూడ చేర్చి యీభేదము "లెటుంగవలనీ నవ్‌, 4 అల లలా (పోసితభ రక, చేశా న్హరగ లే భ_ర్తరి సంకాపవ్యాకులా పోమీత భర్తృ కా. ఉత్కా కలహో న్హరితా ప్‌ పలసూనాం పతి నేళ్లాన్తరగతో న భవ తీతి న త _కాతివ్యాప్లిః, అస్యా శ్చేష్టా ద శావస్థాః,

46 రనవమ౦దిరి

పతీ చేళాంతరమునరుం బోలా ) ల ఢిల్లున్ల! జేశాంతరమునకుం బోంగా (విరహ) తాపనువే తల్ల డిల్ల (పోషితభ ర్హ క (యనయుడును); (|ప్రోహితె ఆ దేశాంతరమునకుం బోయిన భర్హ్భకౌ = పతిగలది - అని యనయవార్థము) ఉత్కంకితా కలహం రితా వి ప్రలబ్ధల భర్త జేళాంతరగతుండు కోనంధున వారికి ఈ (చెన్న! బడిన (పోసి. బోకభ రకా లక్షణము. చెల్లదు, (పోటతభ ర ఎగ్‌ యొక్క చేషలు దశావస్తలు, లు థి

ముగ్గ పోషీతభ_రుకా యథా, దుఃఖం దీర్భ ల నహ త్యపి సఖీవర్హాయ నో భామ లే; ci వాలై శ జ్ఞ నృ త్యవీ వునః ; శేశే న బొ లజ్జయా, కై గద్దదవాచ మళ్ళతి, దృళా ధత్తే న చాపోదకం; నస్తాపం సహ లే యదము దముఖి త చేద చేతోభవః, 9౯

అమ్మ్బుజ ముఖీ: = తొమరనంటి ముగముగలది (నాయిక (భరీ జేశాంతరము పోయినందులకు), దీర్గ తరం దుఃఖం వ్వవాతి జ ఆధికనుయిక శోకమును తొల్బును, తథా) అపి = అయినను, ట్ట = నీగ్గునే), సఖీ వర్తాయ నో భాషకే ఇ చెలుల సమావామునకు "నెప్పధు 1 చాలై। ఫర. సృజతి = నాంచుతో పాన్పు చేయును, తథాపీ aA లజ్జయా ఇ అయినను మటి నిగుచేత, న వా శేతి = పరుండప్‌; కసే గద్దద వాచక్‌ అఖ్బతీ = గొంతులో గద్దద స్వరమును పొందుచున్నద్సి (ఐనను నీగ్దుల్చే, దృశా బాప్ప ఉదకం న థ శ్రే ఆ కంట కన్నీళ్ళ ను దాల్పదు; సంతాప యల్‌ సవాలే = విరవాతొపమును ఏవిధమున భరించుచున్నద్యోో కళ్‌ చేతోభవః వేద = ఆనిధమును మదనుడు (మాత్రమే) ఎటుంగును, తన దుఃఖమును “నెయ్యంపుంజెలులతో వెప్పుకొ నుట, నాంచుళయొనుపునం బరుండుట్క కన్నీళ్లు విడుచుచు నేడ్చుటయు అను మన థ తాప'శార్యనము లను లజ్జ యణంచినది గావున ఈగాయిక (అస్జావిజితనున్మథ ) స్త

(పోషితభర్పృక, 47

Kk] వాలకయనముచేత భ ర్త నిరవామును భ్‌ త్ర నురాగంబును నూచితములు గావున వానిచే భ ర్హ్భపచాస మూవ్యాము గావునను |పోషితభ ర క యని “తెలియ నగుచున్నది, మధ్యా (పోపితభ_ర్షృకా యథా,

వాన స్త చేవ వఫుషో, వలయం త చేవ

హ_న్తస్యః మైవ జఘనస్య చ రత్న కాఇ్చీ;

వాచాలభృబ్దసుభ 7 సురభౌ సమస్త

ము ద్యాధికం భవతి మే సఖ, కిన్ని దానమ్‌? ఈం

నాయిక పలుకుచున్నది,---సఖి = చెలియా వాచాల భృజ్ఞ నుభ గ అద్య నురభె = ళసట్రాయమొనములైన తు మైదలచే మనోవారమైన యి వసంతమందు మే వఫువః వాసః తత్‌ ఏవ = నా యొడలి వలువ (నే నిప్పుడు ధరించియున్న వస్త్రము) (ఈవసంతమునకు) ముందు భరించు చుండీన బే వా _సాస్య వలయం తత్‌ ఏవ=నాచేతీ (యీ కడియంటును ఆ మునుపటి "డే జఘనస్య రత్న కాబీ చ సెన ౫ మొలయందలి మణుల మెొంల తాడును ఆమునుపటిద్వే (అ ట్లుండియ్సు, సమ _స్టమ్‌ అధికంభవతి = అంతయు (వాసో వలయ కౌంచికలు) (నాకొలంతకు)ు ఎక్కువ యగు చున్నది కిం నిదానస్‌ ఆ (ఇందులకు) ఏమి కొరణము ?

“సుభగే _ తుమైదమోంత విరవా తాపోద్దీ పక మగుటచేశ ఏయు కలకు కర్ణ కథోరమైనను అవియు క్షలకు మనోవారంబ గావున నిట దాని మనోవారత్వము నే చెప్పట చేత ఈనాయికకు ఇదియే (ప్రథమవిరవా మని

శిలియనలయును, “సురభి _జూము నేని దినము నేనియుం చెప్పక బుతువు"నీ చెప్పుటచేక చిరవిరవాము నూచితమై |పోషితభ ర్హ క యని, శెలుపు చున్నది. వాసోవలయ కౌంచికలు మూడును అధికమైన, వను

టచే సర్వాంగ కార్భ రమ ఎటుకవడుచున్నది, ఈకౌర్ళ గమ మదన

48 రనమ౦జరి

కౌర్యము గదా. మటీయు, రత్న కాంచ్యాదికమునా మొనమి విర (వతము ధరించిన దని సఖులు పరిహనీంతు రనుల్యచేత, తన మునకు పీయ ప్రవాసము కోౌరణ మని యెటింగియు తశాజీ ఆనిషయమున సఖితో చెప్పుకొనమియు అజ్జచేత, ఇట్లు సమానల్యగమదన గాన నాయిక మధ్య,

ఇట మలినవ స్త్ర, ధారణంబును “వలయ కౌంచికాత్యాగంబు నను విగ సావతావారమే వెప్పంబడినదనియు, దానిం (గ కుట]కీ అని యక్క 2;

అలీ మః

వని పల్కుట యనియు, వివరించుట సరిగాధు, వెట్టన, ఆపతంబున ఎక్కు "జె న శారణమువలన కొం-చీవలయములను త్యజించిన సే న స్త్ర మును; గూడ త్యజించిన దని వెప్పవలనీవచ్చును. అందుల కంగీకొర మేని మలిక' వను యన నవకౌళ ముండదు. వస్త్రృముమొత్రము మార్పుకి న్నగి.నుగు పటిడానికన్న చిన్న దానిని కట్టుకొన్నది . అను నెడలను మలీనవ స్త్ర యస నవకౌళ ముండదు (సరియ గదా ఆమునుపటివ,న్ర్రమే యనుట విగోగీ చును. ఏవిరవాావతమును చెక్కొ_లుపుట కీపయత్న'మో దానికే మూ చ్చేద మగును,

(పొఢా (పోషీతభ _ర్ట ష్టకౌ యథా, మాలా బాలామ్బుజదళమ యో, మూ ర్ట హార యస్హీః, కాళీ, యాతే (ప్రభవతి వాకా సుభువ। హం. ఇవ అన్య ద్భూ' మః కి మపి ధమసీ వర్త కక చేతి జ్ఞాతుం పాచే రహాహా వలయం పహాహుమూలం (ప మాలి, లగ కవివాక్యము,- (ప్రభవతి వారా యా తేజ పభునయిన (శ్రీళ్ళ్లుండు , పయనముపోలా బాల అమ్మ్బుజ దళ నుయీ మాలా మా కికీ హార యోస్టీ!

శాజ్వీ (ప్రన్థీతాః ఏవ = లేత శొనుర రేకులతో జేయయండిన దండ (యు) ము తెములతోం చేయంబడిన "పీ బరు యొక్క పీట(యు ముల నూలు

(పోమీతభ_ర్హ్యృక, 49

(ను) తరల నే తరలినవి (విరవాజ్వరముచే _ దండ ఎండిపోయెను'- ము శె ములు నున్న మాయెను - మొలనూలు నితంబకార్శ్యముచే జూటిపోయెను అని భా)? అన్యత్‌ కీమ్‌ అసి (బూమః = మటియొక విషయమును ' (ఇంత కన్న) ఆక్చర్య మగుదానిని చెప్పెదను ధమనీ వర్షతే వాన వా ఇతి జ్ఞా ' శుం పాకేః వలయం బొహు మూలం (ప్రయాతి జ నొడీి ఆడుచున్న దో లేదో అని కనుంగొనుటకు చేతీయొక్క. కడియము బాహువుయొక్క.. మొద టికి (అనయా చంకకడకు) పోవుచున్నది (విరహ కౌర్శ్యము చేత కడియము (కిందికీ జూటి పడనుండంగా అట్టు పడకుండుట వై మాటిమాటికి చేతిని “పె కత్తుటవలన కడియము చంకకడకు దిగుచుండె నని భా, ఆదిగుట వె డ్యా రము శజియము మనికట్టున నాడి యాడమిచే చంకకడ నాడిని శోధించుట వలె నుండే నని యర మ్‌; నాయిక ప్రాణసం బేవాదళలో నున్నదని భా అవావా = అయ్యా! (కవియే దురపిబ్గుటచే తటస్థులకును దుస్సవా మయిన దుగ్దళలో నున్న దని భా) పోపితభ క్ష గృక యని కంలో క్తమే, మదనజ్వర కార్యమయిన తాప కార్శ వ్ట్రములు లేటనెల్లముగా తెలియుటచేక పౌథి సు సరించుచున్న ది,

పరకీయా |ప్రోవితభ గృ కా యథా, శక్రః పద్మదళం దదాతి, త వవీ భూ)నంజ్ఞ యా గృవ్యా లే, నదో్యోమర్మ్మ రళజ్కయా న చ తయా నంన్చృ శ్వ శ నే పాణినా; యాతు ర్వాచి సుహ్ఫద్ద ణన్య వచసా (పత్యు త్తరం దీయ లే; ఇ్యాసః కిళ్ళా న ముచ్య లే హుతవహ (కూర? కురజీ దృళా, రం గ్గ

ర్ట రనమ౦జరి

శ్వకూః పద్మ దళం దదాతి =ల త్త 'తోమర కేకును ఇచ్చు చున్న! శత్‌ అపీ తయా కర్జీదృళా (భూ సం యొ గృహే జ అదియు | వారిణీలోచనబేత కనుబొమల సన్న వేత తీనికొనంబడుచున్నద్కి (ఆ; "గాన్సి సద్యో మర్తర శబ్కయాపాణినా న చ సంసృళ్య చీ. కళ్ళా మందే గలగలచప్పుడు (అగునను) భయము వేత చేతీతో తాళకయడడార్న (అ త్స ఈవచ్చినతామర రేకును కోడలు చీఠకయబుచ్చుకొనళ తనకడ న్య మనుటగా కనుసంబ్హ చేనీనది కోడలు చేతం ౫ కొనమి యేల యనగ చేఠంగొన్నచో విరవాత_స్పమెన తనతాకుడు చేత ఆ గేకు తత్త అమే ఏ; గలగల శబ్దము నేయు ననియు ఆళబ్ట మునే అత్త "హెచ్చరికపడి కే 104 టం గనిపట్టి చానివలన తన (= కోడలి) విరవాతాపమును, దానిన (భస్రత్వమున్సు ఊహించుననుభయము చేత, ] యాతుః వాచి లోడీకో (ప్రశ్నకు (ఏల యిట్లు డినత వహించియున్నావు ? అని తోడికోేడ ౪ గంల్యాా. (ప్రత్యుత్తరం సున్నాన్‌ గణస్య వచసా దీయ గెజబనాబు వెల సమావాముయొక్క.. చూటే ఇయ్యయడుచున్నది (అనగాంతనగద్దదశ్యః దికము చేత తనగుట్టు బయటయుడు ననుభయము సేత జవాబును తొను ఇళ్ళ! చెలిక -తైలచేత కల్లబొల్లి గా వెన్చించుచున్నది); కించజమటీయున్సు హు . వవాహ్రారః శ్వాసః న ముచ్యతే = నిప్పువలె దారుణమైన న్టిగార్చు మ వంబడకున్నది (నిష్వువలె వెండి యగునిట్టూర్చ్భును గుట్టు బయటంబడు న భయముచేత విడువక యణంచుకొనుచున్నది,) 'బీశాంతరము. పోయి!

యుపపతిమింద అనురాగము చూపుచున్నది గావున నాయిక పరీ (పోషితభ రక,

సామాన్యా పోవీతభ ర్త ఫా యథా, విరహవిదిత మ_న్తః[పేమ విజ్ఞాయ 'కా_్టః ఫున రవీ వసు తస్మా చేత్య మే దాస్య తీత

ఖండిత, క్‌]

మరిచనిచయ మెళ్లో" న్యకాన్య చాహ్పోదబిస్టూకా విసృజతి ఫురయోమి. ద్వార చేశోపవిష్టా, 9 కొానః విరజా వఏిదితమ్‌ అన్షః (పేమ విజ్ఞాయ తస్తాత్‌ ఏత్య ఫున రపీ మేవసు దాస్యతి ఇతి = నాయకుడు ఎడయాఫునందు (పకటమయిన (నాయొక్క) హృదయములోని వలపును ఎటీంగి (విని) ఆదేళమునుండి వచ్చి (నప్పుడు) వెండి యు నాకు ధనమును ఇచ్చును అని (అనుహీతు వుచేక. అనునాసగల'బై ), వుర యోషిత్‌ ద్వార దేళ ఉపవిస్టా (సతీ) అక్షో 8 మరిచ నిచయం న్యస్య 'బాప్ప యద బిన్లూకా విసృజతి ఒ ఊరి యింతి (ఊరయల యెల్ల వారిదియు నగునింతీ _ వేళశ్యయనుట) (వీథి) గడపకడ కూర్చున్న దై కన్నుల మిరియంపు మొ త్తీమును (సమృద్ది గా మిరియాలక లికమును - కన్నీ ళ్ళు ఛారధార గా వచ్చుట్నకై ) ఇడుకొని కన్నీటి బొట్టులను విడుచుచున్నది, “నిదితస్‌” . ఎల్ల వారికిం చిలినీనయగ్గదా అతనివెవిని బడును, 'తస్తా చేత్య? - అదేశములో గడించి తెచ్చి యనియును భా, మిరి యాఅకలికము కన్నీళ్ళు వచ్చుటకు, “నిచయము? ఆకన్నీ ళ్ళు విస్తార ముగా వచ్చుటకు, వీథిగడపలో హర్చుండి (అతనిగుణములను క్రీర్తీం చుచు) ఏడ్చుట ఎల్ల రకుం జలియుటకు, ఎల్ల వారికి చెలియుట కర్ణ పరంపరగా నాయకునికిం 'జలియుటకో, 'చా_స్టవానురాగము లేక డబ్బు ౩ 'దేశాంతరగత కొంతునిం గూర్చి యింతటక్కు సీయుచున్నది గాన ఇది సామాన్య ప్రోసితభ ర్హృక,

ఖండిత, అన్యోవభోగసంచిహ్నితః (పాత రాగచ్చతి పతి రద్టస్యాః సాఖణ్థతా , (వాత రి త్యుపలశుణమ్‌, అస్యా శ్చృష్టాః

(|

రీ రనగనుంజరి

అస్ఫుటాలాప చినా సన్తాప. నిశ్వాన తూస్యమ్భూ వాశ్రుఫ “తాదయః,

అన్య స్ర్రీతో సంభోగించినగు ములు గలవాలై వీవలువయొక్క (| చెలువకడకు) పతి చేకునను వ'మ్చునో ఆమ ఖండిత (యనంబడును, చేక్య ననుట ఇతర 'వేళలకునుపలతృణము (అనంగా ఏవేళయం సా ననుసరియీ య! యర్గము), ఈ మెయొక్క_ చేస్చలు-అన్ఫుట మయినషాట్క చింత, సంతాపను నిట్టూర్పు, మానము, కన్నీరు విడుచుట్క లోనగునవి,

నుగ్ధా ఖల్జో తా యఖ,

|

వతుః కిము కలశాజ్కిత మితి కి మనీ (పష్టు మిచ్చన్హా॥; నయ నే నవోఢసుదృశః పాణినా వినే, రగ

కవివాక్యము, --(హాళకా న్స ఆ ఓనల్టభుండ్రాా న శక కము కల అబ్క్హతమ్‌ = (నీ రొమ్ము ఏల గిండులయొక్క ము దలుగలది (ఆయినధి! (ఇది నాయకునిలొమ్థునందు అన్యవని తొ లింగనముపేత నంటుకొన్న తదీయ _స్రనకుంభకుంకుమము దలం గాంచి యతనిని నాయిక యడుగం దళం చీక (పళ్న) ఇతి కిమ్‌ అపి |ప్రస్షుక్‌ ఇచ్చ న్యా ॥ నవోఢనుద్భశః నయ చే ఫ్ర 'కేళః పాణినా పీదభే = ఇట్లని ఏమి యో (వళ్ళ చేయుటకో కోేరు'చున్న నవోఢ సుందరియొక్క.. కన్నులను (పాణనాయరుండు (అతని) భీతితో కన్నీ వై చెను, (ఆమ్మ ధలను చూడ కోండునట్లు ఆట'నెసమున కన్నులం మూనీ ఏన జీంచె నని భాష మిక్కిలి సులువుగా సమా ధానపడినది గావున మధ

_స్తనము[ దలు అన్య కౌంతవిగావున ఖండీత,

మధ్యా ఖల్ల తా యథా, వవ్‌ 'జచిహ్నిత మురో దయితన్య వీత్యు, దీర్థం న నిశ్వసితి జల్సతీ నైవ కిళ్ళుల్‌ ,

ఖండీత, ద్‌

ప్రాత న్టలేన వదనం పరిమార్జ య స్తీ చాలా విలోచనజలాని తిరోదధాతి, ర్మ కవివదచనము,---బొలొా = (ఒకానొక) జవరాలు, (పాతీః ఇ వేరు వను వమోజ+ హ్నీతం దయితేస్య ఆర: విషమ్య = (సవతి) చనుదోయి యొక్క. ముదలుగలదానివి అప్పడే యింటికి వచ్చిన తన) (ప్రాణేశుని రొమ్మను కంచి డీర్ణం న నిళ్వనీతిజనిడుద-గా నిక్టార్పు విడువదు (విడువ దాయెను), కిఖ్చీత్‌ న ఏవ జల్బతీ = ఏనియు పలుక నేపలుకదు (పలుక దాయెన్సు (మటి ఏమి చేసిన దనంగా-౫ వదనం జలేన పరమొర్ట్యయ్టీ విలోచనజలాని తిరోదధాతి. (తన) ముఖమును నీళ్ళతో కడుగుకొనుచున్న నె కన్నీళ్ళను దాంచివేయును (దాంచివేనిన దాయెను)) (కన్నీళ్ళు తెలియ కుండుట వై (పొతరాచారముప్రకొరము 'మొగమున నీళ్ళుపోనికొని కడుగు కొన్న దని భ ఇట నిట్టూర్చు నిగుడ్చమి పలుకమియు లజ్జచేత$ అశువులు మదనుని వేకు సమౌనలజ్ఞామదన గావున ఈఖండిత మధ్య, (పొఢా ఖణ్లీతా యథా, మో ముదూత్యు పిపక్షుపక్షు లదృశః పాదాన్సుజాల క్ష రాలిపానన మానతీకృతముఖి చితార్సి తే వాభవత్‌, రూకుం నో క్రవతీ ; న వా కృతవతీ నిశ్యాసకో"ప్లే దృశ; ప్రాతేర్శజ్ల ళమబ్లనా కరతలా చాడర్భ మాదర్శ్భయత్‌ , రజ నాయకుడు చెలికానితో వెప్పుట-అబ్దనా (ప్రాత విపక్ష పక్మలదృళః పాద అన్నుజ అల క్షకైః ఆలి ప్ప ఆననం మామ్‌ ఉద్వితు == (నా) వల్లభ (శోకునను) 'సవతియొక్క (శతు వైన తొంగలిరెప్పలుగల కన్నుల చానియొక్క అని అవయవార్థ ము) అడుగుల చానురయొక్క అత్తు కలవేగ అంతటను వూయయబిడిన సోముగలవానిని (ఆనంగా సవతిపాడనము

b4 ఠనమ౦జరి

అను మోమున నద్దుకొని మొక్కిన) నన్ను చూచి, ఆనతీకృతముఖీ చ ఆర్బితా ఇవ ఆభవల్‌ = మొగము నంచుకొన్నద్ద చి _్తరువునందు (వాయ బడినదో యన(చి త్త రునో యన నిశ్చేఘరాలు) ఆయెను (కోపాతీకయను చేశ జీచ్చవడె నని భాస; (మట్రీ యాక్షం న ఉ _క్లవతీఎవరుసను లాడ దాయెను? దృశొ వా నిశ్వాసకోస్టే న కృతవశ = కన్నుల "నేని నిట్టూర్ను లనేత జేండి చేయ దాయెను? (మజేమి చే సిననంగాా, (ప్రాతః మబ్దళ కో ట్ర దర్శమ్‌ కరతలాత్‌ ఆదర్శయతీ' = జేకువను శుభ్యప్రదమగు నడ్డమును చ గొని (నాకుల జూపెను (ఆలకత్తుక చివ్నాములు నాకే యగపడునట్టుగా గా ముఖమున కెదుట చేత నద్దము ప్లై నని యర్థము); (నీయోగ్యతను 1 "మోమున అత్తుకము[ దలే చెప్పుచున్నవి చూచుకొన్తు = అని నాయిక భా) (పీయునియపరాథమును అద్దముచే నతనికి వెల్ల డిం చినజాఇళ ననునే ఈఖండిత (పౌఢ, పర యా ఖణ్ణితా యథా, కా_న్లం నిరీక్యు వలయాడ్కీ_తక ్ఞదేశం, ముక స్త్వయా పరభియా పరుహా ననాచః, దూతీము ఖే మృగదృశా స్థ లదశువూరా దూరాత్‌ పరం నిశధిరే నయనా న్తపాతాః, లః! క వివాక్యము,.__.వలయ అబ్కీ_త క్ష 'బీళం కం న్తం నిరీక్ష్య ఇ లా(థివనితయొక్క_ గాబాలచేక చిహ్నీతమయిన మెడ (పజీళముకల'వాని! వల్ల భుని చూచి (వల్ల భునిమెడయందు పరవని తొకంకణను[ దలను గాంచి), తయా మృగదృశా = ఆ నుందరిచేత, పర భియా = ఇతరులవలని భయను చేత (ఇతరులకు తనమాటలు వినంబడి తనటింకు బదుకు బట్టబయ అగు నన భయముచేత), పరుసాః వాచః న ఊకౌః = పరుసప్రుమొటలు వొస్పంబడే లేదు పరం తు = నుటి యేనమివేయం బడియెననం గా, | ఖల్‌ అ(శ్రుపూరా।

ఖండిత, ర్‌

నయన అన్హ పాతాః దూతీ ముఖీ దూరాత్‌ నిదధిరేజజూఅంచున్న కన్నీళ్ళ భారలుగలవై న కనుల గొనల చూపులు దూలీకయొక్క_ ముఖమందు దూరమునుండి నిగుడ్సంబడినవి (ఈతడు నా కెట్టిధోహీ యాయెనో చూడుము - అని యాచూఫుల యభిప్రాయము, పరభితిక థనము వేత ఈఖండిత పరకీయ,

సామాన్యా ఖణ్ణతా యథా. ఉర _సవ పమయోధరాజ్కిత మిదం కుతో మే తమా? తతో మమ నిధీయతాం వసు వురో య డజ్జీ కృతమ్‌; ఇతి (ప్రచలచేతనః (వీయతీమన్య వార స్తూ కర్యణత్కనక క జ. ణం కరతలాత్‌ నమాకృవ్య శే. రరా

కవివచనము,---తవ ఇదమ్‌ ఉఊరః పయోథర అక్కి_తమ్‌ = నీయొక్క. ఈవతీము పాలింగ్గ ముధలుగలది (ఇవిగో (ప్రత్యక్షము గా సీరొమ్మున దాని పాలిండ్లు అచ్చుకొట్టిన ట్లున్నవ్రి, మే తమా కుతః = (ఇక) నాకు ఓర్పు ఎక్కడిది? 'ఈదోనామును చ నోర్వంజాలను అనుట, శతః యల్‌ నసు అక్లీకృతం తత్‌ (నను) మను పురః నిధీయ'తామ్‌ = (ఇంక నీతో నాకు ఒడంబడికబడి వ్యవహార మే గాని జులిమితో పనిలేదు కౌవున ఏధనము ఒప్పుకొనయడినదో ఆ (ధనము) నా యెదుట “పెట్ట(ణడునుగాక (ఒప్పు కొన్నభనమును ఇచ్చి కదలుము), ఇతి వారత్తియా (ప్ర చల చేతస్మ వీయతనుస్యకరతలాల్‌ క్వణల్‌ కనక కజ్క_ణం 'సమాకృమ్య'తే = (టీకా వాక్యము కరన ఇట్టని వెలయాలు మిక్కిలి జంకిన నునస్సుకలవా? యిన నాయకీ చేతినుండి ద్రించుచున్న పనీండి కడియమును (తాకట్టుగా) లాగుకొను చున్నది, “పయోధరాంకితి మనుటచే ఖండిత, “వను” అను

టనే సామాన్య,

ద్ద్‌గ్ర్‌ రనవమ౦జిరి

కలహోంతరిత,

పతి మవమత్య పశ్సాత్‌ పరితపా గలహా నగితా, అప్ఫా

శ్చేషప్టాః -భాన్సి నంతాప నమ సాం సాం నిశ్వాన జర

(పలాపాదయః,

పతిని తిరస్కరించి వీమ్మట (అందు క్ర) దుఃఖించునది క లహాంతరక, ఈమెచేస్తలు- (భ్రమ, సంతాపము, నూర్చ్య నిట్టూర్పు, జ్వరము, పఠవరింక్ర, లోనగునవి,

ముగా కలపహో నరితొా యథా,

అనునయతి పతిం న లజ్జమానా,

కథయతి నాపి సఖీజనాయ కిళ్ళ్చుత్‌ ,

(పనరతి ములయాని లే నబోఢణాొ

వహతి పరం తు'చిరాయ శూన్య మ న్హః, లోగా

లజ్ఞమా నా నవోథా పతిం న అగనయతిజలజ్జించుచున్న దై ననోఢ (తనచే నవమౌొనితుండై వెడలిపోయిన్స పతిని అనునయింపద్యు అసీ సఖీ జనాయ కిఖ్బీత్‌ న కథయలి నుజీయు చెలులకు ఇంచుక (యు) వెప్పదు, పరం తు = మట నులయానిలే (పసరతి - ఆ _చన్లః చిరాయ భూన్యం వవాతీ = మలయమారుతము సీచుచుండంగా - హృాదయనును బల 'నేఫ్ట _ వట్టిదానిని గా వహించును ((ప్రీయుండు వెడలిపోయినదుఃఖమునకో ఏమి చేయనుం దోంపక మాఢమాగా నుండు ననుట), నుగ యనుట స్పష్టము, అనునయింప దనుటచే పళ్చాత్తాపము నూచితముగాన కలహాంతరిత,

మధ్యా కలహా నరితా యథా, విరమతి కథనం వినా న ఖేవః, నతి కథనే నమువె వతి కాపీ లజ్జా,

కొలహోంతరిత, ర?

ఇతి కలవా మధోముఖీ నఖీభ్య్యో లవీతు మనాలవీతుం నమూచకాళ్లే , సం

కనివాక్యము, -'ఖేదః కథనం వినా న విరమతి = (వీయునితో నాడినజగడమువలని) దుఃఖము (చెలులతో) ఇెప్పుకొనక తీఅదు, కథనే నతి కొవీ ల సము ,సెలీ = చెప్పుకొన6 గడదంగిన ఏవో చదాంటనలవి గాని నీగ్లు చుకొనుచున్నది, ఇతి అధోవమూజీ (సతీ) సఖీభ్యః కలవాంలపితుమ్‌ (చ) సలా (చ) సమాచకౌక్టే = ఈ ఘహౌాతువుచేత "మోము చవాంచీనదై (మోము వాంచుట చింత చేఠ) పజలక (ఆ) జగడమును 'ఇెప్పుకొనుటకు (ను) వెప్పుకొనకుండుటకు (ను | కోరినది, ఖేదము మదనకొర్యము, వెప్పకొనమి అగ్గా కార్యము, సమౌ నలజ్ఞామదన కావున ఈకలపహోంతరిత మభ్య,

(పొఢా కలహో న్లరితొ యథా,

అకరోః కిము నేత్ర ఫోణిమానం?

క్రి ముక్కాన్షీ 8 గరపల్ల వానిరోధమ్‌?

కలహాం కి మభాః క్రుభా రన జై!

పీత మ్‌స్థం న విద_న్లి దై వదష్టాః, సేం

నాయిక తన నేతాదులను అడుగుచున్నది, హూ నేత వోణీ భూనం కిము అకగోః= (ఓ) (పొడు కన్నా ( నావ్రీయతముని ఫై) ఎటుభ్రును ఏల తాల్చితివిశి (నాస్రీయతముని ఏల కోపముచే "నెజ్టనై చూచితివికి) కర సల్ల వ అనిగోధం కీహ్‌ అకౌర్షీ 8 = ఓ (పాడు చిగురు గలా (న్మాపీయ ముని) ఆడ్జగింపమిని ఏల చేసితివి? (చిగురువంటి యోచేయీో నాచేనినతిర కూరను సే 'ఇడలిపోవుచున్న నాప్రాకోశ్యరుని ఏల అడ్డగింప వై తివి?) (స్టే కధా కలహం కిమ్‌ అధాః = (ఓపాడు) నాలుకా కోపముతో ఆయనతో) జగడము ఏలయాడితీ వి? (మి మ్మ్‌నం బనియేమి!) దైన దష్షై।

8

ఫ్ట్‌ర్రి రశమ 0౦జిగి

హీతమ్‌ ఆర్థం నవిద_ని = విధిచేత కజవంబడిన (గొట్టిబడిన) ఇ (తమకు అనుకాలమఖ (పయోజనమును ఎటయింగి రు, (అద్భష్నహీనమ) మోకు మోశే కీడు గావించికొంటిగనుట, అది యె టీన్క.కి న్నా సీ దర్శనమును, "కేలా నీ వతనికవుంగిలిన్తి నాలుకా నీ నఠనినోడ్రి సగసస్సు ములను దుష్టదై వపేరణచేత ధురాగ్ద మవలంగభిం చినవాం ౫ కోోలుఫోోయిరీ! అని యభిపాయము) గై వవాతీ న్నే శొదులకుః గెప్పలుడీనందున ఇ యందు పరిజన భావనకన్న నిత్రఫావనయే ఊచితము గాం నోంచుచున్న

తన్ను నిందించుకొనక తనయనయవనవములను నింగించుటే సీమ! తుర్య పశ్చాత్తాపము లగపడు-చున్న విగాన ఈనాయిక (సభ కల హోం

పరకీయా కలహో నరతా యథా,

భర్త ర్యస్య కృతే గురు ర్లఘు రభూ గ్లో కనిస్టకృళ ధైర్యం కోశధనం గతం నహాచగీ సీణిః కో ౧9 నహారతేః నిర్ము కా తృణనత్‌ (తపా పరిచితా (ప్రోతక్యిసీ ఏన్తుకల్‌,

స [కోధా దనధీరితో వాతఫియం ఇత్ర గ్బలీ నూక వి నాయిక తన్ను6 దాను నిందించుకొ నుచున్నది,..-యన్య [a] నకి శ

= ఏచెలువుని కొణక్కు గురుః ల$ఘః అభ్టూన్‌ (నాకు మాను లో; "పెద్దలు అల్పులుగా అయిరో (నేను అ లృమోమలను సరకు సేయ త (లఘుః గురుః ఆఅభూర్‌ ౫ ('ముక్క_డు లై న దూత్యాధులు పూజ్య అయి! చేను (ముక్క_డి కం హెనగ త్రియల నుగొరనిం చితీనో, అనియేనియయు (గీ వచ్చును] గోష్టీ కనిష్టీక్ళ తా =(అక్ము అక్కలు ఒకచోట చేంనప్పుడు నన్న గహార్చి వెప్పుకొ నెడి) యపకీ_రి అవగ ణింపంబ జనో, "నేను అమ్మ అక్కల గణింప నె తినో), కోళధనం భె ర్యం గతన్‌ * (నా బొక్కూసపు (ఆమా ధనమైన (నా) 'తేయవ ఫోయెనో నజాచరీ నీతి! దూరతః కృ ణౌజన 1 పుడు నెడంచాయని చెలిమైన నీతీ దవ్వు సేయంబ డెకో (ఎప్పుడును జీను £

కలవహోంతరిత, 59

అనీనీతీని వదలితినో), (తపా తృణవత్‌ నిరు కౌ = లజ్జ గడ్డి పొారకయుం బోలె (పనికిరానివస్తునువో తె, అనగా మిగుల సులువుగా - ఎట్లును వదలు నది గానిలజ్జను సులునుగావదలుట అనురాగాతిశయము చేతు (అజ్జసయితము నన్ను ఇవు వెనని"ఫ వహించితినో అని భా, (పోత సీని చిన్ని వినువత్‌ పరిచితొ 4 (నాచేత) ఏలు సీటిబొట్టువో లె (అంత సులు వుగా = ఇదియును అనురాగ మహిమ సే నలుపును) అలవాటువేసీకొనయిడి రెనో (దా౭టయబడియనో ((పాణాపాయము గణింసపక అలత్యుము గా ఏటిని చాంటితినోో సః హతధియా (మయా (కోధాత్‌ అవధీరితః= ఆ(పీయ త్రముండు బుద్ధిమునీంచిస | ౫ నా షేత్ర కోపను కత తిరస్కరింపంబడియెను (బుద్ది మునీంచి కోపొలిస్ల'నె అపియతముని తిరస్క_రం-చితీన్సి, మాతః విధిః బలీ యాకొ = అమ్మ రో (అయ్యా) స వము బలిష్ట్రము, క నట్టుబేసితి కనున “పరు గ్‌ ఫస రభూక్‌ ' అనుటనే పరకీయ, “ఆ సరత అనుటచే కలహాంతికిత, సొమా న్యా కలహో నరితా యథా,

యత్‌ వ ప బ్కైఠువాలక్ష పాణికమ'తే, 5 గ్యాలయే ఈ య ద్దురుః, న్యం వా మము యల్లలాట ఫలకే భాగ్యా తరం "వీధసా, తత్‌, సర్భం నఖి యో యథార్థ మకరోత్‌ తిసి డొ (పకోపః కృతో, థి జ్ర! ధ్‌ జను జీనతం! ధి గతనుం! ధి క్పృష్టితం! ధి గయః! | 3 సఖి = చెలీ మము పొణీ కమలే పక్కే_రువా అత్మ (అ స్టితి) యత్‌ జ నాయొక్క కేలుం దొమరయందు. పద్మ రేఖ (ఉన్న దనుట) ఏదో

60 రసననుంజరి

(పద్మ శేఖ నుహారాజసంగమ లాభనూచక మని సా ము.దికము), భాగ్య ఆలరే గురుః (ఆ _సీతీ) యత్‌ = (జాతకమంగధు 'నాజన రాళిక్సీ తోొమి ర్య రాళశియందు బృవాస స్పతి (ఈనె న్నా ద ట) ఏటో (జన్మ క నని సి దక రాశికి Bu మని పేరు అందు బృహ ఏతీయున్న మహ ఫొఖ్యలాభ మగ జ్యోతీ శాస్ర్రమ్సు లలాట ఫలే కనన భాగ్యాకరం న్య క్‌ ఇ యత్‌ = పలకవంటి (నా నొస టీియందు (అసు గవత ఐిశ్ళర్యలిసీ (గాయం? న(ని “పెద్దలు అ) నుట యేదో యః తగ్‌ సర్వం య భాగ్య మ్‌ అకశరోర్‌

ఎవడు చాని"నెల్ల సత్యము గావించనో (ఎవండు నన్ను (గూడి ఆమి" శే శ్వర “వింసం సో, తసి కౌ (మయా) (ప కోపః కృతః అతని ఏ (నావేక గడ్స సిన కోపము శాల్పంబడినది (ఆకనిసె మిక్కిలి కోపగించిలిని, అతనితో ౪ క య. ధిక్‌ ,...నయ 92 ఇసీ “భృ జీల! ఇనీ నాపాణ మేళ ఇసీ మదన జేల! ఇసీ విలాసము లేల! ఇసీ జవ్వన మేల! (ఇవన్నియు నీంద్య ము అని భా) ధన ప్రవణతీచే సామాన్య్క కేపకరణనుచే శ లఅహాంతరిక

బ్య వరి

సంీతనికేతనే ప్రియ మనవలోక్య సమాకులహ్భృాదయా విప్రలబ్దా, అస్యా శ్చేస్టాః జ నిర్వేద నిశ్వాన నఖీబనో పాలను చిన్నాశుపాత నదూూర్చాదయః, సం కేతస్థానమందు (ప్రియుని. గానక మదిలో తల్ల డిల్లునది నిప్రళ్ళ (యనంబడును, ఈ నాయిక యొక్క ఛేస్టలు-ని శ్వేదము, నిశ్వాససము సక లను దూరుట చింత, కన్నీళు విడుచుట, మూర్చ లోనగునవి, ముగ్ధా విప్రలక్టా యథా, అళీభిః శప రనేకకపకైః కంష్టోదరం సీతయా శూన్యం త చ్చ నిరీత్యు ఏయుభితయా న (పస్థీతం న స్థితమ్‌;

పప లబ, 6il ఒం కా

న్యస్తాః కి ను నవ కజపసీర జదృ శా కలో పక జ తృహో ఆామ్యదృ్భృబ్లకదర్చుడమ్బర చమ త్కారస్పృశోదృష్టయః. కవివచ నము, -- (క గ్రద్ధక్యప్రయోగముగా టీక). ఆలీభిః ళపళ్టుః అనేక కపటేః కుషి ఉదరం నీతేయ?= "చెలిక నలు ఒట్టులు పెట్టుకొ నియు ఇక్క మాయలుపన్నియు బి*దరింట లోపలికి (ప్ర వేళ పెట్టం గా, (వ్రవే శించినదియు), శూన్యం తల్‌ నిరీక్ష్య వితుభీతయా చ = [వీయుండు లీని యాపొదరింటీని గాంచి అకోలపడినదియును, (అయిన, నవోథ సీరజద్భశా జఐనవోథ 'తొమర సేశణ్య, న (వస్థతమ్‌=(అటనుండి ) తరలను లేదు, న స్లిరమ్‌= (అట) నిలువను లేధు కం తు = మటీ (యేమి చేసిన దనంగ్యా, తృషా తొమ్యుల్‌. భ్భృస్ద కదమ్బ డమ్బుర చమత్కార స్పృృళః దృష్ట్రయః కష్ట రప కసే న్యస్తాః = దప్పీబే సోలుచున్న తు న్యెదల కదుపుయొక్క_. వేగిరపాటు యొక్క సొంపును పొందినవైన ( _సొంపుగల వై న) చూపులను పొదరింటి ఇంగటను నిగిడ్నీనది (చాటున చెట నేనియుం గలడో యని అసను చెల ఫుచూఫులతో నలుగడలం బరికించె నని భా, శపథకపటనులవే 'కెచ్చిరి గావున ముగ్ధ, నాయకుడు సంకేతమునకు రానందున విప్రలస్ధ, మధ్యా నల యథా, నంశేతి శిళిగ్ళవా మేత్య నిరీక్యు శూన్య మేణీదృశో నిభృతనిశంసితాధరాయాః అర్థాతరం వచన మర్ల వికాసి నేత్రం 'తోనుూల నుర్ణ కబళికృక మేన తస్ధా, ౫

ఖు కవినచనము.- సంకేత కేళి గృవామ్‌ ఏత్య = సంకేతస్టానధుయిన

థి (నురుని) యాటయింటికి పోయి శూన్యం నిరీక్ష్య = నాయకుండు లేని (యీయింటీని చూచీ (అందు నాయకుండు లేడని యెటింగి), నిభృత నిళ్వ నీఠ అభరాయాః సీణీ దృశ 81 = ఇతరులకు చెలియరాని నిట్టూర్పు తో౭గూడిన

623 రినమ౦జిరి

మోవిగల చెన కోరంగీనయనయుక్క, వచనమ్‌ ఆగ అశ్నర మ్‌ (ఏవ) జ "నేత్రమ్‌ ఆర్బని కాసి (ఏవ) _ తెమ్మూలమ్‌ స్టన్‌ J బుక ఏవ = తా a మాట (కేవలము) సగ మతృరములుగ అదిగాను - కన్ను (కేవలము) 'సగను వికనీలి నదిగాను _ తములము కేవలము. సగము (మింగ ౧బడీనదిగాను . ఉండెను, నిభృత మగుట లజ్జ చేత, ల మగుట మవ నుని చేత) రెండున సమానములుగావున నాయిక హు ఫూూస్య ము గాస్సున వపల్భ పొథా ఏ| పటణ" యభథా, (పాన యూ శూన్యం కుజ్జగ్భహం నిరీక్యు రుటిలం విజ్ఞాయ వేతోభనం, దూతీ నావీ నివేదితా, నహాచరీ సృ హాపీ నోవా తయా; శమ వజ్కర చన్ద) శేఖర పొర గ్రీకణ్ణ ళూలి౯ శివ జో ఇట (తాయ సే పరం తు పజ్క్బ_జద్భ ళా ఖో అస కవివచనము,--(క గ్రర్థక ప్రయోగము గా టీక).=.తయా పబ్బుకి దృళా = ఆతామరసాజీ, కల. గనం శూన్యం నిరీక్ష్య ౫ సద రీంటీగి ' శూన్యముగా6 గని (నాయకుండు లేని పొదరింటిం గాంచి), చేతోధ వంకోటీ లం విజ్ఞాయ = మదనుని (విరవామందు ఇద్‌ సమయ మని ఏంచునట్టి) జా! నుగా "నెటింగి దూతీ అపీ న నివేదితాజదూతికి సయితము శెస్స చొయెను, సవాచరీ అపి పృష్టా నోవా = ఇలిసేనియు అడుగ చాయను; పరంజనుటీ యేమి చేసిన దనంగా, ళమ్చో,.. స్వేతి = ఓళంభూ శంకిరుంణా చంద్ర శీఖరుండా వారుండా కజకంఠుండా ము'మ్యనవాలు దాలుపా శివుండా * గి పేంట్‌ జో రతీంపుము అన్వి భర్షస్య స్తుతిః చే = నహేిళ్యరునియొక్క సృతిని జే

కస్ట స్ట ప్రలబ్ద 68

నది నాయిక మదనునిపొగ రణంచుటకై శివస్తుతీ చేయుటచేత (ప్రగల్భ, సంశేశమునకు నాయకుకు రానందున విప్రల్బ, పరక్షీయా విప్రలభ్ధా యథా, దత్త్వా థై శై ర్యభుజబ్లమూర్థ ఎఇ చరణా, వ్రల్ల స్య అజ్ఞాసదీ, మజ్లీ కృత్య కులాసా కొర పటలం, తస్యా న దృస్థః (వయః; నంతా ఫొకులయా తయా చ పరితః

పాథోధ శేగర్గతి (క్రో భా కాన కృతా_న నమత్ర మహివ భాసా దృశా యాజి తే, ౫౭

క వివాక్యము, mo (8 న యాగములు టీక)--తన్వ్యా = విలు వ ఛి ర్యభుజస్ర వూరి వ చరణొ దత్తా = ఈలుననెడు పాముయెక్క పడగ సే పొాదముటు జట, అజ్ఞా నదీమ్‌ ఉల జులై య”నిడి యేటిని దాటి, ఖల అస్థకౌర పటలఅమ్‌ "అక్షీకృత్య = . (తనయందు దోషము. (పకటించెడ్చు నీచుల నెడి చీటి "ము త్రమునకు తెగించి (య్స్రు (పీయః న దృష్టః = (సం కేతస్థలమున్న (వీయునిం గాన దాయెనుు (కిం చ = మట్కి సంతాప అకులయా తయా మదన తొపముచే తల్ల డపడినదై యాెలువ, పరితః గర్జతి పాథోథ శే = (మింట) చెల్లెడలను ఉటుముచున్న మేభముమో(ద, (కోధా న్యా = కోసయుచే (ఆకౌ_న్ల = ) అవిష్టమైన యమునియొక్క_ు మదిం చిన ధున్నఫోత నెడి భ్రమతో, దృకొయోజితే = చూపులను తగిలిం చెను, [ఈలు వనంగా 'సణాభారనముందు ్ర్రీలకుం గలపసష్టుదల,] ఇందలిరూపక

తాత్పర్య మయిన యుపమల సార స్య యు (ప్రాణమునకు “తెగెంచుట; ఈ 'లెంపుచే ఈపకపుకుషుండు |ప్రాణయునకన్న (ప్రియుం ' డనియు వీనితోడి

యిీవిరహాము (పాణపాయముశన్న దుస్ఫవా మనియు "నేర్చడుచున్న్న సవాజము-గా నే ఇట్టి చై నయీవిరవామునకు అత్యంతోన్టీపక మైనవారిచ్యా రణము కూడతోడ్చడినచో నిశ చేట్నిప్రాణయు ! కావున మబ్బు జము! దున్నగాం దోంచెన్కు అనంగా మరణసమొనదుఃఖకెరణ మాయెను, “ఛర్యి, “బులి వీనిచే పరకీయ యని తెలియుచున్నది, సప యగుట స్పష్టమే, (A) సామాన్యా విప్రలన్దా యథా, కపటవచనభాజూ శేనచి ద్వార యోషా నకలరసిక గోస్టివళ్ళికా నజ్ళితాఒసౌ, అణా ఆ ఖ్‌ ఖ్‌ ఇక్‌ బ్రతి విహానతి అజ్ఞ దృృబ్లవిమీ_ప్ట్రచమయు రిక చకుసుమశా న్తిచ్చధ్య నా "శేలికుల్లుః, 0 సకల రనీక గోస్టీ వష కొ అసో చారయాసిు ౫ ఎల్ల రసః (4 సమాహమును మోసముచేయునవై న యీ వార క్రీ), కపట వచన భళా కేవచిక్‌ వభ్చితొఎ మాయ మాట లాడెడివా౭డై న యొకానిళనిచే వంచింపంబడినది (వాడు సెట్టినకల్ల యాకలను సత్య మని న కొని సం తమనకుం బోయినడ్టై వాండు రానందున మోససోయినది, 5 ఇతీ ఇ ఇట్ల (ఇందులకై , కేళి కుజ్ష॥= స్మర క్రీడయొక్క (సం శేతస్థానమయిన) యాఫొద, రిజ్ఞత్‌. భృృబ్ద విఖీ_ప్త చతుః = ఇటునటు చూంటు చున్న శు చద లసికు ని! డిన చూపులుగల డై, వికచ కసువు కాని చ ధనా జ విరిసీన పువ్వః కాౌంతీయనెడు (ఛద్యనా ఇ) మిషచేత్క వివాసతీ = నవ్వు చున్నది,

ఉత్క *

సం శకేతస్థలం (పతి భ ర్లు రనాగమనకారణం యూ2..ళోశచ యతిసో తా, అవధిదివసానాగతపతి కాయాం (ఫ్రొమీశ

భ_ర్హృకాయాం నాతివ్యా_వ్లి, తస్యా భర్తు రవధిదిననే భవనాగమననియమ ఇతి న జ్కేతప బేన వ్యావ_ర్వనాత్‌ , జో అన్యా "శ్చేష్టాః అరటి సంతాప దృవ్బూఒజ్షాకృష్టీ కము గుదిత స్వావస్థాక థ నాదయః, ధి థి సం కేఠసలఅమునకు భ గ్గ రానందునకు కౌరణమును ఎవతి యాలో చించునో ఆ నాయిక ఉత్క_ ౪(ఈలత్నణయునకు)గడువుడినమున భర్ష రానట్టి (పోషితభ_గ్గకయందు అతివ్యా స్లి లేదు (ఏల యన - ) ఆమెయొక్క భ ర్రకు గడువుదినమున ఇంటికి రావలనీననియమము ఉండుటం బట్టి సంకేత పదముచేత (ఆనాయిళను) తప్పీంచుటవలన, ఈ మెయొక్క చేస్తలు _ ఆ పీతీ, జ్వరము, ఆవులింత, ఒడలు విబుచుకిొనట్క వణయు, ఏడ్పు, తనయవస్థను ము గలా యథా,

య న్నా ద్యాపి నమాగతః పతి రతః ప్రాయః పవేదే పరా, మితం చేతసీ చి నయ _నువీ నఖీం న వీడయా పృచ్చతి,

దీగ్గం న శ్యసితం దధాతి, చకితం న (పేతు తే, శేవలం కష తృక్వ పలాణ్ఞు పొజ్డుర రుచిం ధత్తే కపోలస్థలీమ్‌, ౫౯ యత్‌ అద్య అవీ పతిః న సమౌగతః = ఏల ఇప్పటికిని పతి రా లేదో, అతః పొయః సరాం (పపేదే = అందుచేత ('ప్రాయికముగా అన్య కొం తను గరూడినా య; ఇర్లం చేతనీ చిన్హయన్హీ అపి = ఇట్లు మనస్సులో తలం చుచున్నది అయినను, (వ్రడయాసఖిం న పృచ్చతి = (నాయిక) అజ్ఞచేత జాలిని (ఏల కాం 'డాయెను అని) అడుగదు, దీర్గం నిళ్వనీతం న దధాతి = నిడుద యూర్చును నిగుడ్చధు, చకితం న (పేక్షతే జ బెదరుచు (ఆతనిని) ఎదురు చూడదు, (మటి), కిషోత్‌ ,..రుచిం కపోల్యలీం *శీనలం ధ _లె*దోర 9 య

66 రనమ౦జిరి

శా పండిన నీరుల్లి వలె పొండువర్గ ముక ల నైన నండస్థలములను (కపోల లీన్‌. జా త్యేకవచనము) మాత్రము ధరించినది ( _గండస్థలములు దోర పండిన నీరులి వర ముగా పాలిపోయిన వని యగ్గము, "*కీవలశ యు చేత ఈనుద న కౌర్య యునోమౌ త్రము అణయపయజాల చాయె నని యభిపూయము 4) మదన కార్యము అయిన పళ్న నిశ్వాస సేత ణముల ను లాటే నడం చినగి "గావున ముగ్గు "సం శేతమునకు పతిరానందుల కారణము నాలో చించుటచే ఉత్క, క అవధిదినమునకు లగా దనియు సం కేరస్థలమున కనియు అన్య కొంతను

నాడ ననుళంకచే తెలియవచ్చు చున్నది, మ ధ్యోత్కా.. యథా, ఆశేతుం న గతా కిము (పీయనఖి భీతో భుజశ్ల*చ్‌ కిము! [క్రుద్ధా వా (పతిపేధవాచి కి మసౌ (పాణేశ్వరా" నర శే! వ్రతం కణ౯కా సువణ౯ా శై తకరజఃపాతోపఘాతి చృలా లి 0 దత్హోః కావి నవోఢనీరజముఖీ భాప్పోదక మృుళ్చతి. ౬౦

పీయసభీ ఆనేతుంగతా న కిము = నె"్చెలి (పాకోశ్యరుని) గోడ తెచ్చుటకు పో లేదా యేమి అసౌ (పాశేళ్వరః భుజడ్డాగ్‌ సీర కము ఇ ఈ ప్రా ణేశ్వరుండు (ఆదారిలో కల దని ఎన్న (బడీన, సామునరు "వెజచి నాండా యేమి * (ఆభ) వా = అట్లు గాచెన్సీ (వ్రతిషభ వాచి (మయి) (కుద్టో వర్తతే కిమ్‌ = (లజ్ఞావళముచేత) (నురతేము) వలదని (నిన్న "చేను అన్నమాటకు (నామె) కోపమువహించి యున్నాండా యేమి శ ఇక్షీమ్‌ = ఇట్లని (తలపోయుచుు, కోపి నవోఢ నీరజముఖీ = బకొనొక నపోఢ 'సరో జానన్క ఆజ కర్ణ సువర్షక్షైతక రజః పాత ఊపభూత చృలాత్‌ ' ఛాన్న ఉఊఆదకం ముఇ్బుతి = కన్నులలో ఇవియందలి “గేదంగి ధూళియొక్క పాటు వలని నుంటయను (ఛలాత్‌ =) మిషనేత క న్నీళ్ళను విడుచుచున్నది, మిష పెట్టి కన్నీళ్ణువిడుచుటచే సమౌనలజ్ఞామదన "గావున మధ్య, సంకేక

ఉత్కెె, 67

మునకు రామికి కౌరణ నురయుచున్నదడి గావున ఉత్క_. నాయకుని రామి సం కేతమున క నియు అవధిదినమునకు "గా దనియు దూతీపేషణ భుజ బ్ఞభ యాది కథనముచే తెలియుచున్నది, (ఖాత ర్నికున్లు నఖ యూధి రసాల బన్ట్‌, మాత _న్హమస్విని, పిత స్తిమిర, పసీద; సృృచ్ళాని కణ్ళీ దితి నీర ధశరాభి రావో ఊావూదరః కథయ కి న్న నమూాజ గావు, ౬౧ గోపిక పలుకుచున్నది,.-(ఖాతః... బస్టో రసాల... ప్రసీదజఅన్నా పొదరిట్లా, ఫాలీ అడవిమొల్లా, చుట్టదూ తీయమౌామిడీ అమ్మ్హా రాత్రీ, నాయనా -వీంకట్సీ కరుణింపుము; ఇతి కిషీ త్‌ పృచ్బామి = ఇదిగో ఒక విషయము అడీ"గదను నీరథగ అఫ్రిర"'నుః దామోదరః కిం న సమాజగామ కథయ ఇ మేఘునివ లె (మేఘళశ్యాములడై ) మనోవారుండై న (శ్రీకృష్ణుండు ఏల రాలేదో "చెప్పును, - నాయకుండు రానందుల కౌరణమును (పకౌళ ముగా అడుగుటచేత (పొథోత్క, ఇందలిసంబుద్ధు అన్నియు లింగో-చితము లంగాను అయావ సును లొనర్చునుపక్ళతి కస్ప్రములుగాను ఉన్నవి, పరకీ యోత్కా యథా, స్నాతం వారిదవారిభి, ర్విరచితో వాసో మచే కాననే, మనే ల బొ వదు జగ Dnt లత శ్చన్త నబిన్లభి ర్భనసిజి జీవః ననూరాధితః, సీతా జాగరణ[న తేన రజస్కీ వీడి కృతా దషీణా, తప్తం క న్న తివ! న్తథాఒవిన కథం నా ద్యావినేతాతిథిః! (కర్ర ర్థక్య్రయోగముగా టిక),---(నాయిక తనచర్యను తపళ్చ్ళర్య గా వర్జి రచుచున్నది) వారిద వారిభిః స్నాతమ్‌ ౫ మేఘ జలములతో స్నానమాడితిన్సి ఘే శాన నే వాసః విరచిత కా అడవిలో నివాసము

68 రనవముంజ రి

చేసితిని మనసీజో దేవః శీలైః చన్షనబిస్టుఖిః నమాళాధితః = శొను 'జేవుని చల్లని గందపు బూట్లతో న. రజనీ జాగరణ (వ్ర తేన నీశా అ రాత్రిని జూగారపు నియమమునం గడపీతిన్సి (వీడా as కృతా

అజ్జను (తప స్ఫాద్దు ణ్యార్ధమా) దకీణగా ఇచ్చితీని; తప।ఇనత : సం కీస్‌ ఇ (ఇన్విధమున) తపస్సు శేయ కుంటి 'నా (చేయ నే చేసితీ ననుట, తధా అపి=అట్లు న్కు సః అద్య ఆపి కథం సే తాతిథిః న అతండు ఇప్పటికి ని ఏల కనువిందు గాండాయెను,* లజ్జ నుజ్జు జగీంచి, వానలో దొప్పదోః గుచ్చు కాఅడవిలోని యాసం కేతసలమునకు వచ్చి, 'నాయలఅరదినగం దంప్ట మెవూంత వానకుం దడినీ బొట్టుబొట్టుగా రాలుచుండ్క వల్ల భు "వెదురు నూచుచ్చు ర్మాతీయెల్ల జీలుకొ న యుంటిని; ఇంకను రొండాయనుూ? ఏమి శారణమా! అనుట, స్నాన వనవాస 'జవవూ?గా జాగరణ దాననులు తపో ౭_౦గముల్ఫు అవి జరిగినవి గాని అందుల సీస్థి (వీయు౭డు ((పళ్యతు మగుట) లేకపోయె నని యగ్గము, తపస్సులకో సయితము దుగ్గ భుండని (సీయుని సొభా “గ్యాతిళయము ధ్వనిత నుగుచున్నది,

పీయునిరామికి "కొరణ మరయుటచే ఉత్క స్వీయ వెప్పటి!! (వీడను వదలదు గావునను సామాన్యకు అది లేజీ లేధు గానునను తతా గో క్రిచీ పరకీయ, సామా న్యోత్కా యథా, కథ న్న కా_న్తః సమువైతి కష్ణ, మిత్ధం చిరం . శేతసి చి న్లయ స్తీ పొనాళయ న్ని వృతద[శ్రువారా వారాజ్దనా కావీ ధనాభిలాషాత్‌ ,. ౬

కౌనః కస్టం కథం న 'సముపపెతి= కొౌంతుండు పొదరింటి! ఏల శా లేదు, ఇద్ధం..:య = ఇట్లని చాలసేపు మనస్సులో తలపోనిననై , కొ

వానకి సజ్జ, 69

వారాబ్ద'నా = ఒకానొక 'పేళ్య, థన అభిలాషాళఠ్‌ నిస్పతల్‌ అక్రువారా (వం) | ప్రామయోళయత్‌ ఆని శ్రమందలి య+సచేత (తనకు త. Fe SDE MOR నేక) ఊప ్పతిల్లుచున్న బావ్న జలముతో (ఆపొద రింటీని) కడి"గను,

'పహానక్‌ న

అద్య మే వీయపానర అతి నిశ్చిత్య యా సురతసామ (గం న §55 8 సా హానకోనజ్ఞా, వానకో వారః; అస్యా శ్చేష్టాః - మనోరథ నఖీపరిహాన దూతీప్రళ్న సామ (గీ నంపాదన మొగ్గ నిలోక నావయః, చండు నాప్రయుని (ప్రియుండు వశ్చడు దినము అని నిశ్చయించు కొని ఎవ 'తీ సంభోగ సామిని సిద్ధపణంచుకో నునో ఆమె వాసకసజ్ఞ (యనం బడును); వానక ముజవారము; ఈమెయొక్క వ్యాపారములు - కోరికలు, ఇలియగ తౌళి నూతిని సళ్నించుట, భోగ్యప ధార్థములను సమహార్చుట, దారీ చూచుట లోనగునవి, ముగ్గా వానకనజ్జా యథా, హారం గుమృతి తారకా నిరుచిరం (గథ్నాతి కాఖ్బీల తాం, దీపం న్యన్యతి, తత్ర కిం తు బహుళం స్నేహం న ద_తై పురః, అలీనా మితి వాసకన్య రజనా కానూనురూ పాం (కియాం

70 రనమ౦జరి

సాచిస్కేరముఖీ నవోఢసుముఖీ క్‌ నముద్బీతి, తె, జో శాచిల్‌ నవోఢ సుముఖ వాసకన్య రజన = జకెనొెళ నవోఢ సుంవరానన ((పీయుడు వచ్చెడు) నాంటి రాత్రియందు, తార కౌ రుచిరం హారం గుమ్చుతి = ఆణియు (ముల జోగివేత 'సెలుంగుగ అన న “ఫీకును (గుచ్చును, కాబీ లతొం (గ భ్నాతి= ముల 'త"టితీల ను (అల నంటీ మళ (తాటిన్సి [గుచ్చును, దీపం న్యస్యతి కింతు త్మత్రెపుగః బహుళం స్నేహం న దలే = దీపము పెట్టును కౌని (వెలుతురులో. తినకు అట్బయగు సన్ని ఆదీపమందు (అనంగా అదీపముయొక్క (ప్రమివయింధు) (సమ్మిట వలయు చని "పెట్టవచ్చు సని విస్తారము నూ యిడద్యు ఇతి =ఇన్విథమున, (ఇట్లు చేయనపై ) సాచి స్మ్మేర ముఖీ (సత్రీజ(ఒకప్రక్కాకు మధలిన నగు "ముగ ముగల (టై) ఆలీ నాం కోవు అనురూపొం (కయాం 'సముగ్వీతు లే = (లానే) గరూఢంబు (ను తన) మనోరథంబులకు తగినది (యు నగు) (సురత వ్యాపా రమును ఎదురునూచు చున్నది, లజ్జా తిళయను చి ము, స్యనముశే వాసక సజ్జ, మధ్యా తనకి సజ్జా యథా, శిల్చం దర్శయితుం, కొరోోత్రి కుతు' కొత్ర కప పోరి హోరిన్రజం, చిత్ర పేకుణాకై తెవేన కిమపి జ్వార వ ముహు రితి తే గహ త్యాభరణం నవం నహచరిభూ మ జిగీపూమిషో, దిల్భం పద్మదృశః పతీత్య చరితం సే రాననోఒభూత సరః (ఒకొనొక నాయిక) శిల్పం దర్శయితుం కతు కోత కప్లోర హోరి (స్రజం కరోతి=(దండ్మగుచ్చు) విద్దైను (-ఆవిద్యయందు తనకుం ౧ ల సేర్పును) ( చెలులకు చూపుటకు ఊత్సావాముచేత (చూపఫునెపమున (apg లునల చే రమణీయమయిన దండను గుచ్చునుు చిత్ర. .శతే న్‌ (ద్యారపొర్భ ప్రముఖ

షు

వానకనజు, 71 ద్ర

గోడయందు (వాయయుడీన) చి త్రరువును చూచు నిపమున ఏమో వింత పడుచు చ్వారమును మొటికూటికిం గాం చును సవహాచరీ భూసాజిగీపొమి షాక్‌ నవమ్‌ ఆభరణం గృహ్లాతీ=“చెలుల. నగవులను గాలువంగోరుటయను చెపమున (క్రొ 1) గినగను ధరించును ఇగ్గం పద ద్భళః చరితం (పతీత్య సరః నేర ఆననః అభూత్‌ = ఇవ్విధమున క నయనయొక్క_ చర్యను జిం మద నడు చితునగ నుకోడి మోముగల వాడు ఆయను, (నగాభరణధారణము సస్టానము, ద్వారము నూ+చుట్క కౌంతు నెదురు నూచుట్క ఇని మద నకృత్యనము - వీనికి నిసములు పన్నుట లస్టాకృత్యము అ రెండును తుల్యబల ములు "కోన ఈ నాయిక మధ్య వాసకసజ్ఞ, (పుగ్నలావానకనబ్దా యథా, కృతం వవువీ భూపుణం, చికురధోరణీ ధూవీతా, కృతా నయనరన్ని ఫొ (కము? విటి కానంభ్ళతిః, అకొరి హరిణీవృ శా భనస మేత్య ేహత్విపా స్ఫురత్క. న నక ేరిశీకుసువు శా న్నిభి ద్ల్చివమ్‌, ౬౭ డొత్తస్గప్రయోగమయున వ వారీ దృశళా = మృగీ నయన వఫుషి భూషణం కృతమ్‌ = మేన అలంకౌరమును దాల్చెను చికుర ధోరణీ ధూవీతి = తేల నెంగడుకల ము గ్రమునకు (పరిమళ) ధూపముపట్టించు కొన్నది శయన 'నన్నిధా కముక వీటికా సంభృతిః కృతాం పానుపు నొద్ద రక్కాఅయొక్క యు తేములపాకుల యొక్కయు 'సం భారమును నీద్గప జీచినది, అనంతరము), భవన్‌ ఏత్య చేవా త్విపా న్ఫురత్‌ కనక కేతకీ కుసుమ కా సఖః శుగ్గీ నమ్‌ అకొరింపడక టింటిని చొచ్చీ (తన) మేనిజిగిచేత వెలుం గొంధుచున్న (జడలోని గేదంగి వూవులకొంతుల చేత మబ్బుగమ్మి నదిన ఘను చేసినది (గోదంగివూవుల కౌంతీ ఆ మె'బీహకొంతీచేత మటియు దేదీప్య

వాన ను దస్ర్రము గా పడకటి ల్ల ంతయు నిండొనని భా, సజ్జన మెల్ల స్వయ ఘు గా “సానర్చగొనుటబే పౌఢ వాసక సజ్జ,

72 రసము ంజణేరి

స్టా నునో రథో యాం, ఆవయో రజ్జహో దై దైతే భూ మయోనిరళావిన్ల నః, రు "జె ద్వైశే చ సీ సి తెన్ఫీతేం నః స్యా దన్యో న్యనీషణమ్‌, క్ష?

ఒకానొక నాయిక సఖితో చెప్పుచున్నది, = ఆవయో.., విష్ణ (స్యాళ్‌ ) = మొయిరువుర ఛీవా మూ లకను ద్విత్వమందు (అతని టీహంబున నాబేవూంబును వెవ్వేజు గా రెండుగా నుండునెడల) ఎక్కువ విరపహార్య టుషధవము (కలుగును అనే చస్మీత శృీతమ అన్యోన్య వీషణం | 'స్యాల్‌ జఏీకత్వమం సైననో (ఆండుజేహములును రెండు గా నుండక బళ్ళ టీయ యగు 'నేన్సి చిఅునవ్వుచేత పుష్ట సున ఒండోగుల దర్శనము ఉండధు, పరకీయా వానక సజ్ఞా యథా, శ్వ(ళూం స్వాపయతి చ్చ లేన చ తీరోధ 1] |పదీసాయ్య...రా౯ ధ_త్తే సౌధకపోతపోతనిన'దై ౩ సాజ్కే తికం చీల్చి ఎమ్‌, శళ్వ త్పార్భ్వవివర్డి రి తాబ్బలనికం భోలే, పోలగ్యులి క్యాన్‌ కార్చిపీ క రామ్బుజం [వీయధియాం గట్రా న్గికేర్యన్యకి

(ఒశానాక తె శ్వశూం ఛలేన స్వాపయతి చ, ఆ గ్లను మిషనే, న్నిదయబుచ్చును (మటియ్సు, 'ప్రదిప అజ్బు_ గాజా తిగోధ 1] = గీపఫు స లను మటుగుపబుచున్కు సౌధ కపోత పోత నినా & సాంకేతికం ఛే ధ కై మేడమింది పొవురపుం బిల్ల ల గుచాళింఛుల చేత సంకేతము కొట? చేతను వేయును, శళ్వర్‌ పాఠ్య వ నిన ర్లిత అబ్బ లతికమ్‌ == మొటిమాటే (పక్కకు దొరలింపయుడిన (దొరలిన) మేని తీలలుగునట్లు గాను, లోక్‌ కపోల ద్యుతి ఆ (పసరించుచున్న చక్క_ళ్ల Bax లుగుట్టుగాన్సు ర్‌ళ ఆ నికే గా "సెజ్ఞచెంతను, కాపీ క్యాపీ= ఎక్కు జెక్కడనో, (ప్రీయధియా, వ్రయుండు (వచ్చి నిలిచి యు న్నాంజే మో) అనుతఖంప్పవేక, శర క

pn

వాసక సజ్జ, 78

న్య స్య లీ="కేలం దానురను ఊం చుసు, అ(పకటస నము చేతను కపోత

ఫోతనినద గం కేతము చేతను పరకీయ వాసక సజ్జ,

2 జ

సామాన్యా వాసకసజ్ఞా యథా,

చోళం నీల నివోళ కరణ విధా, చూడామణి ) చును నే, యాచి్యే, కచ ఇొోాః క రార్చణనిధా కాఇ్బీం పునః కొష్వానీమ్‌, ఇత్ధం చన్లన చర్చిణే ర్య్య్భ్రగమదై ర జ్ఞాని నంస్కుర్వతీ తత్‌ కిం య న్న మనోరథం నితనుతే వారెమ వారాజ్ఞనా, జనా నీల...థా చోళమ్‌ = (నా) నల్లని దుప్పటిని (అఆతండు) లాగు పని యందు (సమయమంగు) (వెలఫొడుగు) అవికను, చుమ్చునే చూడా మణిమ్‌= 'మోనియానుటయందు సీగరత్నమును పునః = ఇంక్క రుచ...ధె "కొళ్ళునీం శౌ ఇక్పీస్‌ = చన్నులసాంద జేయు యుంచు పనియందు బంగారపు మొల (తాటిని, యాచిష్య ౫ అడిగదను; ఇక్జ.. .ర్వతీ = ఈవిధముగా (ధనా చే) గందనముతోం లిపిన కన్తూరులతో అవయవములను తావిగొల్పుచు, వారాబ్దనా వారెషు యశ్‌ నునోరథం న వితనుతే తత్‌ కిమ్‌ = వేళ్ళ సంకీ

కనదినములయందు ఏవ స్తువునందు కోరికను వహింపదో అవస్తువు ఏది? (ఏదియు లేదనుట,) యత్‌ = అవ్యయము,

శ న్యా

10

74 రనమ౦జరి స్వాధీశపతిక ,

నడా సాకూ తాఒఒజ్ఞాకర (వియననూ స్వాధీనపతి?ా అస్యా "శ్చేష్టైః వననిహోరాది మదనమహోత్సన ౪ దావాంకార మనోరథావొ ప్రి [పఛృతయః।, ఎప్పుడును సాభిప్రాయసంజ్ఞ్ఞ లస న చిటుకి వడు ౮౪ లను "నెఆ వేరి (పీయతము(డు గలది స్వాధీనపతీ క (అనంబడు) | అనం గా బొమసై గ లోనగు గాభిప్రాయ వేస్టల చేత * నాయిక ₹ తెలియయిఆచునస్థియ్యాలను సం నాయకుడు "నెజ వేర్చుచుండు నేని ఆ నాయికకు స్యాధీనప గీకి యని సంక ఈ మెయొక్క_ వ్యాపారములు-ననవిహారా దిశ ఘు మక సోగథల్ట, లోనగని ముగ్గా స్వాధీనపణి ౪ యథా, మభ్యే న క్రశిమా, స్లనే న గరిమా, చేపే న బా మజ్జిమా, శోణొ న (ప్రథిమా, తో న జడిమూ, నేతె న వా వ(క్రిమా, లాస్యే న [దథివనూ, న వాచి సటిమా, హోవీ న వా సాతిమూ, (పాణేశస్య త థాపి మబ్బతి మనో మ య్యేవ కిం కారణమ్‌! 81 ముగుద 'సఖితో పల్కుట,--(నాక్ర్సు . నుభ్యే (శశళిమోన ౫ న మున సన్న(దనము లేదు _క్ట చే గరిమా న = (శే అని జా 'ట్యేకవ దనము కుచములయందు బరువు శేడు జపా మణ్గోమూ వా నజ ఒడోలీయండు సొ! ర్యంబు ను లేదు, శోణొ (పథిమా న ను అదుపు నై కాల్యరు లే గతౌ జడిమా న = నడకయందు నుందత లేదు, జ శే న|క్రిమొ వొ నే!

స్వాధినపతీక , 75

కంటీయందు (-చూపుఖందు) వంకర యును లేదు, లా స్యే (చథిమా న = అట యందు దిట్టతేనము లేదు వాచి పటిమా న = మొటయందు "నేర్పు లేదు, వాసే స్ఫాతీమా వాన = నవ్వునందు (ప్రాగల్భ్యమయొక్క అమ్మీ యు లేద్యు తథా అసి = అట్లు అయినను, (పొణేకస్య మనః మయి ఏవ మజ్జతి కౌరణం కిమ్‌ = (నా) (పాణేశ్వరుని మనస్సు నాయం దే మునింగియున్నది కారణ మేమి? ఆయాగుణములు తే వనుటయందు, అతణచేత గాని, (నల్లునకుం గల యీషదర్గ మంబక్టి గాని ), కొంచపాటిగాం గల చే గాని విస్తారముగా' లేవని యఖ ప్రాయము, మభ్యా స్వాధినపతికా యథా,

య దీ రత్రిమ హోత్స వే న కారో,

య దపీ కరేణ చ సీవిధారణాని,

(వపియనఖ పతి శేష పాశ కా దేశం

తి దపీ న ముఇ్బుతి చేత్‌ కి మాచరామి, రెం

నాయిక సెప్పుట ప్రీయసఖి = నెచ్చెల్సీ రతి మహాోత్సవే న కొరక యదసి = మరుకేళ య'నెడు "పెనుంబండువునందు (నావే నిషేధము చేయంబడీనను (వలదు వల దని "నే నెంత నిషేధించినను, కళేణ నీవి ధారణాని యదపీ చ = చేతీతో పోంకముడీని పట్టుకొన్న ప్పటికిని (ఆతండు నాపో౭క ముడీని సడల్బంజోచ్చినప్పుడు "నేన్స సడల్బనీయకుండ నాచేతితో పోయముడిని గట్టగా పట్టుకొన్నను), తదిపీ=అప్పటిీకిన్సి ఏన పతిః పాళ్వళా 'దేళం న ముఖ్బతి వత్‌ కిన్‌ ఆచరాని ౫ ఈయన నాభర్త ( న్రాపాళ్వణా (ప్రజెళమును వదలం జేని ఏమి చేయుదును (వదఅకున్నాంజే ఏమిచేయుదు ను భ రృ వాల్ల భ్యాతిళయముచే స్యాధీనపతిక , నీవిని గట్టిగా పట్టుకొ నుట మేతను రతిని మహోత్సవ మనుటచేతను సమానుజ్ఞామదన గావున నుధ్య,

గ్‌

రనమ౦జరి

ప్రొఢా సాంధీనపతికా యథా, వక్త స్యాధరపల్ల వస్య వచసో లాస్య న్య హోన్య న్య వా ధన్యానా మర నసున్దర దృ ళాం కాన్త సనోతి స్తులిమ్‌; నుప్నే నావి న గచ్చతి (శుతిపథం చేతఃపథం దృక్పథం కాప్యన్యాదయితన్య మే నఖికథం త స్యా స్తు భద గహః? రే

సఖి = ఓనెల్కీ కొ చః ఆరనిన్గ సుస్టర దృశాం థ న్యానాం వకస శ్ర అధర పల్టీ వస్య వచసః లాస్యస్య హోస్యస్య వా నులీం తనోత్రీ ఇ (లోకములో) వల్ల భుండు తొమరలవలె సొగ సిన కన్నులుగల యద్భష్ట నంతురాం|డయొక్క. ముగ మును మోపి చిరును మూటను ఆటను నవ్వును స్తోత్రము చేయును, (వాళబ్దము 'సముచ్చయాగ కము ; ES దయితస్య అన్యా శాపి స్వప్నే వా అపి క్రుతిపథం చేతఃపథం దృక్పథం న గచ్చతీ ఇ నా నల్ల భునికి ఇకరవనిత యెవ్వకెయు కలలో చేని యు (శ్రవణమొగ్దమును ' మనోమార్లమును న్నేతమార్లమును చొరద్బు తస్య భేద (హః కథమ్‌ అసు =జ=ఆఅయనకు భేద జ్ఞానము ఎట్లు కలుగును (ఇతరవనితలను దలంపనందున గొ వక్త్ర దిక మునకును వారిన'క్రైదికమునకును గల తారతన్యుము "నెటుంగ నందున నావాదికయును స పొగడుట లేదు, కొవున చారినంటి ధ్‌ న్యను చు గాను అని యర్థము, ( నే నేధన్య నని భావము) భ_గ్ఫవాల్ల ఖ్యాలీ శఛయావాం కొరము చేత స్వాధీనపతిక్క, అయ్యవాంకొరము ధ్వనితమూగాన అ

సాంధీనపతిక ( 77

పరకీయా స్వాధీనపతికా యథా, సీ యాః నొన్తి గృహె సరోరుహాదృకో యాసాం విలానక్వణలత్‌ కాజ్బీ కుళ్ణుల హేమకజ్మ_ణ రుణా త్కారో న విళామ్యతి; కో హీతుః నఖ కాననే ఫపురపభి సౌభే నఖినన్నిధా (భామ్యు స్రీమవీ వల్ల భస్యపరితో దృష్టి ర్న మూంముఖతి! ౭9 సఖి = ఓమెల్హీ (వల్లభస్య్ర గృహ = (పీయుని యింట, యాసాం ,.. వి శామ్యతి = ఎవ తేలఅయొుక్కా లీలాగమ నాదికము చేత (మోంగు చున్న - మొలనూలు కొమ్ములు బం గారుగాబొలు _ అనువీని మోంత ఎడ తె గద్యో (ఆర్టీ, స్వీయాః సరోరువాద్భృళః సని = వివాహితలై న తామర సాతులు కిలర్కు (తథా) అవీ, ఇష్టున్నను కొననె పుర పథ సౌ సఖీ సన్నిధా పరతః (థొమ్య స్టీం మామ్‌ ఇ అడవిలోను ఊరి దారిలోను మేడ యందును "లుల వెంతను అచ్చటచ్చట 'సంచరించుచుండు నన్ను, వల్ల భస్య దృస్టీః = చెలువుని చూపు, న ముఖ్బుతిఇవదలదు, కో “హెతుః=(ఇందులకో) కౌరణము ఏమి (చెప్పుము అనుట్సు ఏదో ఒకవ్యాజంబున నతండు నిరంతర మును నన్నే చూచుచునుండు నని యర్థము, అతనియనురక్ష్యతిశయము భా, దానిచే స్వాధీనపతిక *స్వీయాః సని _ అనుటచేక తాను స్వీయ గాదు ధనా పేతు లేదు గాన వేళ్యగాదు కౌవున పరకీయ, వెళ్యా స్వాధీనపతికా యథా, న _న్హ్ఫేవ (పతిమన్చిరం మృగద్భళో యాసాం సుభా సాగర

78 రనవ౦జరి

తారా దృశో వ్శ్‌భవమూాః చిత్రం కి న్లు విచిత్ర మన్మథ కలా వై శద్య కత్రోః ఫున ర్వి త్త తం చి త్తవారం ప యువా

మ 3 య్యేవ కీం కారణమ్‌? ay (మౌ సఖి = ఓచెల్ఫీ యాసాం దృళః ని భ్రనాః= ఎవతల యొక్క. "నేత్రముయొక్క_ విలాసములు సుధా... త్కాారాః = అమృతేపుం నర్మ (పవావామునందు అంటుకొ నియున్న తామరలయొక్క యంద మైన యొష్య వంటి యొష్పుగలవియో, ( తాదృశ్యః మృగ దృశః = (అటువంటి) హి, లోచనలు, (పతిమన్షిరం సన్తి ఏవ ఇ ఇంటీంటను ఉండ సే యున్నారు; కీ తు జ అటు అయినను (అఆయమ్‌్‌ యువా ౫ (ఈ) పడుచువాండు, మి: . హేతోః = వింతయైన కౌమళా స్త్ర పో క్ష సురతవ్యాపోరములంయంద! నేర్చు నిమి త్రమ్కు మయి = నాక్కు పునః = మొటిక్కి చి త్ర వారం వి క్ట (ప్రయచ్చతి. ఏవ = (నా) మనస్సును వారించున్నై న (విస్తార మైన) థః మును ఇచ్చుచుసేయున్నా (డు, శం కొరణమ్‌ = (ఇందులకు ఏమి నిమి త్తిము*ి ఇట వి _క్లీదానమును శేీవలము తనమో౭దియనురాొగమున

చెప్పటచేక నాయిక చేళ్య స్వాధీనప పతిక,

అభిసారిక , స్వయ మభిసరతి ప్రియ మభిసారయతి వా యా సా సారికా, అస్యా శ్చేష్టాః నమయానురూప వేష భూవణ న్రజ్లా ప్రజ్ఞా నైవుణ్య కపట సాహ సాదయ రతి హా

అభిసారిక , 79

క్రీమాయాః; స్వీయాయా స్తు ప్రకృత వవ [కమః, అల త్యుతా నంపాదక న్య శ్వేతాద్యాభరణ (గ్రహణస్య స్వీయాభి సారి కాయా మనంభవాలత్‌, ఎవ తె |పీయునికడకు తానే యేగునో ఒం ఎవతె ప్రియుని తన కడకు రప్పించుకొనునో, ఆ'నాయిక అభిసారిక (యనం బరగును, ఆమె యొక్క. వ్యాపారములు (ఎమ్వి యన) ;--పరకీయాభిసారికకు కాలాను హూపములయిన జేవషభూపణమాలు (తా నితరులకు గోచరింపక యుండుటకు సాధనభూతము-గా వెన్నెలలో తెల్ల నిని--చీళటిలో నల్ల నివియు,) (ఒరులు కందురోయను) జంకు తెలివి నేర్పు కపటము సావహాసము లోనగునని ; స్వీయాభిసారికకు సవాజమగు 'బేసభూ పాదిక మే, స్వీయాభిసారిక కొన రాకుండుట"క శ్వేత సీలము గా భూపలను చాల్చ్బదు “గాన, సు ాఖిలనాలకా యథా, దూతీ విద్యు దుపాగతా, నహచరీ రాత్రిః సహస్థాయినీ, "జ వజో దిశతి స్వునేన జలదః యా ఈ (ప్రస్థాన వేశాం శుఛామ్‌, వాచం మాజ్లలికీం తనోతి తిమిర . సోమో౭ఒఒపీ మ్లీల్టీర వై , న్రాతోజఒయం దయితాభిసారనమ'యో ముగ్దేనిముఖ్బుత్రపామ్‌, ౭౫% అభిసరించుటకు తామనీంచుచున్న నాయికతో శఖి పలుకుట, --- (దారిచూఫుటకు) విద్యుత్‌ దూతి ఉపాగ తౌ ఆ మెజప్రుదీగయనెడు దూతి వచ్చియున్నది (నీవు త్వరగా తరల వేని అది విసుగు ఇెందునని భా), రాత్రిః

80 రనవమ౦జరిి

సవహాచరీ సవా స్టాయినీ = రాత్రియనెడు చెలికత్సియ కూడనె యుండుని (వెండియు నీవు ఇల్లుచేరువజకు నీకు తోడుగా నుండు ననియు తౌమనింక "వేని మణుల ఇల్లు సేరకముందే తెల్ల వాటి నీగుట్టు బట్టబయలగుననియు భా, జలదః దైవజ్ఞ స్వేన శుభాం (ప్రస్థాన 'వేళాం దిశలీ = మేఘు(డనెడు బో స్యుండు ఉఊటుము చేత మంగళ మైన పయాణసమయమును చెప్పుచు న్నాడు (ఈయుటుముే మరువారింబడి చేగిరపడి నిమనో నాయకుండు నీక సంక సలమున కను పెట్టుకొని యుండును, కొన నికు కార్యనిద్ధి యగును అనిభా, ఆపి (న) తిమిర సోమః మిల్లీ రె ః మాజ్జలికీం వాచం తనోతి, మటి(య) చీటి మొ త్రము ఇలకోడి ధ్వనులరూపమున మంగళకరమయిన వాక్కో_ (ఆశీర్వాదము ననుట) (ప్రకటించుచున్నది (ఈకటికిచీళటిలో నిన్నెవరున గన లేరు ఈయిల కోళ్ళ యిీగింగురుశ్వాములో నీనడక-చప్పుడు ఎవరికిని విన( బడదు అని భాఎ దయిత అభిసొర సమయః అయం జాతేః = (ప్రీయుి గూర్చి యభిసరింపనగు జేళ యిదే వచ్చినది, ముగ (త్రపొం విముబ్బు = (ఓ) "బేలా అజ్జను విడువుము, ముస్ధాభిసారిక యని స్పస్ట్రము,

మధ్యాభీసారికా యథా,

ఛీ తాసిఒ నైవ భుజగాత్‌ పథి, మద్భుజన్య

స్టే పునః కి మపి కవ్పు మురీకరోమీ,

అమ్మా ధర ధ్వనిఖి రతుభి తొసి, తన్వి,

మద్వాచి సాచివద నాసి, కి మాచరామి? ౭౬

సం కేతస్థలము చేరిన నాయికతో (ప్రియుండు పలుకుట, --- తన్వి = ఓీసుందర్సీ పథి భుజగాత్‌ ఖీతా నెవాసి (= న ఏవ అనీ) జ దారిలో పామ నకు వెజచినదానవు కాసే కౌవు (దారిలో పాము కల దని కింవదంతఠీ యున్నను 'వెనుదివియక వచ్చితివి అని భా), మత్‌ భుజస్య స్టే పునః కష్‌ అపి కమ్చమ్‌ ఉరీకరోషి = నా బాహువుయొక్కు యాలింగనమునకు

అభిసారిక , 81

అయినను ఏమో యనిర్వచనీయ మైన వణంకును దాల్చెదవు? (చంపెడుదానిని సరకుజేయక కౌచెడుదానిక వెజచుట యాళ్చర్య మని ధ్వని, లజ్జా పజ నళవే సంభోగము మొనుదు వేని నీవు ఇంతసాపహాసము చేనీ వచ్చినందుల శీఖ ఫలము కౌవున లజ్ఞ మౌని సంభో గాఖిముఖిని కన్ముని యభిప్రాయము); అమ్ఫోభర భ్యనిభిః అతుఖితా అనీ = మేఘము యొక్క. యుజుములకు బెద గనిదానవు ఆఅగుదువ్వు మత్‌ వాచి సొచి వదనా అనీ = నా మాటకు పెడ మిగముగలదొనవు అగుచున్నావు (సెయయే యభి పాయ మిఅుంగ వల యును, కిమ్‌ ఆచ రామి ఇ ఏమి చేయుదును!

సాహసము మదన కౌర్యము, వణకును సా-చివద నత్వమును అజ్ఞా కౌ (ము రెండును 'సదూనములు గావున నాయిక మధ్య; పథీ త్యాదివాక్యా ర్థమ చేత నభిసారిక యని యెటుక వడుచున్న ది,

[పొౌఢాభిసారికా యథా,

స్ఫురదుర సిజ ఫర భజ్లురాళ్లీ

కిసలయకోమలకా న్తినా పబేన

అథ కథయ కథం సనహేత గన్వం

యది న సిశొసు మనోరథో రథః స్యాత్‌ ౭౭

సంెకేతగ్ణల మున శ్రీంభణాంచిననాయికను గుణించి నాయకుడు *నాబ రీమాలుటచేత ఈనుందరి వన్చినది గాని తనకోర్కిచేతం గాదు, అని వాదిం పంగా అతనితో నాయికౌసఖి పల్కు_చున్నది,స్ఫురత్‌ ఊరనిజ భార భజ్షుర అజ్లీ = ఊబుకుచున్న పాలింగ్ల బరువుచేత సోలుచున్న మేనుగలది (ఈశెలువ), మనోరథః రథః న స్యాత్‌ యది = కోరిక బండి గా డేని, నికాను ఆ రాతులయంగు, కిసలయకోనులకా నినా - కిసలయ ఆ చిగురు యొక్క_-కోనులకొ నినా = మృదుకౌంతి వంటిమృదుకాంతిగలచై. న, పచెన ఇ అడుగు అ) తో, గ నుం కథం సహౌత అథ కథయ = అభిసరించు

11 |

రని రసననుంజరి

టకు ఎట్లు ఓపునో మటి చెప్పుము, బరువుమోచుచు. మె క్రనియక్ష లతో దారి యగపడనిచీళటిలో నడచుటవలనిమహాయాసమును ఫ్య గొనమి మనోరథమవా త్ర కముచేతను, కావున | పౌథాభిసారిక్ష . పరకీయా 2౬భిసారికా యథా. రభసా డభినర్హు ముద్య తానాం వనితానాం నఖ, వారిదో వివస్య౯, రజనీ దివసో, ౭_న్థ కార మర్చి, ర్వివీనం వేళ్ళ +, విమార్గ వవ మార్గ 8, ey “ఇ దేమి యిట్రిసమయనులో నభిసరింపం గడంగితివిశి? అని యథ; సఖితో నాయిక పలుకోచున్నది,... సఖి ఇ ఓచెలీ రళసాల్‌ అధీన ర్త ఉద్యతౌనాం వనితానామ్‌ = వడిగా అభిసరించుటకు దొరకొ న్నటువు! యత్యంతానుర క్షలెన చెలువలక్కు చారిదః వివస్వాకొ ఆ మేఘు( నూర్యుండు రజనీ దివసః = ర్మాతీయే పగలు అన్లకొరమ్‌ ఆర్చిః ఇ శీ! టియే వెలుతురు, విపీనం వేళ్ళ = అడవియే ఇల్లు, విమొోగ్దఏవ మార్గ! = పెడదారియే దారి, సామాన్యముగా లోకులకు ((పకాళాదికముచే) నూర దికము పయనమును "నేజ వేర్చునను అభిసారికలకు వారిదాదికము (ఆన్మ

లను నివారించుట చేక)ు సయనమును "నెజ వేర్చును కావున నిట వారివివర మున వారిదాదికము నూర్యాదికముగా చెప్పంబడినది,

జ్యోత్యా ్నఖిసారికా యథా, (జోత్స్నా = వెన్నెల) 6 చన్చో,దయే చన్చన మజ్జ కేవు విహన్య విన్యన్య వినిర్ణ తాయా; మనో నివాన్హుం మదనో౭ఒవీ చాణా౯

అవీసారిక', 88

చక్టోోదయె = నెలపొడుపున - వెన్నెలయందు, అజ్దశేషు చన్దనం విన్యస్య = అవయవములందు గందమును అలందుకొని, నివాస్యజనన్వి; విని రకాయాః = బయలు వెడలిన నాయిక యొక్క, నునః జ నాధయమున, ని వాన్తుమ్‌ = గాడ జేయుటకు మదన అపీ = మన్నథుండు నొ, కలేణ కాగాక బాళాక బిభ రామ్చుభూవ ౫ చేత మల్లె యలుంగులను పుచ్చుకొని యెనుః పాలలో ఇేమిరివ లెను చీళ టిలో కౌటుకవ'లెను, వర్ణ భేదము శేనప్పుడు గొప్పవ స్తువులో ఇమిడిన చిన్నవ స్తువులు (పళ్యేకము కొనరావు శావున విరివియైన తెల్ల నిపండు చన్నిలలో చందనచర్చిత మైన నాయిక, నగవు కుందబాణములును ఇమిడిపోయి (పత్యేక ము కొనరానందున ఆభ రణము ఒరులకు తెలియదాయె నని భావము, చందనచర్చ భావ ళ్యార్ధను, హాసంబును కందబాణములును అధావళ్యమును చిక్కుపఅచుటకు, చందన చర్చ థధవళాంబరాదికమున క్షపలతుణము, మదనుడు చేటువర్ణ పుబొణము శేయక తెల్ల బాణము లేయుట'చేత, ఆయ్య భిసరణమునకు ప్రీతితో యు_కితో $ోడ్సడియె నని స్వారస్యము,

తమి(సాభిసారికా యథా, (శేమ్నిస్త్రమ్‌ = వీశటి)

నామ్బుజై_ ర్న కుముదై రుపమేయం

సె ప్టరిణీజనవిలోచనయుగ్గ మ్‌,

నోదయే దినకరస్య న వేన్షోః

శినలే తమసి తన్య వికాసః, ఛారి

స్వెరి.. .గ్మమ్‌..-అంకుటాం డయొక్క కనుదోయి, అమ్మ్బుజై ౩ ఊప మేయం నజ తౌమరలతో పోల్సంద గినది కాదు, కుముచై 1 ఉపమేయం నజు కెల్ల గలువలతోను పోల్చందగినది కౌదు, తస్య విశాసః = ఆకన్నుదోయికీ వీకొసము, దినకరస్య ఉదయే న = నూర్యుని యుదయమందు లేదు ఇన్లోః కదయే వా నజ-చంద్రునియొక్క_ ఉదయమం 'దేనియు లేదు; (మటి యొష్పు కనగా.) శీవలే తమనీ = *ీనలమసున వీశటిలో,

84 రనమ౦జరి

దివసాభిసారికొ యథా, (దివసః = పగలు

పల్లీ నా న్య పజ్క_జదృ శొం జాతే, సద్ద్యజనా మిథకృతిమవనో

త్సాహం పురం (పస్థి తాః; నవ్యాజం తూ es గతి యాః

శుద్ధాన్ద మతా నర యూనో; స్విన్నక పోలయో ర్యిజయ తె

కో౭_ స్యేవ క ల్యగ్రహాః। ye

పల్లీనా...జాతే = పల్లెల దొరయొక్క తౌమరసాతులయొక య on |

(పర్వ=) పున్నమపండువునకు (అను స్త్ర నజ నిలుపు కలుగగా (క్ల దొర యొక్క. భార్యలు ఫున్నమపండువుకై ఊరివారి “నిత ల్ల పీలిపింపల్యా సద ...స్లీ తాః = ఇంటిజనులు (ఇంటీవారందటు) (మిథః = ) ఒంగో! లతో చేయయుడిన (మహల్‌ = ) గొప్ప జకనము గలుగునట్లుగా ముం గా తరలినారు అత్ర అన్షలే = ఈ లోపల్క సవ్యాజం ఎర్‌ యా నిహస శుదానం గతయో? స్విన్న కపోలయోః యూనోః ౫ “నెపము పెట్ట చెను బడి నవ్వుచు అంతఃపురమును చొచ్చి చమర్చుచున్న చెక్కిళ్ళు గలవారై! యౌొవనవంతులయొక్క_ (గు బృెతయొక్కుయు కోడె కొనియొక్క_యు), | 2_పీ (= క8 అపి ఏసు కి బగ నాః= చెప్పనలవి గాని యయా కంళాలింగనన విజయ లే = 'సర్వోత్క_ర్జ ము ౫ లిగియున్నది, నవ్వుట తమకిోరిక ౫ చేటినది గదా యను హర్ష ముఇేత; షెవుర్చుట సొ _త్వికోదయను, నామాన్యాఒభినారికా యథా, లోలచ్చేల చమత్కృతి Tr ఇఖ్చీలతార్యుంకృళతి న్యఖ్బృత్క_ ఇక బన్ధ బన్గబన్థుర వలద్వవ జకుమెరా న్నతి

అభిసారిక, రథ్‌

న్ఫూర్ణద్దీధితి నిస్ఫురద్దతి చలచ్చావిరాక 'రాలజ్కృతి క్రీడాకుళ్ణగృహం (యాతి కృతినఃక స్య్వాఒ-పీవా రాజ్జ్ఞనా, రో

వారాొబ్ద'నా = వలయాలు, లోలత్‌ చేల చవత్కృతి జ తూలుచున్న వీరయొక్క హోొయలుగలుగునట్ల: గాను, ప్రవిల. ..కృతి---ప్రవిలసల్‌ కా మిక్కి_లివిలసీల్లుచున్న జా "కా ఇన్నీల తా = లతే (త) వంట కాం-ఏ (మొల (తాటి) యొక్క... యుంక్ళతి = యిం కెరముగ లుగునస్టు గాను న్యు... న్నతి -న్యల్మ్ఞాల్‌ pn పీక్కటిల్లుచున్న . క్రబబ్బుక = అవిక యొక్క = బన్ధ ఇ (ముడి చేక-బన్థుర = అంద మైన - వలత్‌ = ఉబుకుచున్న - వతోజకున్భు = (కుమ్మ =) గిండులవంటి (వటో జె) పాలింద్దయొక్క = ఉన్నతి = పొడ వుగ లుగునట్లు గాన్కు స్ఫూ, స్ట = న్యాసించుచున్న = = దిధితి = (మేని, జిగిగ లుగునట్టుగానుు, వి స్ఫురత్‌ గతి = మిక్కలి సాంపొరు చున్న నడక గలుగునట్లు గాను, చలత్‌ వామోకర ఆటంకృతి = క దలుచున్న పనీండి నగలుకలుగునట్టు గాన్యు కస్య అపి కృతినః (క్రీడా కుబ్జ గృహం (పయాలీ= ఎవడో ఒక ధన్యునియుక్క_. “కేళి పొద రింటికి పోవుచున్నది,

(ఇంతవణికుం జెప్పినయన్స విధ నాయికా నిరూపణము (ప్రా-ఏనమతా నుసారమున నని వెప్పుచున్నాండు;--- ముగ్ధాయా లజ్ఞాపాధా న్యేన, మధ్యాయా లజ్ఞామదన సామ్యేన, (ప్రగల్భాయాః (పా కాశ్యపాధా శ్యేన, ధీరా యా 'ైర్య(పాథా న్యేనా, 2_ధీరాయాా అత్హైర వ(పాధా న్యేన, ధీరాధీరాయా ఛై ర్యాథై ర్య (పాధా న్యేన, 'జ్యెష్టాయాః స్నేహాధిక్య_ ప్రాధా న్యేన, కనిష్థాయాః స్నేహన్యూనత్వ,ప్రాధా న్యేన, పరోఇాయూాః సజ్జు పీపా ధాన్యేన, ముగ్ధాయా ఇవ కన్యాయా అవీ. లజ్ఞాపాధా

86 రనవమ౦జది

శ్యేన, సామాన్యవనితాయా ధనప్రా_్తిపాభాశ్యేనా, 2_ష్ట్రవిధనాయికా వర్ణన మితి విశేవః,

(ముగ్ధ లోనగుప వ త ఒకొక్క తెకును అష్టవిధ నాయికా భేదములను చెప్పుటయందు ఆముగాదుల క ఏయేగుణము (పథాన ముగా (గహింపయుడినదో అది యెద్ది యనిన; ఫా

ముగ్ధకు లజ్జా ప్రాధాన్యము చేతను మధ్యకు అజ్ఞ్జుమదన(ప్రాధాన్యకు చేతను (ప్రగల్భకు (ప్రకటశ్వప్రాధాన్యముచేతను, ధీరకు ఛై ర్య ప్రాధాన్యము చేతను అధీరకు అధ ర్య(ప్రాధాన్యము చేతను, ధీరాధీర కో ఛె ర్యాఖభైెర్య (ప్రాధాన్యము చేతను, జ్యేస్థకు న్నే హాధిక్య (పాధాన్యము వేళను, కనిస్టకు స్నేహాన్య్యూన తా ప్రాధాన్యము చేరను, పరోఢకు (ఇతలు 'లెటుంగనియట్లుగా (సంగు పీ = ) మటుగుసేయుటయొక్క.. పాధాన్యముేతను, ముగ్దకుం బోలె కన్యకు లజ్జా ప్రాధాన్యము చేతను, సామాన్యవనితకు ధనప్రా వి (ప్రాధాన్యము చేతను, అష్టవిధ నాయికలను "చెప్పుట యని విశేషము,

స్రవత్స న్ర్రర్సేలిక “ఆరాశ వలమైః కృతం, [పియస ఖై రె స్రైరజస్రం గతం,

ధృశ్యా న క్షణ మానీతం, వ్యవనీతం చి లేన గ నుం పురః,

యాతుం నిశ్చిత చేతని (పీయత మె సరె ర్రె్టః సమం పన్టీతం,

గ_్లజ్యే సతీ జీవిత వు కార ః కి ముత్సృజ్య తే?”

[నాయికె వాకస్థము,----ప్రియత మె యాతుం నిళ్చిత చేతనీ (సతి)= (పొణకల్ల భుడు తరలుటకు నిళ్చయించుకొన్న మనస్సుగలవా(డు (కాగా, వలయెక . (ప కృతమ్‌ = కంకణములు పయనము చేసినవి (రానున్న యెడణాపకు తలంచిన మా తానే ఒడలు కృళించినందున “గాజులు బాటీ రాలిపోయిన వని భౌ) [పియసభఖై 8 అస్త్రిః అజ్యసం గతమ్‌ = సెచ్చెలు

అయిన కన్నీళ్ళు ఎడ తెంపులేకుండ పోయినవి (రాలినవి.కొంతునితోంసాడ శీయినవి, ధృ త్యాషణం న ఆనితమ్‌ = వార్ష ము నిమసము ఉండ దాయెన్సు చి శ్రేన పురః గ నుం వ్యవనితమ్‌ = మనస్సు ముందుగా పోవుటకు 'సమ కళను (ఈవిధముగా, సర్వైః 'సమం ప్రస్థితమ్‌ = అన్నియు వ్రీయునితోం గూడ తరలినవి, జీవిత = ఓప్రాణమా గన వ్యే సతీ = (నీవును) పోవలనీ యుండంగాా (పీయ సున్ఫాత్‌ సార్టః = మెంజెప్పిన యాప్తమిత బృంద మును, కీమ్‌ ఉత్సృజ్య లే = ఏల వదలెదవు? (నీవును ఈయా _స్థమిత్రముల తోడ నే పొమ్సు చెనుక(జిక్క_కుము అని భా] ఇత్యాది ప్రాచీనగన్ధ కార లేఖనాత్‌ అగమతణే చేశా _న్దరనిశ్చితగమ నే _పేయసి (పవత్స త్సేతికాజ..పి నవమి నాయికా భవితు మక్తతి. తథాహి:---తస్యాః... ప్రోవీ.తపతి కావ్మిపలబ్ధో త్కాసు సా_న్తర్భావః, భర్తుః నన్ని ధిన _ర్రిత్వాత్‌ ; న కలపహో_న్గరితాయా ను న్హర్శావః కలహాభావాల్‌ , పత్యు రనవమాని తతాం చ్చ; నా 2_పి ఖణ్ణితాయాం, (వ్రయస్యాఒ. న్యోపభోగ చిహ్ని తస్యా౬ఒఒ౬గమనా భావాత్‌ , పీయాయాః కోపాభావ దర్శనాత్‌ , కాకువచన కాతర|పేకుణాది సూచితా న్తః పఠుపాత దర్శనా చ్చ; న వాసక నజ్జాయాం, వార నియమాభావాత్‌, సామ గ్రీనజ్జీకరణా భావ నిర్తేం దాది దర్శనా చ్చ; న స్వాధీన పతికాయా, మగ్రిమతణ వవ సంగతివిచ్చేవదర నాల్‌. ; న హీ సాధీనపతికాయాః కదాచి దవి సంగతివిచ్చేద ఇతి సంప్రదాయః, (వ్రజన్న వి సాంధీనపతికయా నిరుధ్య తే, అన్యథా భ_ర్గరి స్వాధీన

88 రనమ ౦జరి

వ భ జ్యేత, "నీవా తథా, సర్వథా భర్ష్యృవి-దేశగ్వ నాల్‌, కిల్లి న్ని రేం దాను పాత నీశాాన వనవిహార్యా మదశమహోత్సన వ్యతి లేశకదర్శ నా చ్చ; నాఒప్యభిస్యా కాయామ్‌, అభిసారోత్స వాభావాత్‌, అ న్హస్తాపదర్శనా చ్చేతి యు క్ష ముచ్స శ్యామః. లవణం తు యస్యా పతి రగ్రిమవణే చేశా న్వరంయాన్య 'త్యేవ సాప్రవళ్న త్పతిశ్యా అస్యా 'శ్చేస్టాః శాకువచన కాతర (సేత? గమనవిఘా్న్న్‌ పదర్శన నిళ్వేద సస్హావ సమ్మోహ ఓక్యాన నాప్పాదయః,

(పస్థానమిశ్యాదిప్రా-వీన గం థ కా ఈలలక్ష్యుముల చేత ఊ_త్తరక్నణనుంరు ఎవ తెయొక్క_ వల్ల భుయు నిశ్చాయను గా జేశాంతరమున "కేంగునో ఆనాయిక (ప్రవత్స ్ట్రత్ప్‌తిక తోన్నిదవ నాయిక గాందగును, అది యెట్లనిన,..-(ఆనాయి కకు కడమ యెనమండు నాయికలయందును అంత గావము లేధు, చానిగే వివరించుచు న్నాడు: ఆనాయికను.... పతి సన్నిధి చుం దుండుట చేళ ప్రో షితపతికా విపల బోత్కలయందు అంతర్చావము లేధు? కలహము లేనందు నను పతి నమానింపనందొనను క లహాంతేరితయందు అంతే ర్భావను "లేదు; అనో పభోగ చిన్నాములతో వ్రియుండు రానందునను ఈ పీయ ఆకనిు అలు నందునను (ఈమెయొక్క_) స్యరవికౌరముగో౧సహాడినమాటలు 'బెదక చూపులు లోనగువానిచే (తన) మనస్సులోని పేమ యగ'పడు చుండుట'చేకను ఖండితయం దంతర్చావము లేదు; వార (= దిన) నియమము లేనందునళ. (సంభోగ) సామ్మగిని సమహాద్చుట లేనందునను నిర్వేద ముంచుట చేతను వాసక సజ్జయం దంతర్శావము "లేదు; ఉ_త్రరతణమందె హాడిక "తెగిపోవుట చేత స్వాధీనపతికయం దంతర్భావము లేదు, ఏలయన, ్యథినపతికకు ఒకప్ప శెనియు కాడికకు తెంపు గల దని సంప్రదాయము లేదు తరలుచుండియ

భర్త స్వాధీనపతికచేత ఆంపంబడి నిలిచిపోవును, ఆట్లుగాబేని ఆమెకు స్వాధీను6 డగుటయే యసత్య మగును; ఇచ్చోట నట్లు గాదు, తప్పక భర్త శేశాంతరము పోవును గావునన్కు ఇంచుక నిర్వేదము కన్నీళ్ళు కాఅంట నిష్టా ప్పలుం గలవుగావునను, వనవినోరము కొమునిపండుగయు లేవుగావునను (స్వాధీనపతికయం దంత ర్భావము లేదు); అభిసారోత్సవము లేనందునను నునన్సులో తాపము ఉఊన్నందునను అభిసారికయందు అంతర్వావము లేదు; అని ఉచితముగా ఊహీంచుచున్నాము, మటి (యీనాయికకఠ) లక్షణమే మనంగా - ఎవ తెయొక్క పతీ యు త్రరకత్ష్షణమందు తప్పక చేశాంతరము ఫోవునో ఆమె (పవతళ్ళ స్ట్రత్స్‌తిక ((పవత్స $5 = 'బేశాంతరము పోనున్న తః పలీకౌజభర్హగలది,) ఈ మెయొక్క_ వ్యాపారములు - స్వరవికాగముతోడి మాటలు బెదరుచూపులు పయనంఫువిఘ్నుముల “నెదురునూచుట, ని్వే నము, సంతాపము, మూర్చ, నిట్టూర్చులు, కన్నీళ్ళు లోనగునవి, ముగా (పవత్స ప్ప్రత్సతికా యథా,

(పాణేశ్వశే కి మపి జల్పతి నిర్ణ మూయ

ఈ సోదరీ వదన న మూానమయాళ్చ కార;

ఆళీ వున గ్నిభృత మేత్య ల తానికుళ్ల

మున _త్తృకోకిలక లధ్య్వని మా+తతాన రోం

oa నిగ్గమాయ కిమపి జల్బతి (సతి) = (పొణనాథుడు పయ నమునఠరు (పోయి త్వరగా సే వచ్చెదను అను నిట్టిమాట) ఏదో మెప్పు (మండలా యూమోదరీ = సన్ననినడుముగలవై నయాకౌంత్క (అజ్జచేతను వీరనాభయముచేతను) వద నమ్‌ మొగమున్కు ఆనమయాజ్బు కౌరజ పాం చెను, అలీ పునః = వెలి యో, నిభ్భతం అతా నికుల్ణ-మ్‌ ఏత్య = రవాస్యముగా తీగ పొదకు పోయి, ఆన్న త్త కోకిల కల ధ్యనిక్‌ ఆత తాన ='వెటి కోయిల యొక్క. యిం పెన కూ6తను కూసెను; (కెటి కోళశిల కూత యవళరున మని

12

90 రనమ౦జరి

యేని, ఇట్టివిరహోోద్దీ పకములకు కొంత యపొయము "చెందు నని రే పయనము మౌనుకిొను ననునూవాచేత నని భా) తల వాంచుటచేక ల తోచుచున్నది గావున ఈ నాయిక ముగ్ధ |ప్రవక్స గిత్పతీక, మధ్యా (పవత్స ప్రల్సేతికా యథా, గన్హం (ప్రియే వదతి, నిశ్వసితం న దీర్ధ మూసీత్‌ తదా నయనయో రల మావిశాసీల్‌, ఆయుర్గి వం పఠితు మేణనృ్ఫశ pn తు ఫాలస్థలీం కిము కచః నముపాజగామ? లోక (వ్రీయే గన్గుం వదతి సతీ = (పీయుడు పోవుటకు (ఏమో చ చుండంగ్యా ఏణ దృశః 2 లేడి కన్నులుగలయా నాయిక యొక్క, నిశ్వనీక్ష దీర్చ ౦ న అనీన్‌ = = ఊోర్చు నిడుద కౌ చాయను (నాయిక నిట్టూర్సు నిగడ శేరు, రదాజఅంఠట్క నయనయోః జలమ్‌ఆవిరాసనీఠ్‌ = = కన్నులయందు న ఉప్పతీ'లైను, కచః ఆయుః లిపిం పఠితుమ్‌ పాల సలీం సముపాజగామ కిము = తలవెం[డుకలం ఆయుస్స్పుయొక్క (వాంతను (ఎంత కెలము (బదుకునో ఆపరిమితీని (బ్రహ నొసట(వానీయుండును గావున ఆకౌలపరిమితి "నెలుంస టకై ఆవ్రాంతను) చదువుటకు నొసటిప్రదేశమునకు వళ్చెనా ఏమి శ (ఎడ బాఫునెన్వగవలనిత త్తఆములో తలకట్టు వీడి నుదుటి వె (గ్రమ్మె నని భా ఇట నిట్టూర్చునిగుడ్చమి లజ్ఞచేక, కన్నీళ్ళులోనగునవి మదనుని చే, ఉభయంబును తుల్యముగాన మధ్య (పవత్స న్ట్రర్ప్‌లిక, (పొౌథా (పవత్స వత్సేలి కా యథా, నాయం ముళ్చతి సుభువా మవీ తను త్యాగ వియోగజ్వర, _స్లేనావాం విహి'తాష్దలి ర్యదుప శే కృపా త్ర త్త షి వద;

ళామ్బూూలం కునువుం పటీర! ముజకం య దృన్లుభి ర్లీయ తే, స్యా ద (లేవ పరత్ర త్ర లికాము విష జ్యూలావళీ దుస్సవామ్‌? లోగో

ఒకానొక నాయిక శ్రీకృష్ణులతో పలుకుచున్నది,...యదుపలే = యదుగాయ రకు ణా (4 శ్రీకృష్ణా), ను (భువాం తను త్యాగ అవీ అయం వియోగ జ్వరః న ముబ్బుతి = అందమయిన క నుబొనులుక లవారియొక్క (కౌంతలయొక్క) మేను విడుచుటయం దేనియు) (=నురణమునం జేనియు) ఈ (నే నిప్పు డనుభవించుచున్న్ర యెడంభాపు జ్వరము వదలదు; తేన విహిత అప్జలీః అనా౦ పృ్బామి ణః ఆ హేతు వుచేత 'మోడ్చీన శీలుచదోయిగల దా ననై నేను అడుగుచు న్నాను తథ్ష్వం వద = వా_సవమునుశెప్పుము: (చని ఫోయిన వెలు నఅ నుద్దెళింఛి) బన్ఫుఖిః యశ్‌ తామ్మాలం లం. పటీరమ్‌ ఉదకం దీయతే తల్‌ ఇ బంధువులచేత ఏతాంబూఅము (ఏ) పువ్వు (ఏ). గందము (ఏనీరు ఇయ్యంబడునో ఆతాంబూలాదికము, అత్ర ఇవ పరత్ర వివ, కాలా అవళీ దుస్ఫృహాం స్యాత్‌ కీము ఆ ఇక్క_దడనుంబో లె (ఇప్పుడు నాకు అనుభవములో నున్నట్లు) పరలోకనుందు విసప్రు మంటల మొ తనన లె శాళరానిది ఆగునా ఏమిళీ

“యదుప తి అనుటచే _ గొప్పవాడు సర్వ మెటిగినవాండు, అడి గనవిషయమున 'సంజేవాము తీర్చంగలఅవాండు నని భా, ఆయన యున్న యాలో కము లో నే కలిగినట్టి వియోగజ్వరము పరలోకములో ఆయన కెడ యగు తనకు కలుగక మొన దని నాయిక యొక్క. (పోడతనపుమాట, 'పియతము డా “పొణేళ్వరా? ఇ త్యాదిళబ్బముల 'సంబోధింపక *'యదుపతి? కబ్దముచే సంబోధీంచుట నీకును నాకును బుణానుబంధము తీటీన దని సూచించుటకు, “సుభువామ్‌ _ అనుటచే మగవానికి జాతి గుండె శనికి నీకు న న్నడంయానినవగ ఫు ఉండదు గాని ని స్నెడబానినవగపు అబ

92 రసనమనుంజరీ

లకు నాకు తప్ప దని భా, పరలోక విషయ) ప్రశ్న చేత తనకు మ్శశీ తప్ప దని ధా, క్‌ పోవల దన్న న ఛా ఇట్లు మృతీ ప్రార్థన . 'పళ్నవ్యాజమున "తెలంపుటచే ఈ పవత్స ఫ్టర్పేతిక పౌఢ, పరకీయా (పవత్స్యత్సలికా యథా, న్య_న్తం పన్నగమూర్థి్ని పాథయుగళం, భ_క్టి ర్విముక్రా గుర, త్యక్తా నీలి రకారి కి న్న భవతో శ్హీాత్రో ర్య యాదుహ్మృతమ్‌! అజ్ఞానాం శతయాతేనా, నయన యూ; క్రో౭_పి (క్ర "వూ రౌరవ, యు కస్ట రయి(ప్రస్థి తే, ౮౬ ఒకానాక త. కాంతుని దూణుచున్నదిః (క ర ర్రుర్థకప్రయోగమన టీక, భవతో జ్చీంత్రోో ఇ నీ కొకు మయా పన్నగ ర సమె పాదయు గళం న్య సమ్‌ = నేను (అభిససణమొర్షమందలిి వాతము అడుగళ జంటను (రం డడుగులను) ఉంచితిని (మహాసావాస మొనర్చితి ననుట ఒకరి తలమింద నడుగు 'వెట్టుట తప్పు రెండడుగులనుం బెట్టుట నుటీయుం దప్పు నీకై యట్టిపాతక మునర్చితీ ననియు భా గుఠి భ కక విముకా=మౌను లోనగు “పెద్దలయందు భ కిని విడిచితిని నీతిః త్యకా = కులాంగనోశిక మైనమర్యాదను వదలితిన్కి (ఇవియు మిక్కిలి పాపములు అని భా, కం కిం దుష్కృతం న అకొరి = (ఈవిధముగా ఏయేపాపమును వేయనై శ్రీని (సర్వపాపమును చేసితి ననుట, (కౌవున్స, త్వయి (ప్ర పస్థితే (సత్తీ = నీవు సయనమయిన యొడల, ఆజ్ఞా నాం శతయాలే నొ ఇ = యవయముళలట్‌ నూలు (రెట్ల) నరక బాధ(యున్సు నయనయోః-కో2_పి (కః ఆపి) ఛౌరనః

కనుః ఆ కన్నులకు అనిర్వచనీయ మైన కారననరకచుయొక్క... (పకౌరను (గ్ర మనసః కుమ్ఫ్బీి పాక పరాభవః చ = నమనన్న్సునకు కుండలో తంప టవలని వేదన యు యుక్తః ఆ తగినది (తగినవి, జ చిత్యవిశేప మునుబట్టి యీనరకబాధలు ఇట 'ఛెప్పయబడినవి,. శారవనరకమందు యాత నాప్రైణీని రురువు లచెడు వారిణవి శేపముల చేత పొడిపింతురు గావున కన్ను లకు వారిణనయన సామ్య సంబంధ ము చేత శొరవనరకము 'చప్పయబడినది. కంభీపాక నరక ముందు కుంభములో తంపట చేయుదురు గావున మనస్సునకు స్థనతుంభముఅచాటున నుండుటవలని సాదృళ్యసం బంధ ము చేత కుంభ సాక నరకము చెప్పంబడినది, కడనుయంగములకో ము_త్రముగా కడనుయా నలు చెప్పబడినవి అని సంగతి, అత్తమామలను 'సరకుసేయని నిజాభి సరణముం జెప్పుటచేత పరకీయ (ప్రవత్స్యత్పతిక, సామాన్యా (ప్రవత్స స్థ్రత్పేతికా యథా,

ము(్రాం (పచేహి వలయాయ, భవద్వియోగ

మాసాద్య యాస్యతి బహిః సహసా య జేతల్‌ ;

ఇత్ధం నిగద్య విగళన్నయనామ్బుధా రా

వారాజ్బనా వియతమం కర కుకా రృభార, రాళ

వలయాయ మ్నుదాం (ప్రబేహిజకడియమున కై (కడియముగా "నేను దాల్చుట'కై ) ఊంగరమును ఇము యత్‌ భవత్‌ వియోగమ్‌ ఆసాద్య ఏతత్‌ సహసా బహీః యాస్యతి = ఏలయన నీతోడి యడంబాఫును పొంది (నీవు అటు సాౌగంగానే నాకుం గలిగడుకౌర్ళ ్యముచేత) ఈకడియము వెంటే వెలుపలికి పోవును (జాటీ పడిపోవున్సు, ఇళ్టేం నిగద్యఇషట్ట్లు పలికి వారా బ్దనా విగళత్‌ నయన అమ్ము ధారా (వీయతమం కరయోః బభొర = నళ యాలు (విగళత్‌ =) ఓడుచున్న కన్నుల (అమ్ము =) నీళ్ళయొక్క.. (పవావాముకలదై (కంటికి కడనెడుగా చేడ్నుచు) కాంతుని చేతులయందు

94 రనమ౦జరి పట్టుకొనెను (కౌంతునిరెండుచేతులును పట్టుకొని నిలిపినది, ఊంగర ముడి! నందున నీ|పవత్స న్థర్పేతీక వెలయాలు,

-వెండియు (పకారాంతర మున నాయికాభేదములు;,

ఉత్తమ, అహితకారి ణ్యపి (ప్రియే హితకారి ణ్యు_త్తమా, 'ప్రీయుండు అహిత మొనర్చినను అతనికి హిత మే చేయునది ఉర్తను, పతిః శయన మాగతః కుచవిచి[త్రితోరస్థ ఎలక (పనన్న వచనామృతైః పర వమొతర్చి వామ(భువా, అచర్చి సుభగసి తద్యుతిపటీరపజ్క- (ద వై రపూజి విలసద్విలోచన చమత్కృతి రమ్బుజై_8. ౮౮ వాను భువా ౫ అందమయిన కనుబొవములుగల యుకొనొక సుందరి చేత కుచ విచ్చితిత ఉరః స్థలః (సక్‌) శయనమ్‌ ఆగతః పతిః (ప్రసన్న వచన అమృ తె 8 పరమ్‌ అతర్పి= (పర స్రీ) సనముల చేత కంకుమోాదిరేఖాం కత మైన టోొమ్లు (ప్రచేళముకలవా. (జై) పడకకు వచ్చిన భర్త పీతి వూర్యక మయిన మాటల”నెడు నమృతములచేత మిక్కిలి తనుపంబడేన్కు సుభగస్తి క ద్యుతి పటీర పజ్క_ (దదైః అచర్చి = రమణీయమయిన చితున వ్వుయొక్క కాంతియెనెడు గందముయొక్క_ పంకముయొక్క_ (దనములతో అలంద బడియెను విలసత్‌ విలోచన చమక్కృ తే ః అమ్ము జ్‌ 8 అవూబి ణు సాఖి

(పొయముగా నొప్పుచున్న కన్నుల విలాసములనెడు కమలములతో వూజిం సంబడియెను,

మధ్యమ, హతోహిచశాంణి ప్రియ పీ*తాపిత కారిణీ మధ్యమా,

ప్ర, కారాంతరమున నాయికాభేదములు, 95

(ప్రియుండు హితము చేసిన పీతమును, అహీతము చేసిన నహితమును, చేయునది మధ్యము. కానే నాగసి క ఇల్చుక న్నృళి, తయా సాచీకృత(గ్రీవయా ముకాః కోప కపషూయ మన్మథ శర కూూరాః కటామోొజ్ము_రాః; సాకూ తె, దర హోన శేనర వచో మూధ్యీక ఛారాలసా (ప్రీతిః కల్పలతేవ కొచన మహో దానీకృతా సుభువా, రానా సాగనీ కా చే కుక స్పృళి = -సేరమిగలవాలై న "కొాంతుండు అనికను తౌంకంగ్యా తయా న్నుభుచా సా-ీ కృత గ్రీవయా ' సత్యా=ఆ సుం దరిచేత అవలికి (తిప్పయిడిన మిడగలదానివెక (ఆమె అతనిం జాడనొల్ల క మెడ యవలికి తిప్పుకొని కోప ..,.[కూరా?ః కటాకు అజ్కు_రాః ముక్తః జ రోసముచేత ఎజ్తనివియు మరుని కోలలవ లె కళోరములు (ను అయిన) (శేగంటిచూపు మొలకలు నిగుడ్చయిడినవి;ి (మరుకోఅలతో సామ్యము చెప్పుట చేత ఆ రోసఫుజూపులయొప్పు అఆత్యంతమదనోద్దీపకముగా నుండె నని భా”)? సాహా'కే( సత) = కొంతుండు ఆకూతముతో (బలీమాలు కొను నభిప్రాయముతో) కూడుకొన్నవాండు కాలా దర...అసాకౌచన ప్రీతిః ఏవ కల్పలతా మవో దానీకృ తా = చిటునగవనెడి యకరువులు పలుక నిడు తేని (భారా =) యోడికయు (అనువీనిచేత్స) (ఆలసా ఆ) వాలుచున్నది (యు) అనిర్వచనీయము (ను) (ఐన) (పేమయే యనెడి యీవితీవియ గొప్ప దానము చేయబడినది -(అతనికి) (నవ్వుచు తియ్యంగా పలుకుచు (ప్రేమించి నుహానండం బొసంగిన దని భా,) ఇందు వూర్వార్భ మున అహిత్తమునక్తు

96 రనమ౦జరి

అహీతము సేయుటయ్సుు, ఈ శ్ర రార్థమన హీతమునకు హితము సేయుటయుం జెప్పంబడినని, అధమ, పాతకారి ణ్యావీ (వీయేఒ పిత నారి ణష్బధమా; ఏమైన నిర్నిమి త్త కోపా చ ట్ల త్యభిధీయ లే; అస్యా నిష్కారణ ట్‌ కోవత్యా దధ మైవ చేష్టా,

'ప్రియుండు పత్రము చేయుచున్న నో ఆతనికి అహితము సీయునడ్షి అధమ; ఈమె యే నిర్రేతుకముగా కోపము చేయునది చండి యని చెప్ప బడును; ఈమెకు కౌరణము లేకయే కోపము గలుగుటచేత చేస్త యధమమ గానే యుండును,

పస్థానే తవ యః కరోతి కమల వాాయం ముఖామో%రు హా, శ్రీఖళ్ల[దవ ధార యా వీనిర యా డి మార్లం పురః సిష్వాలి, తస్మిన్‌. ప్రేయసి విదుమ [దవ నదీ రజ త్తరజ ఛభమి గజా ౧ టి, (భా శాన నరోజ ప్త నదృళా భూయా దృళా [కుధ్యసి, నం యక == ఎవండు, తన (పస్టానే = నీయొక్కపయనమందు, ముఖ అమోరెహె కనుల ఖాయం కరోతి = (నీ) మొగము ద మ్మిమో(ద తామరల నీడను చేయునో (నీమోమునకు తామరపూవుల గొడుగు పట్టునో), శిశిరయా శీఖణ్ణ (దవ ధారయా పురః మార్హం సిఇ్బతి ౩ (ఎండకుం (గ్రాలీన చేల నీకాలికి చల్ల నగునట్లు గా) చల్లని గందపు నీటి ఛాలుతో (నీ) ముందు

నఖీనిరూపణము, 97

దారిని తడుపునో, రసి కొ పేయనీ= ఆ (అంతయనుర కండై న) (పియతముని మోద మిద్రు...సద్భకా = పగడపు నీటియేటియొక్క_ (రజ్జత్‌ =) పొంగు చున్న యలల సుడిలో తిరిగినవై * వాడిన తామర శేకునకు సాటియగ్క రృశా=చూపుతో (చూపు? లదాన వై ), భూయః (కుధ్యని ఆ మొటిమాటికి కోపగించుచు న్నా వు. ఇట హీతకారికి అహితకరణము స్పష్టము, విస్తరభియా (ప్రత్యేక. మేతాసా ము_త్తమమధ్యమా ధమ భేదానోదావ్భా తాః ఇతి. గంథవి సరభయముచే ఒక్కొక్క తెకును ఈ (ముస్థాదిి నాయిక లక ఉత్తమ మధ్య మౌొధమ భేదములు ఉదావారింపంబడ లేదు, (నాయికా

నఖీనిరూపణమ్‌,

విశ్వానవి_శామ కారిణీ పార్గ్వచారిణీ నఖ, అస్యా మజ్జ

నోపాలమృ శితయో పరిహాన (పభృతీని కర్మాణి,

(నాయిక యొక్క) నమ్మ కమునకు పాత్ర మయినది (నాయికతో) హూడ నుండునది సఖి (యనంబడును.) దీనికి అలంకరించుట్క నిందించుట్క 'సేర్చుట్క, వేళాకోళము సేయుట్స లోనగునవి పనులు,

మణ్ణనం యథా, _న్తనకనకమహీధరోపక శ్లో . (దియకరపల్లవ ముల్ల నత్స) మోదమ్‌ రవాసి మకరి కామిపా ల్లిఖన్సిం. కములముఖీ కమలై ః సఖీం జఘాన, గాం 18

క8 రనమ ౧౦జరి

కనుల ముఖీ = తొమరవంటీి మోముగలది (మైన నాయిశ షః శనక నుహీథర ఉపక = కుచ మనెడు బంగారు కొండ (మేకష తవు చెంగట, రవాసీ = ఏకొంఠవముందుు నుకరికొ మిపాళ్‌ (పీయ కథ పల్ల వహ్‌ ఉల్లి సత్‌ (ప్రమోదం లిఖ చ్తీం సఖీమ్‌ =మకరికౌప పత్ర మనెడు మిష (పీయానియొక్క._. (పల్లవ =) చిగురువంటి (కర =) చేతిని ఉప్పాం[ చున్న సంతోషముతో (వాయుచున్న పులిని కమలై 8 సంజఘాన = తౌమ( లతోం గొను, మకరిక పత్ర మువలే (ఆకువ'లె) నుండుట చేతను (ప్రియకరష చిగురువ లె నుండుటచేతను ఆనిపమున దీని వాయుటయందు సౌకర్యమగ$ దని భా, ఎప్పటియశ్షే మకరికౌపర్రమను (వాయుచుండినచో మోక ముప్పాంగుటకు (పస _క్టి లేదుగాన, సఖి తాను చేయుచున్న చిలువిషమ; క మోదిం చుటను నాయిక "గాంచి సంశయము జెంది పరికించి యా పీత కరలేఖనమును కనిపట్టి సఖిని తామరతో. గొక్టైనని భా ఉపాలమో్మో యథా, సొన్ల న /ధ్వానై ర్మ రు ఖరితదిక; (శేణయ సోయదానాం ధారా పాతె ర్భ న వలయం సర్వతః స్థావయ న్తి; తేన స్నేవాం ట్‌ విపులం మత్సఖీ, యుక్త మేకర్‌, త్తం నిస్సే హో య దసిత దిదం నాథ మే విన్గయాయ। . (గాయిక యొక్క...) సఖి నాయకుని దూలు చున్నది,.-- సాను ధ్యా 'నెః ముఖరిత దిశః తోయదానాం (కోణయః =గ.౦ఫీర మైన యుజుములతో (మోయగునట్టు చేయబడిన దిక్క్కులుగ లవై మబ్బుల యొక వరుసలు ధారా “య ని ౫ ధారల కురియుటచేత భూ నుండలమును అంతటను తడుపు చున్నవి, లేన మత్‌ సఖీ, విపులం స్నేవాం వవాతి = అందుచేత నాయొక్క చెలి (నాయిక) మిక్కుటమయిన యంటుకొనుగుణమును (అనురాగము ననీ యర్గాంతరము పొందియున్నదిి ఏతత్‌ యు క్షమ్‌=ఇది న్యాయ్యాము (గాగ యున్నది, నాథ త్వం నిస్సేవాః అనీ (ఇతి) యత్‌ తత్‌ ఇదం మే

నఖీనిరూపణము, 99

వీస్తయాయ (భవతీ) = 'స్వామా నీవు కు (అనురాగ మని యరాంతరము) లేనివాండవుగా నున్నా వనుట ఏ (ది కల దో ఆ యిది నాకు, వింతకై (యున్నది) (వింత గలిగించుచున్నద్రి, * “చూర్లాది పిణ్లీ భావ సాతు రుణః స్నేవాః, జలమౌ త్ర వృ త్రీ, (చూర్ణము (పిండి లోనగు నవి ముద్ద యగుటకు హేతు వై నగుణము స్నేవా మనంబడున్కు (అది) నీటి యందు మౌ్ర ముండునది,]- అని తర్క_ళా స్ర్రమందు చెప్పబడియున్నది, దానింబట్టి చూడంగా - లోక మెల్ల వర్ష ములచే జలమయం మైనపష్పుడు శదంతర్జ్షతొన "నా ఇెలి తజ్జలగుణ మైన స్నేహమును (అంటుకొనుగుణమును) ఫూనుట సరిగాని అమే తదంతర్లతుడవై యున్ననీవు ఆగుణమును పొంద మి వింతగా నున్నది యనివిరోధము; మేఘముల చేతను వర్గ ముల చేతను అత్యంత శామోద్దిపనము పొంది నాచెలి నీపై (స్నేహమును = ) అత్యంతానుర క్రిని వూనినది గాని నీవు మాత్రము ఆమెఫై మరు లూనకున్నావు అని విరోధ పరిహారము, దయచేసి యనుర క్ష నామె చేలు మని తాత్పర్యము,

రికో యథా,

సానన్స మాలి వనమాలివిలోక నాయ

నిర్ణ చ్చ కుజ్ణు, మితి కిన్తు విచార యేథాః,

రుజ్కా_రిణో మధులిహో దివసే ఛ్రనున్తి?

రాక వున శృపలచఖ్బువుటా శ్చకోరాః, ౯5

ఆలి = ఓసఖీీ వనమాలి విలోక నాయ సానన్లం కళ్టుం నిన్దచ్చ = (శ్రీకృష్ణుని చూచుటకు మోదముతో పొదరింటికి పొమ్ము కిన్తు ఇతి విచార యేథాః = అయినను ఈనిషయము ఆలో చించుకొమ్ము, (ఏవిషయమనం గా), దివసే మధులివాః రుంకారిణః (స్వన్హక [భమ ని = పగటియందు తుమ్మ దలు జుమ్మని (మోయుచున్న వై (ఇటునటు) సుడియుచుండును రాత పునః చకోరాః చపల చషఖ్బు పుటాః (స్ట) (భ్రమసి) ఆ ర్మాతీయం

100 ఠరనమ౦జిర

2 దయిననో వన్నె అ పులు(గులు సుదలుచున్న నోటి డిప్ప కలని యొ (సుడి యుచుండును ;3 పగలు తుమ్మెదలు తన్ని యని (బమనీ నీసిమ్మోమును (గమ కొనును ర్మాతీ వెన్నెలపులుంగులు సీమోముకొంతిని వెన్నెల యని |బ్రమసీ సిచూముం (గమ్ముకొనును, గావున మెలఫున వానిం దప్పీంచుకొని పము a) జీ అని "నేర్చుట,

పిహోసో యథా, ఆగారభీ త్తిలిఖ తాసు నివేదయన్య కః స ప్పమోా దశసు మరా ర్హిషమ లోక భ రః, ఇత్థం సఖీజనవచః (పతిపధ్య సద్యః

సీతా స్మితద్యుతిభి రు_త్తరయాళ్ళుకార, నరో

అగార భిత్తి లిఖితాసు లోక భర్తుః దళసు మూద్ధిషు స ప్తమః కః ని వేదయ'స్వ = (పడక) యింటియొక్క._ గోడలయందు (వాయయడినవై న జగ న్నాథుని (విష్ణుమూ_ర్థి) యొక్క పది రూపములయందు (దశావతార ములయందు) ఏడవ వాండు ఎవరో (ఏడవవాని పీరు చెప్పుము, ఇళ్ళ ౦ సఖీ జన వచః 'ప్రతిపద్య = బట్టని చెలి బృందము యొక్క... మాటను (ప్రశ్నను) (గహించి (ఎగతాళికి అని యెటింగినవై ), సద్యః సీతాసీ త ద్యుతిభిః ఉర రయాజ్ఞాకౌర = వెంట నే సీఠ చిజునగవు కొంతులచేత ఊఉ తరము చెప్పెను కులాంగన పతి “పేరు చెప్పదు గావున పీరు చెప్పక నవ్వుటయే అకంే తనభర్త యని తెలుపుట యాయి నని భా,

నఖ్యాః పరిహోసవత్‌ [ప్రియ స్యాపి పరిహాసో యథా, ఇలివలెనే నాయకుండును (నాయికను) గేలిసేయుటకు ఉదా, భూ. సంజ్ఞ యా౭_౬దిళసి తన్వి నఖీం న వాగ్భిః

రం విహన్య ముర వై రిణి భాపమా కో,

రాధా చిరాయ వనన (వణ దూయమాన బిమా ఇ థరం వదన మానమయాఇ్బ కార, నో

తన్వి = కీసుందరీ, సఖీం (భూ సంజ్ఞ యా ఆదిశనీ Bi న (ఆది శనీ) = చెలిని బొమస సంజ్ఞ త్రో ఆజ్ఞా వీం చెద వు మాటలతో ఆజ్ఞాపింపవు (మాటలాడమికిC గల పతిబంధక మేమో చెప్పు మని భా," 3 ఇత్ధం.. మానో = ఇట్లని నవ్వి మురారి (శీకృష్ణుండు) త... 'చుండలగ్యా స్ట =. రాధ, దళన (వణ దూయమూాన బిమ్బ అధరం వదనం వీరాయ అనమయాఖ్బు'కౌర = పంటి Saas గాయముచేక నొచ్చుచున్న దొండపంటి మోనికల దైన మొగమును చాల సేఫు వాంచెను, కాౌరణ మెటియగియు నెటు గనివా౭డువోలె నడుగుట యని వోసముే తెలియుచున్నది, మటీయు సదంత ప్రణా ధరదర్శనముచే గతరాత్రియందలి సురత క్రీడానందము తనతఅం పునకో వచ్చినందునన్కు తాను దానిని ఆమెతలంపునకు 'తెచ్చుచున్నందునను, హాస ము కలిగినది, “తెల్ల వాటిన సురతచివ్నాములం గాంచి ఎవ శేమనుకొందురో యని యిం-దు "కేనియుం గొంకక రాత్రి తెగబడి సాంగోపాంగవూగా రతు లం చేలితీవి! ఏమి నీమద నారీశేకము!' అనుపరిహానము ఆపళ్నక అభి (పొయ మని యెొజింగినవై రాధ అజ్జ చేతను మటపించుటకును "మొగము వాం చెను, చాల సేపు వాంచియేయుండుట యానం దపారవళ్యము చేక,

(వియపరిహోసవత్‌ [ప్రియాయా అవీ పరిహాసో యథా, (పీయు(డు పరిహసీంచుటవ లెనేపియయు పరివాస్‌ంచుటకు ఉదా,

దివ్యం వారి కథం? యతః సురధునీ మాళౌ, కథం పాన కో

దివ్యం? త ద్ధి ఏపలోచనం; కథ మహి ర్టివ్యం? న చా తవ;

100 రనమంజరీ

తస్మా దూత విధా త్వ యాద్య మువీ.తతో హోర పరిత్యజ్య'తా;

మిత్ధం శే లభువా విహన్య లవీత;ః శమ్ముః నీవా యాస్తు వః. న్‌ తవ, = నీకు. వారి దివ్యం కథమ్‌ . జలము దివ్యప్రమాణము ఎట్ల గును (కౌచేర దనుట్క్ర యతః మాళో నుర ధునీ = ఏల యన (నీ) నీగ యందు నేల్పుశేజు (ఆకౌళగంగ) (ఉన్నది: (సీగలో అట్టియేటిని చాళ్ళి యున్న నీక ది వ్యార్థ మయి నీట మునుంగుట కీడామాత్ర మని భొ,); పావక! దివ్యం కథమ్‌ = అగ్ని దివ్య మెట్టగును (అదియునుం గా దనుట్స, హీ ళ్‌ విలోచనమ్‌ = ఏలయన అది (న్సీ కన్ను; (నీకన్నా నిన్ను కౌల్పదు గాన సీక న్నగుటచే "అగ్నియు దివ్యమునకు పనికి రాదని ఖా,అహిః దివ్యం కథక్‌ = పాము దివ్య మెట్లగునుి స చ అడే ఇ (ఏల యన) అదియో (సర్బంబో (నీ యుడలియందు (ఉన్నద్వి, (ఆది నిన్ను కణవదుూగాన దివ్యమునథు పనికిరా దని భా, తస్తాత్‌ ...తామ్‌=కొవున జూదమాడుటయందు నీచేక 'అద్య= ఇప్పుడు) చోరింపంబడిన ముత్యాల పేరు ఇచ్చి వేయంబడును గాక; ల; టకమ టన కోండంహాంతు చేత హాసయు క్తముగా వెప్పలుడిన శివుడు వః శివాయ అ స్తుజమా 'మేలంళై యగుంగాక (మికు మేలు సేయు -గాక్ష్ర; జూదమున గలిచినదానిని చోరితమనుటయా దివ్య ప్రమాణ ములను సయితము జయించినదొంగ వనుటయును పరిహోసో క్రి, బళ ప్రమాణ మె ట్లన్న,-- తెగ కొలందియు నొకండు వింటినుండి బాణముం (బ్రయోగించి అది పడినతావునకుం బరువునం బోయి దానిం చెచ్చును, బాణము వేయునప్పటినుండి దానిని మరల తెచ్చువజకును నీట మునిం! యుండు నఖియుక్తుండు నిర్దోషుండు, 'సర్చాన్ని దివ్యములస్వరూప ములను

87వ శ్లోకముయొక్క. టీకలో చూచునది,

దూరీనిరూపణము, 108

దూతీనిరూపణమ్‌,

దూత్య వ్యా పార పార జ్ఞతా దూతీ, తస్యాః సంఘటన విరవాని వేదనాదీని కర్హాణి, కుం చెనక_త్రయపనియందు "నెజివాది (యగునది దూతి (యనం 'బడున్ఫు, దానికి కూర్చుట ఎడంబాపునెగులును తెల్పుట లోనగునవి పనులు, నంఘటనం యథా అబ్బతి రజని, రుదళ్బుతి తిమిర మిదం, దూతి చజ్చుతి మనోభూః,. ఉక్తం న త్యజ, యుక్తం విరచయ, రక్తం మన నస్క, డా౭ నాయిక చెప్పుచున్నది, దూతీఆ ఓకుట్టనీ, రజని? అబ్బాలతీ క్‌ రాత్రి వచ్చుచున్నది ఇదం తీమిరమ్‌ ఉదజఖ్బతి = ఇదిగో-చీశటి (శ్రమ్ముకొను చున్నది మనోభూః చాతీ = మన్మథుండు (న “న్నేంచటకు)ు చెలనేంగ చున్నాండు, ఉక్తం న త్యజ ణః ((పొణ నాయకుని తోడి తెచ్చెద నని నీవు) పలికినమాటను తప్పకుమ్కు యుక్తం విరచయ = (ఈ విషయమున) తగిన దానిని చేయుమ్యు (ఏల యన్సు మనః తనీకా రక్ష్తమ్‌ = నావృాదయము వొనిమాంద మరులుకొన్నది, విరవాని వేదనం యథా, చై చన్ష “ముఖీ (ప్రదీపకళికా ధాతా ధరామణ్ణ లే, తస్యా దై వవణాొ ద్ద శా౭_పి చరమా (పాయః ననుస్మలతి,

104 రసమ౦జిరి

త ద్చూ" మః శిరసా నతేన నహాసా

శ్రీకృష్ణ నితీవ్య తాం స్నేవా న్నత తథా యథా న భవతి ౬కేలోకోశ న ర తమః, నారో దూతి రాధయొక్క_ విరజా వేదనను శ్రీకృమ్ణులకుం చెల్పుట,. (హౌ) శ్రీకృష్ణ = (ఓ) కృష్ణస్వామి ధాతా (యా చన్ల్రముఖీ ధరా మజ్డలే (పదీప కళికా చకే=[బవాచెత (ఏ) యిందువదన భూవలయమందు (-మునకు)దివ్వె మొగ్గ గా సృజింపం బడినదో, తస్యాః చై వవళాత్‌ (పయః చరమా దళా అపి సముసీ అలతి = అరాధకు (ఆదిన్వె మొగ్గక్సు ((ప్రతిహల ముయిన) యదృష్టమువళమున మీక్కు_టముగా కడపటి దళ (మరళొవస్ల - 'తెనలాలినకొటివ త్రీ) సయితము ఉప్పతిల్లుచున్నదిి తత్‌ = కౌవున, నతేన శిరసా (బూనుః = వంగిన తలతో చెప్పుచున్నాను (వినయముగా తలవంచు కాని విన్నపించుకొనుచు న్నాను, యథా త్రై లోక్యమ్‌ అనం తనుః న భవతీ తథా సవాసాతత స్నేవాః నివీష్యతామ్‌ = ఎట్టయిన ముజ్జగము కటికి చీశటి కాకండునో అట్లు వెంటనే ఆచంద్రముఖిమోంద (ఆదివ్వె మొగ్గకు) చ్నేవాము (అనురాగము - నూనె యని దివ్వెంగూర్చినయర్థృమాు' ఉఊంప( బడునుగాక, త్వరగా వచ్చి కూడి యామె (ప్రాణమును గావు మని భా, . విరవాని వేదనము తెల్ల మే, నాయకనిరూపణమ్‌,

శృజ్ఞార స్యోభయనిరూప్య త్వా న్నాయ క్రోశో2_కి నిరూప్య తె, శృంగారము (నాయికౌనాయకుల) నిరువురంబట్టి నిరూపింపందగి

నది గావున నాయకుండుం గూడ నిరూపింపయబడియుడిని,

స చ (త్రివిధః పతి దపపతి రై ఏశిక శ్చేతి,

నాయక నిరూపణము, 105

ఆత(డును ము_ల్రెజంగులవాండు = పతి (యు) ఉపపతి (యు) వై శి క్షుందును అని, పతిన్వమాపము, విధివత్‌ పాణి[గాహకః పతిః, యథా, యథాశాష్త్రముగా వివాహమెనవాండు పతి(యనం బరంగును), ఉదా, తం వీయరూాపషమయూఖి ముళ్ళు నివిర _ స్నిగ్ధా౯ సుధాళీక రా౯, తం భోగీన్ల 5 విలమ్బ సే కిము ఫణా భోగ ః శనై 'గ్వీజయ, త్వం న్వర్వాహిని కి ఇఖ్బ సిష్వా నలిలై, ర శః శిరీపోపసమెః, ౧ వూ

గి "సీయం శ లసుతా నథోరమపహానః కాస్తా పరిక్తామ్యులి. గో

శివునివాక్యము, (హీ) ఫీయూప మయూఖ = (ఓయి) అమృత కీరణుండా ( = చంధుండా), త్వమ్‌ = నీవ, శిశిర స్నాతక సుధా శీకరాకా ముష్బు ఆ చల్ల ని దట్టంపు టమృతంఫు బొట్టులను (వలిమలపట్టిమోంద) ఛల్గుము (హౌ) భోగీన్ల) త్వం కిము విలమృసే* ఫణా ఆభో? 8 శనెః వీజయ = (ఓయి పాపజేండా నీవు ఏల తొమనీంచుచున్నా వు? (పార్వ' తిక్సి పడగల పటజిపులతో (పజ డునపడగలతో ననుట) మెల్ల గా వీవుము; కీల = మటియు, (5) స్వర్వాహిని త్వం సలిలైః నీల్లు జు (ఓ) మిెన్నేణా నీవు (పార్వతిని) నీళ్ళతో తడుపుమా; శిరీవ ఊప మైః అజ్‌ః సా ఇయం శెలసుతొ పథి కళలోర మవాసః కౌన్యా పరిక్షాన్యుతి = దిరిసెనపుంబువ్వు

14

106 రనమం౦ంజరి

సాటిగాల యవయనములుగఅచై న యల్ల యోాకొండకూంతురు (పార్యత్ర (ఈ) దారిలో (వివాహ మె ఫుట్టింటినుండి నాయింటిీకి పోవునీమాక్షమందు) వేడి వెలుగుయొక్క. (నూర్యుని) యెండకు డయ్యుచున్నది, పతిభేదములు, అనుకూల దఠ్నీణ ధృష్ట్ర శఠ భీచాల్‌ పతి శ్చతుగ్గా, అనుకూల దథీణ ధృష్ట శళు అను భేదముచేఠ పరీ నలు తెగలవాండు,

అనుకూలుండు,

వ. పరాజ్బనాపరోజు బ్కుఖ ల్యే నతి సరదా స్వీయాయా నునురకో౭.నుకూాలః యథా,

ఎల ల్ల ప్పుడునుంగ అ పర స్రీ నె ముఖ్యము ఉండంగా (= ఎప డును పర శ్రీవిమఖులై ఏ బెల ల ప్పుడును స్వీయయందు వల పుగ ఖ్‌. అన్న కూలుండు, ఉాదొ,---

పృథ్వి శ భవ కోమలా, దినమే త్వం శ్య మెజ్జీ కురు, తం వర్ష న్లఘు తాం (పయాహి, పవన సాన్నిధ్యం (శయ దణ్ణకావన,' గే నిర్గ చ్చ మార్తా డృహీః, సీతా౭_సౌ విపినం మయా సహ యతో నిర్ణ న్గు ముత్క_ణ్ధ తే, ౧౦౦ శ్రీ రామవాక న్ట్‌ము,-ా (హౌ పృథ్వి త్వం కోమలా భన = (ఓ)

పతీశేనములు, 107

భూమి (సీత తల్లీ) నీవు మృదువవు కమా, (హీ) దినమణే త్వం కౌ త్యమ్‌ అజ్జీకురు = (తీయి) నూర్యుండా నీవు చల్ల దనమును అవలంబిం పుము, (హౌ వర్తక త్వం అఘుతాం (పయాహీ2 (కీ) చారీ నీవు చేరువతనమును పొందు మొ, (హౌ) పవనత్వం స్వేదమ్‌ ఉత్చారయ = (ఓ) గాలీ నీవు చమటను అద్పుము, (హౌ) దణ్గ కవన సాన్నిధ్యం (శయ షు (ఓ) దండ కొౌవనమా సామిహ్యమును పొందుము (హౌ గిశే మాన్తాత్‌ బహిః నిర్ణచ్భ=ఓీకొండా దారినుండి "వెలికి (ఆవలికి) తొలంగము, యతః = ఏలయన, అసౌ సీతా మయా సవా వివీనం నిర్ణ న్లుమ్‌ ఉత్క_బ్ధతే = ఇదె నీత నాతోం గూడ అడ వికి తరలుటకు ఊవ్విళ్ళూరుచున్నది, ఇందు రామనియనుకాల నాయ కత్వము స్ఫుట మే,

దమీణు(డు,

న న మంటకి

నక లనాయికానిషయన మనపవహూజానురానో దఠత్నీణ;ః, (తేన) యందజు నాయికఅవిషయనుందును సమౌన మైనస్వాభావిక (్రేమక అవాండు దటీణుండు, ఉదా, వతత్‌ వురః న్ఫురతి పద్య దృశాం సవాన, మవ్మీదూయం కథయ కుత ని వేశయామి! ఇ త్యాకలయ్య నయనామ్బురు హే నిమాల్య, రోమాళ్చూ తేన వఫుషా స్థిత మచ్యు తేన, ౧౦౧ (హౌసఖి=ఓ చెలీ, పద దృశాం సవ్మాసమ్‌ ఏతత్‌ పురః స్ఫురతిజ శామరస నేత్రలయొక్క_ వేయి ఇబె(నా) (మోలఅవిలసిల్లుచున్నది (వీర వేగురు గుందరీమణులు నామోల శోభిల్లుచు న్నారు), కుత అకీ ద్వయం ని వేళ్ల యామి కథయ = (ఇందు) ఎవ తెమోంద కనుదోయిని నిలుపుధును (వీరిలో

108 రనమం౦ంజరి

ఎవ తిను గాంతును) చెప్పుము; (క గ్రర్ణక(ప్రయోగముగా టీక = ఇతి ఆక లయ్య అచ్యుతేన నయన అమ్మురుహె నిమాల్య రోమాజఖ్బీతెన వళ్చషా సితమ్‌ = ఇట్లని ఆలోచించి శ్రీకృష్ణుడు కనుందమ్ములను మూసికొని గస ర్కొన్న యొడలుకల వాడై యుండెను. ఒక తెపె కన్ను వై చిన క్రడమవారికీ ఈసు ఫొడము నని ఒక్కతె నీనియు కనక గగుర్పాటు చాల్చుట:చే ఆందజియందును సమొనురాగము తో౭చుచున్నది గావున నాయకుండుద వీణుండు,

ధృష్టుండు, భూయోానిశ బ్యకృతదోపో౭.పి భూయోాని వారితో2.కీ మాటిమాటికి నిర్భయముగా (ొంతకు) అపరాధము చేనినవా( డయ్యును మాటిమాటికి (కొంత చే) ధిక్కుతు ండయ్యును, మాటిమాటికి (కౌంఠయెడల) వినయ మువలందిం చువాండు ధృష్టుండుః ఉదా బద్ధ్‌' హోరై కరగవములయో, నారతో వారితోఒవీ, స్వాపం జ్ఞాత్వా ఫునరుపగతో దూరతో ద_త్తదృష్టి, తల్ప్చోపా స్తే కనకచలయం ము క్త మ'న్వేషయన్న్యా బాలం స అలాటి దృష్టో ధృష్టః వున రవి మయా పార వ ఏవ [పసు_ప్తః, ౧౦౩ నాయికావాక్యము.---ధృష్లః m= (9) దిట్టరి, నుయా = నాచేక, హారై కర కమలయోాః బద్ధః (ఆపి) = ము క్తెపుంచేరులతో కేలుందమ్ముల యందు కట్టయబడ్డవాండు (అయ్యను), ద్వారతః 'చారితః అపీ = చా!ీటీ నుండి తొలంగింపయడినవాండు అయ్యును, దూరతః దత్త దృష్టిః (సక) స్వాపం జ్ఞాత్వా పునః ఉపగతః పాశ్వేజాఏవ 'ప్రసుప్పః = దూరమునుండీ

పతిఖీదములు, 100

నినద్పంబడిన చూపఫుగలవాండు (అగుచ్చు (నా) నిదను ఎటిం? 'వెండియు వచ్చినాండు (నా) (ప్రక్క చస నిదించినాండు, తల్యోపా నేము క్షం కనక వలయమ్‌ అ న్వేషయ న్యా (మయా పునః అపీ దృస్టః ర్‌ (తేల్చి) పాన్సు యుక్క. (ఉపా నే=) అంచున (నాశేతీనుండి) విడువయిడిన | ఊడిపడిన) సనీండి కడియమును వెదకికొనుచున్న (నాచేత) వెండియును చూడంబడి నాయడు, నన్ను తగులకుండ మంచపుటోరను పరుండి ని దించి నాడు, శీను ఆయోర నాకయినుండి జూటీపడిన కడియమును చేతీతో జెదకు చుండగా, నావేతీకి తగలినాండు, అంత చేను అట్లు నిద్రించుచున్న యాతని కన్ను చెజచి కౌంచితీని అని భా, కడియను ఊడుట అతనిం దటిమినప్పటి నుండి కలిగిన విరవా"కౌర్ళ ్యము చేత,

గఠుండు,

న.

కామినీవిషయకపటపటుః శఠః యథా, "కామినివిషయమందు (ఆమెకు 'తెలియనీయక) కసట మౌాచరింప బాణండు శతుండు (నాంబడుఎ ఉదా, వకాళౌ దామ విధాయ, గజ్ఞపఫులశే వ్యాలిఖ్య పత్రావళిం, కీయూరంభుజయోర్ని భాయ, కుచ'యోా ర్విన్యన్యముకా సజమ్‌, విశాంనం నముపార్త యళ, మృ గదృశ కి శాఖ్చీని వేశచ్చలా స్న్‌వ్‌గస్థి మపాకరోతి మృదునా హస్తేన వామ్యభువః, ' ౧౦౩

110 రనవమ౦జీదరి

మృగ దృళఃజ నాయిక క్కు మౌళచామ విధాయ = తలకట్టునందు ఫూ దండ రచించ్విగణ్ణ ఫలకే ప శ్రీ లీవళిం వ్యాలిఖ్యజపలకవంటి వెక్కి టియందు నుకరికౌప త్ర ముల వరుసనువాసి, భుజయో; "కేయూరం నిధాయ = కదం డలయందు అంగదమును “పెట్టి, కుచయోః ముకా (స్రజంవిన్యస్య = పాలిండ్ల యందు ము_లైముల పేరును ఉంచి విశ్వాసం సముపార్ట్యయజ- = (ఇత డిపుడు అలంకరించుచు న్నాంజే గాని మ 'జేమియు చేయండు, అని) నచ్చి కను చక్కలగా సంపాదించి, "కాబ్వ్చీ నివేళ ఛలాత్‌ మృదునా వా సేన వామ భువః నీవ గ్రస్థిమ్‌ అపాకరోతి= మొలనూలు "పట్టుటయ'నెడు మిషచేగ మృదువైన (చేతీతో మృదువుగా _ అనలా - కొంతకు తెలియనీయక) సుందరియొక్క_ పోశముడిని సడలించుచు న్నాండు,

ఉపపతి,

ఆచారహానిహేతుః పతి రుపపతిః, యథా, 'సదాభారభంగమునకు కౌరణ మగుపతి ఉపపతి (అంకుమగండు), రఠాదొం శజ్కాశ్ళష్ధలి తేన యత్ర నయన(ప్రాన్దేన న (పేవ్యతే, కేయూరధంని భూరి భీతి చకితం నో యత వాళ్ళి వ్య శే, నో వా యత శనై రలగ్నవళనం బిమ్య్బూధరః పీయ తే, నో వా యత విధీయతే చ మణితం తత్కిం రతం కామినోః, యత ఆ ఏపొందునండు; శబ్క్కా కృష్ధలి తేన నయన (పా నేన న (సీత్యు తే = జంకుచే 'సంకెలంబడిన కన్ను €గొనచేత చూచుట లేదో (తప్ప పని చేయుచున్నా మను జంకుచేత విచ్చలవిడి భగస్నమెనందున ఒండొరులను శడకంటిచూపుల చూచుట లేదో, య్మత్ర త్త ఏపొందునందు, శయూార

పతిభేదములు, 101

ధ్వని భూరి భీతి చకితం నో వా ఆక్టిష్య'తే = అంగదముల చప్పుడువలని గొప్ప భయమువలని 'బెదరుచేత కవుంగలింత యేని లేదో, యత్ర = యే ఫొందునందు, శనై 8 అలగ్న దళనం బిమ్బాధరః నో వా పీయ తె = మెల్లగా. దంతములు తగుల నియట్లుగా దొండపండువంటి చై నమోవి అస్వాదింపంబడు టయీని లేదో, యత్ర = ఏపొందునందుు మణీతం నో వా విధీయతే = రతి హజిత మేనియు చేయంబడదో కామినోః తల్‌ కిం రతమ్‌ = కొముకరలక అపొందు ఏమిపొందు (కొజగానిపొం దని భా) పలుగాట్లను మణితములను చేయని వానిచే ఈపొందు ఇతరులకు తెలియునను భయము చేత, చార్యరతి గాన ఊపపతి,

ఉపపతి ర ప్యనుకూలాది భెధేన చతురింధః, పరంతు శఠత్యం నియత, మనియత మితరత్‌ , ఉపపతియు అనుకూల దకీణ ధృష్ట ళఠ 'భేదముచే నలుచెజుంగుల

వాండు, అట్లయినను శథత్వము నియతము ఇతరము (ఇ అనుకూల త్వా దికము) నియతము గాదు,

సనన ననన. ఖీ

వె నికుండు. యా

బహుళ వేశ్యోపభోగ రసికో వై శికః, యథా, మిక్కిలి వేశ్యా సంభోగమునందు ఆస కండు, ఉదాం

కాజీ కల కణిత కోమల నాభి కా న్తిం

పారావత ధ్వని విచితిత క బు పాళిమ్‌

ఉద్భా న లోచన చకోర మనజ్ఞరజ

మా శాస్త్మ సే క మపి వారవిలానవ త్యాః, ౧౦౫%

112 రసనమం౦జరి

నాయకుని వాక్యము, కౌ షో, +"కౌ గి నిన్‌ = "మొల తాటీయొక్క యింసయిన (మోశతేగలడై న - మనోవారమయిన ౬ పొక్కిలియొక్క జ? గఅదియు, పారా...ళమ్‌ = పొవురముల గుబాళిం పుచేత (అట్టిరతీహజికము చేక) వింతదిగాంజేయంబడిన (వింతయైన్స కంఠ ప్రదేశముగలదియు ఉ,,, రమ్‌ = చెలశేణిన కన్న అనెడు 'విన్నెలపులుంగులుగలదియు, (ఆయిన, (ఇ నన్నియు రంగమునకు నిశేషణములు, వార విలాసవ త్యాః కమపి అన రజ్బమ్‌ ఆళాస్త్య చం ౯ బోగ ఫుమిటారియొక్క యనిర్వచనీయమయిన మ్‌ క్రదనమున్‌ (మదన నాట్యము నొంటె (నురతమును అనుట) కోరు కొన్న చున్నాను, "జేశ్యా'స కండు గాన వె శికండు, వై శిక భేదముబు, వైశిక స్తూత్తమమధ్యమాధమభేదాత్‌ శ్రివిధః, వై శికండో ఉత్తమ మధ్య మాధథను 'భేదము'వేత ము సెగలవాండు, ఉట త్తమ వై శికుండు, దయితొాయా ars ఉ_త్తమః, (పీయ ఎంత కోపము ఇెందినను (ఆమెకు) నేనలానర్చటయం దాస కండు య్‌ ర్హృముండు, ప (పొ_న్ల ముదీత్య పతు, తలద్భృశ ః శ్లోశారవిన్ల న (శ్రియం, నోమై క్ట రల్సలతి, న స్మి తం క నె , గృహ్లోతి ఏిటీం నవా, తల్చోపా న ముపే సత్య కిన్తు పులక (భాజత్క_పోలద్యుతిః కా నః కేవల మాన తెన శిరసా ముక్తాన్రజం గుమృతి.౧౦౬ కా _నకజ పీయుయడుు పక్షుల ద్భళ ః చతుః (పా నం ఫోణ ఆర నిగ్గ (శ్రియమ్‌ ఉదీక్యు= దట్టంపు 'జెప్పలతోడి కన్నులుగల దానియొక్క (నాయిక యొక్క) కంటి కొనను ఎజి దామర సొంప్రుగల దానినిచూచీ (అనలా -

ఉపపతి, 118

కన్నుంగొన కెంెపెక్కి.నదని యెటీంగి అనంగా - ఆమె కోపగించియున్న దని తెలిసికొని), (ఆమెకు కోపము "హెచ్చు నను భయముచేత్స, ఉవైః న జిల్బతి = బిగ్గరగా పలుకండు, సీతం న వితనులే = నవ్వును పెంపండు (జనవ్వండు), వీటీం చా న గృహ్లోతీ = వీజెము చేనియు (గహీంప(డు, కిం శు=మటి మేమి చేయం ననగా తల్వోపా నమ్‌ ఉపేత్య పులక |భాజత్‌ కపోల ద్యుతిః (సక్కా కేవలమ్‌ అనలేన శిరసా మక (సజం గున్ఫుతీ = (తల్ప=) పడకయొుక్క_ (ఉపా న్లమ్‌=) చెంతకు పోయి గగురుపాటుబే (పకాళిం చున్న చెక్కి_ళ్ల యొక్క కొంతీకలచా6 (జ) మిక్కిలి వంగిన తల త్రో (= తలగలవాండై, ఆన౭గా తలను మిక్కిలి వంచుకొని) ము_లెముల జీరును (గుచ్చెడిని, ఆమెచనుదోయి నలంకరించుట కని భా, కుపితను సేవించుటచే నుత్తముండు, ము తెఫుంబేరులంచముచే విత్తాఖిలాషిణి యగు చేళ్య నూచిత గావున వె శికుండు, మధ్యమ వై శికుయ, పియాయాః (పకోపే కోప మనురాగం వా న (ప్రకటయతి చేస్టయా మనోభావం గృసహ్లోతి న మధ్యమః. యథా, (ప్రియ యెంత కోపించినను (తాను కోపము నేని అనురాగము నేని చూపక ((ప్రీయయొక్క చేస్తలచేక (తదీయ మనోభావమును కనిపట్టు వాగు మధ్యముడు, అన్యం య ద్యవి హోస్య వరి త మిదం, లాస్యేన ఏతం వచో, నేత్రం శోణసరోజకా న్ని; త దవి క్యా౭_పీ తణం స్థయతామ్‌, మాలాయా కరణోద్య మో, మకరికా రమ్ముః కుణాభోగ యా, కేస్‌

114 రనమ౦జరి

ర్దాపః కు_న్తలధోరణీవు, సుదృళః సాయ న్తనో దృశ్య శే, ౧౦౯ నాయకుండు వయస్యునితో అఆలోచించుచు న్నాడు, సుద్భళ్లః. నుందరియొక్క ఇదమ్‌ ఆస్యం హాస్య వర్చీతీం యద్యాపీ = ఈ ముఖము నవ్వు లేనిది ఆయినను,ు వచః లా'స్యీన పీతం (యద్యపి) = మౌట నృత్యము లేనిది (గా నున్నను, "నేత్రం వోణసరోజకొ చి (యద్యపి) = కన్ను ఎట్ట ఎజి దానురవన్నిగలది(గా నున్నను, (అనలగా - నాయిక యింతకోపముగా నున్నను), తదపి = ఆహీతువుచేక, కణం కోపి సీయతాను= కొంమెను సీపు (ఆమెయొదుటం గాక "నేను మటి యెక్కొ_డౌనేని ఊండవలనినడి, (కొంచెము సేపటికి ఏలయన ఆమికోపము శమీంచు ననుటకు కౌరణ నగ పడంచున్నది; ఏ దనంగా-) సాయ నః = సాయంకాలో చిత మైనది (ఇది ఆరంభధూపములకు సె తము విశేషణము), మాలాయాః కరణ ఊధ్యమ।= పూదండను [గుచ్చు యత్నము, కుచ ఆభోగయోః మళరికొ ఆరమృః = చను విరువుళయందు మకరికౌప త్ర ముల్బువాయు కడంకయుు కో న్లల థోర ణీషు ధూపః = తలవెండుకల "మొ _త్హమాలకు ధూపమిడుసన్నాహమును, దృశ్య తె = (ఒక్క_టొక్క.టియు అగపడుచున్నది. తృణ మవలనుంధు చేని కోపము శమిల్లి సాయమండనము దాల్చి నన్ను కోరును అపుడు "నెను మణుల రాందగును అని భా, కుసిత సెల నిజధోపానురాగములం (దక టింపక తన నోభావమును తచ్చేస్ట్రచే చిటింగినాడు గావున నాయకుడు మధ్యనూండు. హోస్యలాస్యములచే చేశ థి నూ-చిత గావున వె శికుండు, అధమ.వై శికుండు, భ్‌ యకృపాలజ్ఞాళూన్యః కామ [క్రీడాయా మకృతకృ త్యా కృత్యవిచా రోఒధవమః, యథా, భయకృపాలజ్జలు లేనివాడు "కొమ్యక్రీడయందు. ఇది చేయంద?నది ఇది చేయరానిది అను విచారమ లేనివాడు అధముండు, ఉదా,

ఉపపతి, 115

ఉదయతి హృది యన్య నైవ లజ్జా, న చ కరుణా న చ కోఒవి భీతిలేళః, వకుళముకుళకోశరోమలాం మాం

ఫున రవి తన్య కరె న పాతయేథాః, ౧౦౮ బాల వేళ్య తల్లితో మొటిపెట్టుకొనుచున్నది,_ యస్య ఇ ఎవనికి, నాది = వాదయములో, అజ్ఞా న ఏవ ఉదయతి _ అజ్ఞ ఫొడమెనే పొడ నుదో, కరుణా చ న (ఏవ ఉాదయతీ్ర)=దయయు (కలుగ నేకలుగదో , కః అపి ఫీతి లేళః చ న (ఏవ ఉదయితి) = వీమ్మాత్రము ను భయ లేశము గాని (లేనేలేదో) (తనచెయువులకు నాకు కోపము వచ్చు ననుభయము ఎవనికి ఇంచుకీనియు లేదో, స్య కరే = వాని చేతిలో వకుళ ముకుళ కోళ కోనులాం మౌం పునః ఆపి న పాఠయేథాః = పొగడ మొగ్గలయొక్క... బొక్కి_సనువలె (అనగా _ దాని సాకమార్యాదిసర్వధనమువ లె) సుకుమారి

నైన నన్ను వెండియు చేయకుము, వె శికుని యధమత స్పష్టము,

మానియు చతురుండును, నూనీ చతుర శ్చ శఠ ఏ వా _న్హర్భవతః, మాన్మియు) చతురుండు ను శఠునియం'దే అంత ర్భావము పొందుదురు, మూసీ యఖా,

బాహ్యా కూతపరాయణం తవ వచో, వ[జోపమేయం మనః,

శ్రుత్వా వాచ మిమా మపాస్య వినయం వ్యాజా డృహీః ప్రస్థితే,

(ప్రాత ర్వీతనిలోక నే పరిహృతా లాపే వివృత్తాన నే

116 రసనముంజరి

(ప్రాణేశే నిపతన్తి వా_న్హ్ల కృషణా వామ భువో దృష్టయః, ౧౦౯

(హపీయ = ఓదయితుండ్యా తవ వచః చావ్యా ఆహత పరాయ ణమ్‌ = నీమాట (జీకువను నాక డనుండి పోవునప్పుడు మజ వెంటే ' వచ్చెద నని నీవు చెప్పిన మాట) (వాదయమునకు) వెలియయన యభి ప్రా యము (పథానముగాగలది (అనలగా-మనస్సులోనిది గాదు కపటము అస త్యము), మనః వజ ఉపమేయమ్‌ = (నీ) మనస్సు వజముతో పోల్పంద? నది (అనంగా - అతికఠినము, కనికరము లేనిది ఇమాం వాదం (శ్రుత్వా = (సాయం కెలమున (పీయయింటికి వచ్చిననాయకుండు ఆమె పల్కిన) యీ మౌటను విని వినయమ్‌ అపాస్య వ్యాజూత్‌ బహీః పని లే (సతి) = (ఆమెను) మన్నింపువేండుటను నూని (ఏదో) మిషచేత బయటికి (పడకటిం టినుండి, వడలిపోయినవాండు (అయి, (అమూాట కలిగి యిలువెడలి పోయి రాత్రీ ఆమెను ఎడచేని (పాతఃకొాలమందు మల ఆమెయింటికి వచ్చి), వీత విలోక "నే సరివ్భాత ఆలా సే వివృ త్త అననే పాణేశేజమానిన చూసు గలవాండై (అమెవైపు చూడకు మానిన మాట? లవాండై (ఆమెతో పలు కక) అవలికి తిరిగిన మోముగలవాయడ్‌ (మొగమును) ఆమెకు అగపడని యట్లుగా (తిప్పుకొని యున్నట్లు) (పాణనాథునిమో౭ద, (పొతః కృపణాః నామ్మభువః దృషస్ట్రయః నిపతన్లి = (ఫాతఃకొలనుందు (మటల ఏమాట యనిన ఎక్కడ అలిగి పోవునో యనుభయముచేత) దీనములయిన సుందరి యొక్క. చూపులు పడుచున్నవి, వాన్ల = అక్కటా ! ఆలిగినందున మౌని వ్యాజమువేత సాధించినందున ళరాంత ర్భూతు (డు,

చతురుడు,

వాన్చేష్టావ్యజ్లసమాగమ శ్చతురః,

సంభో-గాభీలాషను (స్ఫుటముగా చెప్పక) మాటవేత "నేని పనివేత చేని నూచించువాండు చతురుడు (అనబడును),

ఉపపతి, 117

ఆద్యో యథా, వాగ్వ నంగ్యాసమాగమునికి ఉదా, తమోజటాలే వాగిద న్హరాలే కాలే నికాయా _న్తవ నిర్ణ తాయాః త శు నదీనాం నిక శు వసీనాం ఘ కుత శాతోదరి కః నపాయః? ౧౧౦ నాయికతో నాయకం డనుట,---కాతోదరి - శాత = సన్నని - ఉదరి = కడుపుగలదానా, నికాయాః కాలే = రాతి వేళు తమో జటాలే మః = చీయటి చేత _ జటాలే = జడలుగలదై న అనంగా - దట్టమైన), వారిడ న్లరాలే-హరిల్‌ . దిక్కులయొక్క_-అ న్షరా శే = నడిమి పదేళమందు, నీనిర్లతాయాః త వజ బయలు వెడలి నట్టి నీకూ, నదీనాం తే వనీనాం నికెటే= 'వీళ్లయొడ్డునకు కౌనల వెంగటను సహాయః కః ఫఘ కుత = తోడు ఎవండు కలుగును (ఎవండును కలుగ6 డనుట); చేశేతోడు అగుదున్కు (పతీయేటి యొడ్డునను (ప్రతీ కౌటిచెం౫ టను |క్రీడింతము, అని ఫా, అది నాయకుని వాక్య మునకు వ్యంగ్యార్థ నుయినది గావున అతడు వాళ్వ కింగ్యసమాగము డను చతురుడు, ద్వితీయో యథా, చేస్తావ్యంగ్యసమాగమునికి ఊదా, కానే కనక జమ్మిరం కరె కిమపి కుర్యతి, అగారలిఖ లే భానెా బీన్లు మిన్గుముఖీ దడా, ౧౧౧ కా,నే...కుర్వతీ = కాంతుండు బంగారునిము పండును, చేతీలో (మూ చేయుచుండగా (పట్టి నలుపుచుండంలాా, ఇన్దుముఖీ అగా... బిన్షుం 5దౌ జ చం్భదవదన (నాయిక) ఇంట ( ద్వారోపాంతరమున) (వాయ డిన నూర్యునియందు (నూర్య్యుప్రతిను యంధు) నున్నను సపెస్తైను, నీ చను

118 రసమ ంజరి

దోయిం దాంయకడుభాగ గ్ట్‌ము నొ "కప్పుడు గలుగునుళి. ఆని జం బీరమర్గ నమున

కభ్సిప్రాయము; (పొద్దు (గుంకినపిమట నని నూర్యూని పె నున్న చుట్టిన యభి

(ప్రాయము, నాయకుండు సంగమాఖిలాపును చేస్పచే నూ చించినచతురుండు, పత్యాదులభేదాంతర ములు,

(పోవీతః పతి రుపపతి రై ౧శిక శ్చ భవతి, | పత్యుపపలతీవై శకులు |పోషితులు (అనంగా- (పియను విడి 'దేశాంఠ రము పోయినవారు నగుదురు, (పోమీతః పతి ర్యథా,

ఊరూ రమా, దృ గవి కమలం, వై వలం శశ పాశో,

వక్త్రం చన్షో", లపిత మమృతం, మధ్య దేశ్‌ మృణాళమ్‌,

నాభిః కూపో, వళి రవీ నరిత్‌ , పల్లవః కిం చ పాణి,

ర్యస్యాః సా చే దురసి న కథం హ_న్త తాపస్య శాన్తిః!

(పోహితుండు తలపోసీకొనుచున్నాండు,--యస్యాః ఆ ఎవరే

యుక్క_, ఊరుః రమా ఇ తొడ అరంటిబోదియయో (అనంగా = దాని చంటిదో-అనంతరవ్యాక ములందును ఇక; హీంపవలయు), దృక్‌ అపి కమ లన్‌ = చ్మేతంబు ను తామరయో "కేళ పాళః శెవలమ్‌ ఇ తల నెండుకళ "మొ _ర్రము నాంచో, వక్త్రం చన్న్హీః = మొగము చంద్రుండో, అపీతమ్‌ అమృతమ్‌ = మాట యమృత మో (జమధుర మో, మధ్య దేళః మృణాళష్‌ = నడుము తమ్మి కాండయో (=సన్నమో, నాఖిః కూపః = పొక్కిలి బావియో (ఇలోంతో, వళిః అపి సరిత్‌ = ము త్తజులు ను ఏటో (బక్కా క్కముడుంతయు ఒక్కొక యలవ లెనున్న దనట . వళిళజము వళిసము . చాయపరము), కిం చ పాణిః పల్ల వః = మటీయు చేయి చిగురాకోో హా గ ఆ అయ్యో, సా ఉరనీ న స్యాత్‌ (చేత) తాపస్య శాన్తిః కథమ్‌ = ఆపియ టొమ్మన లేదేని తాపము తీటుట ఎట్లు (తీట దనుట్ర) హృదయ

పత్యాదులభే దాంతరములు, 119

మును చెప్పుట వృదయము వాదయభవునితాపమునకు పుట్టుచోటుగావున ను అచట ఆతాపము అతీతీ|వముగా నుండును గావునను, ఊఉపమౌనములన్ని యు చలువపదారములు, అందువలన నాయికయొక.. 'తౌపవారణసామ రము తెలియుచున్నది, స్వీయ కౌ దన గమకము లేనందున నాయిక్త (పోషిత ఉపపలతి ర్యథా, యాన్హ్యాః నరః నలిలశేళికుచూపహాలాయ ద వ్యాజూ దు పేత్య మయి వత్తకాని వర్తమానే 9 అ నః స్మిత ద్యుతి చమత్కృత కృ కరా

రజ్లీకృతం కి మపి వామదృశః స, రామి, ౧౧౩ ౧ ఆశీ

నాయకునిమాట,-_.-సలిల “కేళి కుతూవాలాయ సరః యాన్న్యాః వాను దృశళః=జల “కేళి తమిచేత కొలనికి పోవుచున్న సుందర "నేత్రయొక్క, వర్త ని మయి వ్యాజాత్‌ ఉ సేత్య వర్రమానే (సతీ)= దారిలో చేను మిష చేశ (ఉంగరమో బంగారు మొల తాడో వదకుకొనుచున్నట్లు నటించుచు వచ్చి యుండంగ్కా ఆన... రళ్జెః కిమపి ఆజ్జీకృతం స్మరామి ఇ లోని చిబునగవుయొక్క_ కౌంతీచేత వింతలైన (దృక్‌ =)చూఫులయొక్క_ (తర బ్లేఃజు) అలలచేత (అనయా - మొటచేకంగాక నను,జూపులచేత నే (పీయ తెలియంజేనీన్స) మనోవారమైన మరుశేళిసను తీని తలపోసిక్రొనుచున్నాను, పోషితళోపపతిత్వము స్పష్టమా,

(పోవితో వైశికో యథా, అధృత పరిగళన్ని చోళ బన్ధం ముమీతనకార మవ(క్రదృష్టి పాతమ్‌

120 రసనమం౦ంజరి

(పకటవాసిత మున్న తాన్య బిమ్బాం అపు ఈ అ 9 పురనుదృశః స్మర చేష్టితం స్మరామి, ౧౧౪ నాయకునిమాట, _ అధృత పరిగళత్‌ నిచోళ బన్ధమ్‌ = ఆంపయిడ వీడ్వడుచున్న పోయకముడి (జివికముడి యని రని చెప్పవచ్చును) కళకి (యు, ముపిత నకౌరమ్‌ = దొంగిలంబడిన వలదనుమాటను కలది (య) అకక దృష్టి పాతమ్‌ = వంకర గాని చూప్పుల (పసారమాకలది (యు, ఉన్నత అస్య బిమ్నమ్‌= ఎ త్తీంబడిన ముఖ మండలముగలఅది (యు), (నయిన) (ఇవి స్త ర చేస్టితమునకు విశేషణములుు, పుర...రామి ౫ ఊరియాలియొక్క (వేళ్యయొక్క..) మన్మథ వ్యాపారమును (సురతమును) భావించుచున్నాను, (లజ్జ లేనిది గావున వారసుందరి సురతసమయమందు నీవి సడలించుచున్న నాయకునికి ఆటంకముగా నీవిని చేత పట్టుకొనదు, ఎట్టి కామాతి కేకళ్చే తము నేనియు వల దనద్కు కొరచూఫుల చూడక తిన్నలాం జూచును, నీర్బయను గా నవ్వును చక్కా మొగ మెత్తుకొని నాయకునివద నమును తన్న నో భావజిజ్ఞాసచే చూచును, అని సంగతి, అతీత వేశ్యానురతస్మ రణచే (పోషిత వె శికత్వము తెలియన చ్చు చున్నడి, నాయ కాభాసుండు. అనభిజ్లోో నాయకో నాయకాభాన నవ. యథా,

(ఎంతనూచన చేసినను ఖాన మెటుంగ నేరనివాండు నాయౌ భానుడు గాని నాయకుడు కౌండు, ఉదా,

శూన్యే సద్మని యోజితా బహువిఛా భజ్జీ, వనం నిర్భ నం

ఫుష్సవ్యాజ ముపేత్య నిర్ణత, మథ , స్ఫారీక ఎత దృష్ట్రయ,,

పత్యాదులభే దాంతరములు, 121

'తామ్మూలాహరణచ్చ లేన విహితా వ్యకా చ వటీ'రుహో, వేలేనాసి న వేత్తి, దూతి, కియా

య్నే నన జ్ఞాస్యలతిః ౧౧౫ ఒకొనొక తె దూతితో ెప్పుకొనుట, --ళూన్యె సద్మని బహువిధా భ్తీ యోజితా=జనసంచారము లేని యింట (అతని(మోల) నానావిధమయిన చిట్టకమా సలుపయుడినది (చిట్రకము సలి తిని, షే త్‌ _క్రర్మత్ర ఊహించు గనునది)) వుస్ప వ్యాజమ్‌ ఆపే బుత్యే నిర్ణనం వనం నిర్చతమ్‌= (కర్ర ర్త ము. ఫ్రువ్వులకని మివ, “పెట్టి (ఆకనితోలనాడు జనరహీతనుయిన యడోవికి పోయి రీన్సి అథ దృష్టయః సా ఫరీకృ తాః = మటియు (అతనికేసి) చూపులు నిగు డ్పయడీనవి (తిగడ్చితిని, (కిం) చ = (మట్సి యు, తామూ, .. 'లేన--- శామ్చూల = వీడెమును - ఆవారణ = సమర్పించుటయచెడు ఛలేన = మిషచేత _ వటీోరుహా వ్యకా విపితౌఒపాలిండ్లు బయ ల్పజుపయుడినవి- (పయ్యెదను జూలజంటేనీ పాలిండ్లను తోంపంబేనీ రెండుచేతులతోను తాంబూ లను 'సనుర్చించితీన్సి, దూతి=(ఓట్ర దూతీ, ఏతేన అవీ సః నవే త్రి కియతా యత్నేన జ్ఞాస్యతీ = ఇంత చేనీనను అతండు ెలినికొనండు ఎంత (ప్రయత్న

ముబే (నిన) 'తెలిసికొనునో! కేవలము మొద్దు అని భా, నాయికకీం జెప్పిన భఖేదములను నాయకునికి నిపే.ధిం చుచు న్నాండు, న చ నాయికాయా ఇవ నాయక న్యావీ శ్రే భీదాః న _స్తతి వాచ్యమ్‌; తస్యా అవస్థాభే చేన ఛేదాః, తస్య చ స్వభావభే దేన ఛేదా, ఇతి విశేషాత్‌, అనుకూలత[ం దథీణత్వం ధృష్ట్రత్వం శఠత్య మితి చత్వార వవ నాయ కన్య న్వభావా ఇతి, అన్యథా౭.వస్థా భే చేన యది హై స్యాపీ భేనః స్యాత్‌, తదా, ఉత్క విప్రలబ్ద

122 రనమం౦ంజరి

ఖణ్బి తాదయో నాయకాః సక క్షవ్యాః; తథాశ, సంకేత వ్యవస్థాయాం న్త్రీణా మనాగమ నేఒసం ప్రదా యాత్‌ నా_న్త్యనాగమశజ్కా, ధూూర్తత్వ మన్యోప భోగచిహ్నితత్వం చ నొయకాొసాం న తు నాయికా నామ్‌ తాః (పతి తదున్గాటనే రసాభాసాప శ్రేః,

నాయికకుంబోలతె (నాయికకు చెప్పిన యా భేదములు నాయకోనికిని కలుగునుగాక యని చెప్పగనాడంయు, (ఏల యన, ా) నాయికకు అవస్థా "భేదము చేత భదత. నాయకునికి స్వభావ భేదము చేత భేదము అనియు ఒకవిశేపము (ఉన్నందు) వలన, అనుకూలత్వను ద శీ.ణత్వము ధృస్ర్రత్వమ శఠత్వము నను నాలుగే నాయకస్వఫావములు అని (విశదము, అట్లు గాక అవస్థా భేదమును బట్టి 'నాయకనికిని భేదము కలుగు "నేని, పత ఉర్క్ల పలా సంతం నాయకులను అంగీకరింపవలనివచ్చును; ఆ ట్లంగీకరించు టకో రతా విరోధము లున్నవి?) సం కేతవ్యవస్థ సయందు (సంశే లమినరు) శ్రీలు రొమి పథ ప జరా లిక వం లు గావున (హ్రీ) రామికి ' శారణ మేమో యను సందేహము (ఫురువునికి)ి కలుగగు, (ఇందువలన ఉత్క_ నాయకుడు లేడు) (మటి) ధూ _రృత్వము అన్యోపభోగ చిహ్ని తత్వ మును నాయకులకే గాని నాయికలకు కొను, (ఏలన ద్రీలకు 'సయితేను వానిని (ధూర్త త్వాన్యోపభోగ చిహ్నితత్వములను) “చెప్పుట రసాభాసము

గావున (ఇందువలన విప్రలస్థ ఖండిత ' నాయకులు నిర సులు,)

నర్శసచివు(డు ;

చేహాం నర్శసచివః పీఠమర్ష నిట చేట విదూవక

సత్యాదులభేదాం తరములు, 128

ఆనాయకులకు [క్రీడానఖుండు పీఠమర్హ నిట చేట విదూపషక భేదము వేశ నాలుగు విధములవాండు,

ధీఠళమురు(డు, దె

కుపిత, నీ త్రపసాదక ః వీథముర్త ర్ల క, యథా, అలిగిన చెలువను అలుక దీర్చ వా౭డు పేఠమర్దుండు, ఉదా, థోఒయం కోపవిధిః! ప్రయచ్చ కరుణా గర్భం వచో, జాయతాం వీయూషదవదీర్షి కాపరిమ శే - ళం యా 'రామోదినీ మేదినీ; ఆసాం వా, స్పృహాయాళులోచన మిదం అలనే వ్యావర్త రయ న్‌ ముహు ర స్మె సె కుష్యసి తన్య సున్లరి తవో బృన్లాని వస్హామ హే. ౧౧౬ అలిగిన నాయికకు are వ చించుట,---(హ్రసున్టరి = (ఓ)యందగ త్రీయా కః అయం కోప విధిః = ఏమి యీ కోప (పకా రము (ఆవూర్వము, ఇది తగదు మాను మని భా కరుణా గర్భం వచః (పయత ఆ గర్భమందు (లోపల) కరుణగలదై న మాటను ఒసంగుము (కని కరము వహించి మాట యాడుము), (చానంజేని ) మేదినీ పీయూప. (ద్రవ దీర్చి కౌ పరిమ [8 ఆమోదినీ జాయతామ్‌ = భూమి అమృత [దవంపు నడ బావియొక్క_ నెతావులచేత తావిగలది యగునుగావుత (ఆమెయొక్క_ వచ నము అమృతమువంటిది గావున ఆ మెపలికినచో భూమియంచెల్ల అమృత సౌర భము నిండు నని భా); ఆస్తాం వా.ఉండునుగాక (పోనీ నీవు మాటలాడ

124 రనచుంజరీ

చేవలదు, స్పృవాయాళు ఇదం లోచనం ముహుః వ్యావ రయ స్రీ (సరీ = (సియునిం గన) నభిలపించుచున్న యీ కంటిని మాటిమాటికి ఇాడ్వు టీించుచున్న దాన (వై), సె కుష్యనీ తస్య తపో బృన్టాని వన్టామహె = ఏవనిమోంద కోపగించుచున్నావో ఆతని తపః పరంపరలను కొనియాడ్స చున్నాము (చున్నాను), (నీకు కోపము గల్లుట = నీయొక్క పేమాలీశథ ముచేక్క ఆ పీమాతిక్రయమునకు పాత్ర మగుభాగ్యము ఎన్నియో తపంబుః . వలన దక్కొ. లభింప దని భాం అలుక తీర్చు "నేర్పరి గాన పీక మర్జు(డు,

పలాల లలనా నా గలానకననోతుల.

విటుడు,

నాగ ధాాలిభోనిన తాతా.

కామతన్త్ర కలాకోవివో విటః, యభథా, కొమవ్యాపారశా స్ర్రుమందు (ప్రవీణుండు విటుందు, ఊదా, ఆయాతః కము చేశ్వరో, విజయ లే స ర్వేశ్వరో మావతో, భృబ్దః స స్ఫూర్జతి భై భి రవో, న నికటం (పాణేశ్వరో ముళ్ళతి,

వే సిద్ద రసాః, [పసూనవిళిఖో వె వైద్యోఒ-నవద్యోత్సవో, మానప్యాధి తగా కృశోదరి కథం త్వచ్చేతసి స్థాన్యతి!౧౧౭ భెరవః = (నిరహీజన) భయంకరుడు కుము'దేళ్ళరః - కముద=

తెల్ల గలువలయొక్క నం ఈళ్వరః జ దొర (చంద్రుండ్సు, అయాతః = ఉద యించినాండు (ఖైరవః = (విరహిజన) భయంకరుడు] - 'సర్వేళ్వరః _ (పాణమగుట చేత) సర్వ = ఎల్లవారికిని .. ఈళ్వరః=(ప్రభువయిన్య మొడ తః = వాయుదేవుడు, విజయతే = ఉఊత్క_ర్ణ గలిగియున్నాండు చక్కగా వీచుచున్నాండు), (ఛెరవః = (విరహిజన) భయంక రనుయిన]-భృజ్ఞః నూ ర్జతి = తు మెద (యోయు చున్నది (పొకోళ్యరః నికటం న ముల్వాలీ=|ప్రాణ

పత్యాదులభేదాంతర ములు, i

నాథుడు సమోపమును వడొలకున్నా (డు ఏతే=ఈనాలుగును నిద్ధరసాః- విద = తప్పక ఫలించునట్టి - రసాః = శృం గారరసముకల వారు వీరు పని వడినచో శృం గారరసో త్త త్రీ తప్పదని భా, (పనూన విశిఖః అనవద్యో శ్సవః వెద్యః = పుష్ప బాణుండు pee = ) భంగములేని (ఊత్సవః =) జయముకలయిట్టి (చేతివాసికలయట్టి) వెజ్జా, (ఇట్టివైద్యునికి ఈనిదాషధ ములకోను తిరుగయుడ్రి అసౌ మాన వ్యాధిః త్వత్‌ చేతనీ కథం స్టాస్యతీ= (నిన్ను బాధించుచున్న) యీ యలుక రోగము నీ మనస్సులో ఎట్టు నిలు చునుకి (నిలువ దనుట్య ఇన్ని పబలమదనోద్దీ పకములు ఏచుచుండంగా మౌన మును నీ 'వెట్లు వదలకుందువు తప్పక నదలుదువ్కు అని ఫా, వదల మేని ఈ ఛంద్రాదుల చే కడు (శ్రమపడుదువు, కావున వదలుమ్యూ అని రాత్ర డీ "కొ మోద్దీ పకత్వమును ఊపన్యనించుటచెత కామళా స్త్ర పాండిత్య మగ పడుచున్న ది, మేటు(డు, నంధాన చతుర శ్చీటః యథా, (నాయికౌ నాయకులను) కూర్చుటయందు "నేర్చరి వేటుండు, ఉదా సా చన , సున రముఖీ నచ నన్ష సూను దైకావా న్నికుజ్ణ భవనం నముపాజగాము; అ (తాన్తేే సహచర _న్తరణా కతలోలే

పానీయ పాన కపశేన నరః ప్రతస్థె, ౧౧౮ చస్ట్ర) సున్షర ముఖీ సౌ (చ) స నన్ట నూనుః చ = జాబిల్లి నలె నంద మయిన "వెంగముగలటై న యారాథ (యు ఆ నంద: తనయుడు (కృష్ణుల డున్యుచై వాత్‌ నికుణ భవనం 'సముపాజగామ = దై వయోగంబున పొద రింటికి వచ్చెను (వచ్చిరి), అత ఆ చ్లశే సవహాచరః తరణొ కథోశే (సత్తి

126 రనమ౦జరీ

పానీయ పానకపెటున సరః (ప్రతస్థే = అంత లోపల సంగాత'కౌండు ప్రొద్ద తీవ్రముగా (నుండగా జలము (తాగుట యను మిషచేత కొలనికి శ్రర లెను, తానచట నున్నచో వారికి కలయిక కలుగదని అవలి ీంను గావున ఈసవాచరుండు 'సంధానకుళలుండు,

విదూపకుండు, అజ్ఞాదివై కృతై కాన్య కారీ విదూప.కః, యథా, అవయవాదివి కౌళముల చేత నవ్వు ఫుట్టించునాండు విదూసకు(డు. ఉదా, ఆనీయ నీరజముఖీం శయనోపకణ్ధ, ముత్కణ్ధేతోఒస్కి కుచకణ్సుక మోచనాయ,; అ [తాన్తే ముహు రకారి నిదూషకేణ (పాత్త్నన్తన _న్తరుణకుక్కుట క జ్ధునాదః, ౧౧౫ 'నాయకునిమాట,-నీరజ ముఖీం శయన ఠాపకల్ధమ్‌ ఆనీయ = కమల వదనను పడక దగ్గజకు తెచ్చి, కుచ కఖ్బుక మోచనాయ ఉత్కబ్ధిత। అనీ = చన్నుల 'ఆవిళను విప్పుటకు వెగిరపాటుకలవాండను ప్రవే అత్ర అ నగరే = ఈ లోపల విదూప.కేణ (ప్రాత సనః తరుణ కుక్కుట కస నాదః ముహుః అకార ౫ విదూపకునిచేత [ప్రాతః కాలప్రుం గొదమ కోడి గొంతు ధ్వని పలుమాటు చేయబడెను, (= విదూషకుడు పసలుమాటు (పాఠః'కెల పుగొదమకోడికూ6తను కూ"సెను 5 విదూషకుండు నవ్వించుట కై యట్టికూంతలు "నేర్చినవాండని సంగతి.) సీరజముఖి శయనమునకు రాలా ననక్క నీరజముఖిని శయనమునకు తెచ్చి యనుటేత్క నాయిక నవోఢ, ఇంక క కాలేదు, దానం జేసీ నాయికను సంభోగ వ్యాపారముల కై 3వసము సేసీకొనుటకు నాయ కునియత్న ము వలసీయున్న ది, అట్టు ఈ కూయశతలకు మోసపోయి తెల్ల వాజే

సా_త్త్ర్వ్వక భావములు, 127

. నన్నుభ్రమచేత సధ్యః(ప్రమదవిచ్చేద మైనను, (విచ్చేదముగానీయక ఆరా త్రీని కోలంపో నొల్ల క నాయిక సులువుగా చె వసమయి సంభోగంబునం గుదిరి నను, ఈ రెండుపకుంబులందును;, రాత్రి యనువ_రించుచు నే యుండు నందు న ఆకూ౭తలు వదూపక వైకృతము లని తెలియుటయు అందుచేత

స్యమయి ఆహాస్యము చేత నవోఢ విిసస్ధయై (ద్వితీయపతీమున మణియు విప్రబ్ధయై) నాయకోనిక వుంగిట ననలి పెనంగి పొందుఅం దేలుటయు ఫుటి లను, ఆప్పటినుండి ఆవై కృతము స్క ఎతిగోచర మెనప్పు డెల్ల హాస్య ము గలుగుచుండును, తత్మా_రి గావున విదూషకుడు,

"తెల్ల వాజుునప్పటికూంత నంటి దగుట - వారిని బెదరువణుచు టక కొదమకోడివ లె ననుటచే బిగ్గజి గాను దీర్చ ముగాను అని యర మ్య అట్టు కూయుట చక్కంగా వినయుడుటకును ఏదో శబ్బమ్మాత్ర మని శాక కోడికూంతయే యని నిశ్చయము తోంచుటకును, పెక్కు_లు

కోళ్ళు అట నటం గూయుచున్నవి, చక్క_ఆగా తెల్ల వాజి పోయినది అని బ్రమయుట క్రై సలుమాటు హయుట,

సాతి సక భొవములు, స్వేదః _న్షమ్మో౭.థ రోమూాళ్ళ్చుః స్వర భజ్ల్‌ ఒథ "వేపథుః వైవర్ష్య మ(థు (పళీయ ఇ త్యష్టై సాత్త్వికా మతాః, 'స్వేదః = చెమట, _్షమ్భః = (మౌనుపాటు (అవయవములు పని రక్కుట), అథజ=మటియు, రోమొళఖుః = గగుర్పాటు స్వరభజ్జః=గద్రద స్వరము అథ థం ఆక రసమ వై వర్ష్యముజవర్ష ము మాటుట్క ఆకు = కన్నీళ్ళు, (పళ యః = ఇందియవ్యాపార నాళము (టీచ్చపొట్సు, ఇలి అహ్టౌ సొ ల్రీ (కః మతాః = అనునెనిమిది (యు) సౌ _ల్రీ ఏక భావమాలని చెప్ప డినవి, సత్త మయుభలన( బుట్టునవి గావున సా (ట్రీ కములు,

128 రసనమం౦ంజరి

శేదో వాచి, దృ్భశో ర్ట లం, కుచత కే "స్వేనః, (పక మో౭_ధరే, పొణ్డు ర్లజ్జత శు తనా చ పులక (వాతో, లయ 'శ్వీ తసి, ఆలస్యం నయనద్వయే, చరణ యూ; ఖో _న్తమ్భాః సముజ్ఞ ఎమ్మ కే ప ఇ త త్మిం రాజపఖే వ్రజేన్ష 'తనయః కప న్తరయాఒఒలోకితః ? దం అలన నాయికతో సఖి వచించుట;,---(నీక్సు వాచి భేదఃజమాటయందు గద్దదస్వరము, దృళో। జలమ్‌కన్నులయందు 'బాప్పము, కేచత టే స్వేద; న్‌ స వము చెమరు అధే (పకమ్నః = మోవియందు అదరు, గజ్జ తమి పాట్దుః = చెక్కిటి (పజేళమందు తెల్ల (దనము (కీం) చ = (మట) యు, తనౌ పులక (వాతః = మేనియంధు ఫులకల "మొత్తము చేతనీ అయః = మనస్సులో టీచ్చపొటుు నయన ద్వయే ఆలస్యమ్‌ = కను దోయియంగు ముందత చరణయోః _ప్రమ్మః ఇ పొదములయందు (మానుపొటు, 'సముజ్ఞ్ర మృతే = (ఈశెప్పినడి ఒకటొకటియు) అతిళయిల్లుచున్నది; తత్‌ త్వయా. రాజపథ్‌ (వజ ఇన్ల) తనయః కృష్ణః ఆలోకితః కీమ్‌ = కౌవున నీచేత రాజ మార్లమందు గొల్లల దొగయొక్క_ కొమరుండు కృష్ణుండు చూడంబడినాంయా ఏమి? శ్రీకృష్ణుని చూచి నందునం గానిచో నీమేన సకలసా త్వొకములు ఒసన్క

మడి నేల యుదయించు నని భా, ఈ కమానకో ఈవివరిం చినపాక ea మకరంద కెరునిది; వరం గోర కమం కారీనిపాఠమా ఇ ట్రున్నది;-- |

“ఛేదో వాచి, దృశోర్టలం, కోచతౌకు స్వేదః, (పకమో౭_ధఢే,

సొళ్త *క భావములు, 189

పాణ్ణు ర్లణ్ణతటేీ, వపుః ప్రలకితం, లీనం మన _ప్లిష్టతి, ఆలస్యం నయన[శియ, శృరణ యోాః నమ్ము సముద్ద వ్య ₹. త తం రాజపఖే నిజామధరణీ పాలోఒయ మూాలోకిత;?" నిజాము. డని దేవగిరి పభువు పే రనియు, లేక, (ఇస్రైర్థకల్ప నాప్రతిభ వేఠ) నిజాకా ఆనీ యాకా అమతి (పావ్నోతి అను వ్యుత్స లిచే నిజాము దనంగా (శీకృష్ణుం డనియు, అర్థములు వ్యం గార్ల కౌముదిలో (వాయయుడి యున్నవి. కాని సా చీ వక భావసమాహోరో దావారణపరమ గా నుప కొంత నయిన యీ శ్లోకములో ఈ పాఠముల రెంటను ఎనిమిది సా _ల్రీ పకభావ ములకు గా ఆలస్య మను వ్యభిచారి ఫావము గూడ నొకటి చేరియున్నది, దానిం దొలంచుటక ఈ [కింది యట్లు పఠింపవచ్చును క “భీదో వాచి తథా జలం నయనయో, గడ్లే పాణ్ణురుచి, _న్లనౌ చ పులక (వాతో , అయ 'శ్చేతసి, స్తేదామృః కుచమల్ణ లే, చరణయాః _న్వమ్భః సముజ్జ ఎమ్మే లే, త త్యం రాజపభే నిజామధరణిీ పాలః నవూాలో'కితః?

బనానయాతునకమంంనానానామకాకాణాకాల శవా.

శ?

180 రనమ౦జరి

శృజ్జారరననిరాపణమ్‌, గ

రతిస్థాయిభావః శృజ్ఞారః,

రతీ యనలా సంభోగవిషయ కేచ్చారూప చి త్తవృ ల్రివిశేషము, అది దేనికి సాయి భావమో అది శృంగారము

న ద్వివిధః నంభోగో విపలమ్మ శ్చ,

అది రెండువిధములు సంభోగము విపలంభము నని,

సంభోగము.

విలాసినోఃనంయు_క్ష యాః దర్శనస్పర్శనాదిః సంభోగ, యథా, కూడియున్నవా రయిన విలాసవతీ విలాసవంతులయొక్క పరస్నర దర్శనస్పర్శ నాదికము సంభోగము, ఉదా, వియతి విలోలతి, జలదః స్థలతి, విధు శ్పలతి, కూజతి కపోతః, నివ్పతతి తార కాొతలి, రాన్లోళతి వీచి రమర వాహిన్యాః, ౧౨౧ ఇది విషయనిగరణఫక్కి-చే విపరీతరతవర్శ నము, వియతీ విలోలతీ (సతీ = ఆకౌళము (కాను) అనీయాడుచు (ఉండలా), జలదః స్థలిలీ = మేఘము ((కొముడి) జూటుచున్నదిి విధుః చలలీ = చంద్రుండు కదలుచు న్నాడు, కపోతః కూజతి = పావురము (కంఠ దేళము) కూయుంచున్నది (పావుర పుగుబాళింపువంటిమణితములను పలుకు చున్నది), తారకా తగీః నిష్పతతి = నక్షత్రముల (ము_టేముల్ఫ్స మొ_త్రేము రాలుచున్నది (ముత్త్యాల

విప్ప లంభము, 181

జీర్లు చరి ము _తైములు రాలుచున్న ని, అమర వాహీ న్యాః ఫీచిః ఆన్షో జ వేల్పు చీటి యల (వళి ఊగులాడుచున్నది (వళి నాయకునికి పెగా నున్నది గావున "నేలంబాలుేటియల యనక మిన్నేటియల యనుట, అందుచేత లావణ్యాతి శయము కూడ నూచితము,) 'బాహ్యోర్థ ము: కకౌళము చలింపలూా మేఘము జూటీనదిి చందుడు కదలసాగాన్సు ఫావురము ళూయందొడం 7ను, చుక్కలు రాల(బొచ్చినవి, గంగాతరంగము | భాగులాడు చున్న వి... అని, ఇయ్యర్ల మున, ఆధార మైనయాకౌళను అల్ల ' కల్లోల మగుడు ఆధేయము లై నమేఘాదులును అయై అయిన వని సంగతి,

వి(పలంభము,

కారణవిశేసేణ తయో ర్వి'శ్లేపో స్‌ పలమ్ము యథా, "కొరణవిశేషమునే ఆయిరువురకును ఎడంబాపు విపలంభను. ఉదా, (ప్రాదుర్భూ తే నవజలధశే త్వత్సథం (ద్రష్తుకామాః (పాణాః స బ్కేరుహదళదృశ ః కణ్బ దేశం (పయా ని, అన్యత్‌ కిం వా తవ ముఖవిధుం (ద్రష్టు ముడ్డీయ గ న్గుం వతు.ః పఠుం నృజతి బిసిసీపల్ల వన్య చ్చ లేన, ౧౨౨ నాయకునికి నాయికదళను సఖి ని వేదించుట,--నవ జలథశే ప్రాదుర్భూ తే (సతి) = (కొత్త మబ్బు ఉదయించినది (అగుచుండంశ్యా, ఏక్కే_రువా దళ దృళః (పాణాః త్వత్‌ పథం (దష్టు కౌమాః (సన్లః) fn దేశం (పయా_ని = తామర రేకులవంటి కన్నులుగలదాని (యా ఫందరి; యొక్క (ప్రాణములు నీయొక్క_ (నీవు వచ్చెడు) దారిని చూడంగోరి (వి (అగుచు గొంతు (ప్రదేశమునకు పోవుచున్నవి (ఈమబ్బువలన నీతోడి శరహమునందు కంఠగత(ప్రాణ రై యున్నది, త్వర గా వచ్చి కాపాడుము $ని భాగ), అన్యత్‌ కించా = ఇంక నోకనిశేషము, తీవ... నస్‌ = నీ

182 రనమంజరీ

యొక్క మఖచందుని చూచుట వై (ఉడ్జీయ = ) ఎగిరి వచ్చుటకుంగాను, వతుః చబిసిసీపల్ల వస్య ఛలేన పతం సృజతి = జోను తామర చిగురాక్ర యొక్క (=ఐలేశతామరాకుయొక్క_) మిషచేత అక్కను చేసికొను చున్నది, (శాపశాంతికె పాలిండ్ల సె కప్పడము గా నాంప౭బడీన లేత తామరాకోన తెక్క_గాను ల్పేతీంచినాయడు,) నిపలంభ ము "తెల్ల మే, విప్రలంభావస్థలు, ప్మిప్రలమ్మే బాభిలావ చినా స్త ఎలి గుణకీ ర్త నోచేగ (పలాపోన్మాద వ్యాధి జడతా నిధనాని దశాఒవగ్ధా భవన్తి. విపలంభనుందు ను అభిలాప చింత స్మ లీ గుణకీ_ర్రనము ఊద్వేగన (పలాపమ ఉన్గాదము వ్యాధి జడత నిధనము (అన్సిపది యవస్థలు కలుగును, అభిలావ. త్మ సంగ మేచ్చా=-భిలాపః, యథా, ఆపదింటిలో అభిలాష యనునది సంగ మేచ్చః ఉదా, త స్యాం సుతనునర స్యాం చేతో నయనం చ నిష్నశతితమ్‌, చేతో గురు వినిముగ్నం,

లఘు నయనం నంపుతం [భమతి, ౧౨౩ ఆ (నుతేను =) సుందరియ నెడికొఅనియందు (నాయొక్క) మనస్సు కన్ను ను పడినది (పడినవి మనస్సు (|"పీమభారము చేత) బరువు (గావున) మునింనద్వి లేలిక (యగుటచేక) కన్ను తేలి యాడుచున్నది, మును(గుట యనగా మజల నాయకునికడకు రాక అచటనే సక్షమై పోవుట్క అనంగా

పీ (పృలంభావనస్థలు, 183

సదా ఆమెనే కోరుచుండుటా అటే కేలియాడుట యనయగా ఆమెనే శగాంచుచుండుట్క కన్ను తేలిక యనంలగా (పేను మనోగతము గాని నేత గతము "గాదు గావున ఆబరువు కంట లే దనుటి బరువు లేనిది కనుకే కొలని అన్నిపక్క_ల తేలియాడుట, (భ్రమించుచున్న దనుటచే ఆమెను (పత్యంగము విలోకించుచున్న దని భా,

చింత, సందర్భ నసంతోవ-యోః (వకారజిజ్ఞాసా చినా, యథా, కల అలాల

సందర్శన ప్రకౌరమును సంతోవపకౌరమును తెలియం గోరుట చింత, ఈ చా,

మయా విభేయో ముహు రద్య తేసి కా

కుజ్బబేపక'క్టో కలక జ్ఞానాదః,

రాధా మధో ర్వి(భమ మావహా స్తీ

కుర్ఫీత నేత్రోత్సలతోరణాని. ౧౨౪౮

(కీకృష్ణులవారు సవాచరునితో పల్కు_ట,(కర్ర ర్థమున టీక, నుయా అద్య తస్మిక ష్‌ ఉపకళ్ణే ముహుః క అకణ్ధ నాదః విభేయః = "సీను ఇప్పుడు ఆ (పూర్వసం కేతిత మైన) పాదరింటి చెంగట .పలుమౌటబు కోకిల కూంతను కూయవలయును, (ఏల యన -) రాధా మధోః విభనుమ్‌ ఆవవాస్టీ నేత్ర ఉత్పల తోరణాని కుర్వీత = రాధ (ఆనాంతలను విని) వసంతముయొక్క_ భ్రమను డాల్సినడై (వసంతము వచ్చిన దని భమపడి ఇంకను వనవివోర ఫుస్పాపచయ నికుంజనురతాదులందు ఓలలాడ వచ్చును గదా యను సంతోషముచేత) కన్నులగలువల తోరణములను గట్టును (కలువ తోరణములవంటి చూఫువరుసలను నలుదెసలందు పజివును), ఆ సంతోవ(ప్రకౌరమును ఆదర్శన(ప్రకారమును చూడం గోర్కి గాన చింక,

184 రనమ౧జరి

న్య ఫలి? (వీ చూ[శిత చేష్టాద్యుద్చో ధితసం స్కార జన్యంజ్ఞానంస్త తిః, (తౌ ననుభవించిన) [ప్రియా సంబంధి చేస్తాదులచే (తనమనస్సున) కలిగినసంస్కారమువలన పుట్టినజ్ఞునము (అనంగా (ప్రియా చేస్టైదులను ca) సేనీకొ నుట) సతీ, రామో లత ణా, దీర దుఃఖ చకితో సాొవివ్క_రోతి వ్యథాం, శ్యానం నోవ్లతరం జహాతి, నలిలం ధ కైన వా చతుపో వాతోవర్త్హ నివ ర్హమాన దహన [కూరై రనజ్ఞ జ్వరైః యామ; కిం తు విచేవారాజతనయాం భూయఃన్యర క వర్త తే, సీతావియోగనుగ్ను లైన శ్రీశాముఅవారిం గూర్చి అత్మణునితో ను గీవాదులు వల్కు_ట..-- శ టొ లత్ముణ జ (ఓ) లక్ష్మ కా హః దీర్భ దుఃఖ చకీతః వ్య థాం న ఆవిమృరోతి = శ్రీరాముండు చిర మైన వియోో శోకము'చేత తల్ల డిల్లి నవాండు (అయ్యునుు (తన) వెళను (భీరోచాత్తుడు గాన) బయలుపడనీయండు, ఉొన్షతరం శ్వాసంన జవహాతి=ఇ, మిక్కిలి వేండి యగు నూడ్చును విడువండు (మికలి చేండిగా నిట బూర్పులు విడువడు), కిం వాజమటీయం, చతుపోః సలిలం న ధత్తే. కన్నులయందు చాన్సనూను ధరిం పండు (కంట తడివెట్టుకొనండు), కింతు =మటియేమి చేసెడి ననంగ్యా వాత ఆవర్హ వీవర్తమాన దవాన (కూరైః అనజ్ఞ జ్వరైః కామ! = గాలియొక్క నుడిచే తిరుగుడువడుచున్న నిప్పువ లె బాధించునవై న మన్మథ తాపముల వేత కృళించినవాం డై, విదేవారాజ తనయాం భూయః స్మరణ వర్త లే= విదేవారాజు హూంతును (=సీతను) మిక్కిలి తలంచుకొనుచు ఉం డెడిని, గుణకీ రృనము, విరా కాన్తావిషయక[(పశంసా(ప్రతిపాదనం గుణ ర్త నమ్‌, తద్యథా,

వి పృలంభావస్థలు, 185

వియోగమందు కాంతను గూర్చిన స్తుతిని చెప్పుట. గుణకీ రనము, దానికి ఉదా, స్పర్శః న్రనతటన్పర్మ్యో, వీశ్షణం వ అ వీతణమ్‌, తస్యాః శేలికథాలాపనమయః సమయ; నఖే, ౧౨౬ నాయకుడు సఖునితో చెప్పుట. (గే పూ సఖే=(ఓ) ఇలికౌండా, తస్యాః స్తన తట స్పర్శం స్పర్శం. = దాని చను ౫ట్లును తాకుట (యే తాంకుట్క (తస్యాః) నక్త వీతుణమ్‌వీతమ్షణమ్‌ = (దాని) మోమును చూచుట (య్రే చూచుట, (తస్యాః “కేళి కథా ఆలాప సమయః సమయః = (దాని) నురతకథలను వాాకుచ్చు వేళ (యే వేళ, ఉచేంగము. కామ న్లేశజనితనక లవిషయ హేయ తాజ్ఞాన ముద్వేగ 8 యథా, సకలవిమయములును హేయములు (త్యజింపవలనీనవి అని మదన బాధ చేక కలిగినబుద్ధి ఉఊద్వేగము. ఊదా, గర ళద్రుమక న్ట మిన్దుబెవ్చుం, కరుణాబారిజబారణో వన _న్దకి రజనీ న సృరభూప లేః కృపాం కర తేయం కి మతః పరం విధాతః? ౧౨౭ నాయిక (బ్రహ్మను దూఅంచున్నది,----ఇన్దు బిమ్బం గరళ (దుమ కన్టమ్‌=చంద మండలము వివ వృక్నముయొక్క_ వేరు (వన్నిలతాయకుడు) నిషవృత,పన్షాదిస్పర్శవ లె కాల్చుచున్నదనుట), వస నః కరుణా వారిజ వారణః = వసంతుండు కనికర మనెడు తామరకు ఏనుగు (కనికరమాలేని ఘాతకం డనుట్ర, రజనీ స్మర భూపలేః కృపాణీ = రాత్రి (విరహీమార కుండై న) మరుండ నెడి న కతి (కోనీ చంపుచున్న దనుట్క ఈ

186 రనమంజరి

రాత్రి మృత్యువు తప్ప దని భా), విధాతః ఆ (కీ) (బిహ్మా (నన్ను ముగి చుటకు వీనిని చేసితివి గదా ఇవి చాలక అతః పరం కిం కరణీయకొ ఇ ఇటు తర్వాత ఏమి చేయవలనీనది (చేయనున్నావు) ఖ్థి చం దాదులం గూర్చి ఫాయతాోబుది @ (పలాపము, (పియా శ్రిత కాల్పనిక వ్యవహార ః (పలాపః, యథా, (ప్రీయను గనార్చిన కల్సితవ్యవహారము (పలాపము, ఉదా, అద్వినంపవీశణం చతు, రద్విసమ్మేళనం మనః, అద్వినంన్పర్శ నః పాణి రద్య మేకం క రిమ్యతి? ౧౨౮ అద్బిసంవీక్షణం చే చతుః... అద్య కిం కరిష్యతి = (పలివీకణము లేని నా కన్ను, (పతి మేళనము లేని (నా మనస్సు, (పతీస్పర్శశళేని (నా) చేయి (యు) ఇప్పుడు ఏమి చేయును, (కన్ను ఎవరిని చూడను, నునన్సు ఎవరిని 'చేరన్కు చేయి యెవరిని తొశను చెలి చెంత లేనందున ఇ వన్నియు నిర్విషయ మెనవ్వి అని భా) ఈయద్వి 'సంవీక్షణ'త్వాదిక ము కల్పితవ్యవహారము గావున (పలాపము, ఉన్నా వము, జౌత్పుక్వ సంతా పాది కృత మనోవిపర్యాస నముత్త నీ థి (పియా శ్రిత వృథావ్యాపార ఉదన్హా దః. విలంబమునోర్యమి జ్వరము లోనగువానిచేత చేయబడిన బుద్ధి భ్రం శమువలనం గలిగిన (వ్రీయాసం బంధివ్యర్థ వ్యాపారమా యన్గాదము, న వ్యాపారః కాయికో వాచిక శ్చేతి ద్వివిధః, ఆచేస్ట కౌయికము (కౌయముచేత అనంగా 'దేవాముచేత నిస్బన్న మయినది) వాచికము (వాక్కృతము) నని యిరుదెణంగులం, (చానింబట్టీ

వి ప్రలంభావస్థలు, 187

యున్గాదంబును "కాయికము వాచికము నని రెండువిభములు,) “కౌయిక మునకు ఉదా. (పతి ఫల మమృ తాంకోః (_పేత్యు కానా మృ్‌గావ్యూ ముఖ మితి పరిహానం కో గ్ర మభ్యుద్యతో 2_భూత్‌ ; అథ కిధిలితవాచో హూన మాక జ్క్మ్య తస్యాః న్పృశతి పులక భాజూ పాణీప జ్కే రు హేణ, ౧౨౯ కాన్లః = నాయకుండు, అమృ తాంళోః (పతిఫలం (పేతు = చం (ద్రునియొక్క_ (పలీబింబమును చూచి, మృగా...భూత్‌ = కౌంతయొక్క.. ముఖము అని (అనుకొని) ఎగతాళి చేయ నుద్యు కడు ఆయెను అథ శిథి లిత వాదః। తస్యాః మానమ్‌ ఆళజ్క్య్యా = తర్వాత (మొజు) పలుకకయున్న యామెయొక్క_. మానమును శంకించి (ఆ (ప్రతిబింబము మౌాటుపలుక మిని కొంతయే మకొజుపలుకమి గా భావించి, పులక భాజూ పాణి పజ్కే_రహేణ స్పృళతి = గగుర్పాటు పొందిన కేలు6 దమ్మితో (ఆచంద (పతిబింబమును) తాకయచున్నాండు, రా _క్‌ కార్ధమున కౌయికము స్పష్టము, వాచికమునకు ఉదా, కిం శే విధో మృగదృ్భశో ముఖ మద్వితీయ. కన ర్చ దృపష్యసి దృగమ్బుజ మన్య "చేవ; రుంకార మావహసి భృజ తను ర్న 'తాద్భక్‌ ; కర్యాణిధిబ్న వున రీద్సశ మితణీయమ్‌, ౧౩౦ కీం శే విధో = ఏమి రా చంద్రుండ్యా మృగదృళః ముఖమ్‌ అద్వి తీయమ్‌ = (నా) వారికాకీయొక్క_ వదనము సాటిలేనిది కన్షర్చ దృష్యని (కీమ్‌) మదనుండా గర్విం చెదవు (ఏల), ద్భక్‌ అమ్మ్బుజమ్‌ అన్యత్‌ ఏవ = (నావెలియొశ్క) కన్నుల దామర జేజే (అనిర్వచనీయ మనుట), భృ ధుంకొౌరమ్‌ ఆవవానీ (కిమ్‌)'= తుమ్మెదా రుంకౌరము చేసెదను ఏల, తను 18

188 రనవు౦జది

తాద్భక్‌న = (నానెల్సి మేను అట్టిది కాదు కరాణి ధిక్‌ = (మి) పనులు ఇసీ (ఏమిపాడుపనులు); ఈదృశళం పునః న ఈక్షణీయమ్‌ = ఇట్టిది నటి (ఎందునుు గాన రాదు, నాయకునివాచికో నాదము స్పష్టము, వ్యాధి.

మదన వేదనా సముళ్థ నంతాపకార్శా ర దిదోసో వ్యాధిః,

యథా, మదనబాధ వేత గల్లి నజ్వర కౌర్ళా సదిదోపమయు వ్యాధి, ఊదా, కోదణ్ణం విశిఖో మనోనివనతిః కామస్య, తస్యా అవి (ూవల్సీనయనాజ్నులం మనసి లే నానః సముస్తీ లతి; ఇత్హం నామ్యువిధాత యో; (వభ వతి, స్వామిక _న్షథాస్ని హ్య శాం తనాగినా తను తాం[క మా దతనుతాం నైషా యాగ చక్‌, వియోగినీదూతీ నాయకునితో వక్కొణిం చుట, కౌమస్య కో

దళ్జాం విశిఖః మనో నివసతీ * మదనునికి నిల్లు ఛొణము మనస్సులో వసీం చుట (కలవు, తస్యా అపీ భూ వల్లీ నయన అబ్బాలం తే మననీ వాన, సమున్మీ అతి = ఆ మెకును బొమ తీ కనుం గొన నీ మనస్సులో "కాపురము దీపించుచున్నది (దీసించుచున్న ని), , వింటికి సాటి కనుబొము, కోలకు ఫాటి కటాతీము, మనోవసతికి మనోవసతి యని భా ఇళ్ట్‌ 0 తయోః సామ్య విధా (ప్రభవతి (సతి) = ఈతీరున ఆయిరువురకు సాదృశ్య (ప్రకారము "నెలకొను (చుండంగా, స్వామిక = కీయీలినవాండా, తనుతాం తన్వానా ఏసా (కమాల్‌ అతనుతాం యథా న గచ్చతి తథా న్నీవ్యాతామ్‌ = తను త్వమును ( కౌర్శ శ్రమును) పొందుచున్న యీమె (కమ్మకనుమాగా అతనుత్వ మును (దేవాము లేనిదగుటను 1 ఎట్లు పొంద కుండునో అట్లు (నీవు దయ 'సీయవలయును, ఈ యిరువురకును ఉ క్షసామ్య మున్నన్కు ఈమె తనువు మదను(డు అతనువు అని వ్యతి రేకమగూడ ఇప్పటికి. గలదు, ఈ

మెయు ఆతనువు (చేవాము లేనిది - మృత) ఆగు నేని అప్పటికి వ్యతిరేకము తీలీ సామ్యము సమ్మగ మగున్యు అట్లు మాత్రము కౌ సీయకుము అని యర్గము త్వరగా వచ్చి కూడి కౌంత| ప్రాణమును కౌవుము అని భా, బది మదన వేద నాజనిత "కార్గ్యమా కాన వ్యాధి, జడత, విరహవ్యథానూా త్ర వేద్య జీవనావస్థానం జడ తా, యథా, (పాణ మున్న దని విరవా వేదన చేతమా(త్ర మే కెలియునవస్థ జడత, ఉదా, పాణి ర్నీరవకజ్క_ణ|; _నృనతటీ నిష్క_న్సుమానాంశుశకా, దృష్టి ర్నిశ్చల తార కా నమభవ న్నిస్తాజ్ఞవం కుణ్ణలమ్‌, క శ్చి_తార్చితయా సమం కృశతనో త్వన్నామ(శ్రవణేన కో౭౬వీ వులకా కము నముజ్జ్రము తే, ౧౨౨ దూతి నాయకునితో నాయికయొక్క_ విరహ దళను చెప్పుచున్నది, .. పాణిః నీ రవ కజ్కాణః సమభవత్‌ = (కొంతయొక్క) చేయి (నిర్‌ రవ =) చప్పుడు లేని -గాజాలుగలది అయినది (కదలిక లేనందున నని భా), _స్పన తటీ నిష్కమ్పుమొన అంశుకౌచను గట్టు కదలని సె(టగలది (అయినది), దృష్టః నిశ్చల తారకె = కన్ను కదలని పాపకలది (అయినది (చూపు లేనందున నని భా, కుణ్బలం నిసాణవమ్‌ = తౌటంకము నృ తములేనిది (అయి యు వారి రర అది నది, కృళతనోః= (ఈయవస్థ లో నున్న యా కృ శాంగికి, త్వత్‌ నామ (శవ కేన కః అపీ పులక ఆరమ్మః న్‌ 'సముజృమృ తే యది = నీ పేరు వినుటచేత

140 రనమంజరీ

అనిర్వచనీయ మైన పులకల మొల చుట తెల్ల ముకౌదేనీ (ఇది (ప్రాణమున్న ందు లక గుర్తు, చిత్ర అర్చితయా 'ననుం కః "భేదో భవేత్‌ =చి త్రరువున (వాయ బడిన దానితో. గూడ ఏమి భేదము ఉండును (ఏమియు నుండదనుటు, ఆనుంగళ మని నురణావస్థ ను చెప్పలేదు, దర్శన స్వప్న చిత్రసామో బ్భే'చేన దర్శనం (తిధా, స్వస్నృదర్శనము చిత్రదర్శనము సాకూద్దర్శనము నని దర్శనము శ్రి నిధము, స్వపష్నదర్శనమునకు ర దొ ము-కాహోరం న చ కుచగిశేః, కజ్క_ణం నై వ వాస్తాల్‌, కరాల్‌ సూర్తాభరణ మవివా, సఏతవా౯ నైవ తావత్‌; అధ్య నావే వకుళముకుళం భూషణం నందధానః కోఒయం -వోరో హృదయ నువారత్‌ | తన్వి, తెం న (ప్రతీమః, నాయిక సఖితో చెప్పుట, హీ తన్వి = ఓకృళాస్త్ర కుచగిరేః ముక్తాహారం న నీతవాకా ఇ చనుగొండనుండి ము “తెప్రుం బేరును కొనిపో లేదు (కిం) చ = (నుటఖ్సి యు; వాస్తాత్‌ కజ్కణం నెవ (నీతవాకొ) = చేతినుండి కడియమును కొన నే లేదు, కర్గాత్‌ స్వర్ణ ఆభరణం అఆవివా న

దర్శనము, i141

నీఠవాక్‌ ఆ చెవినుండీ బంగారు నగను (పనిండికుండలమును) అయినను కై కొనం డాయెన్కూ ( తావత్‌ _పాదపూరణము) అద్యస్వష్నె వకుళ ముకు ళం భూషణం సందధానః వాదయమ్‌ అవారత్‌ =ఈర్మాతీ కలలో పొగడ మొగ్చను మండనము-గా ధరించినవాండై (వచ్చి) (నా) మనస్సున (ముచ్చి లెను అయం చోరః కః తత్‌ = ఈ దొంగ ఎవరో ఆవిషయకమఘును (తమ్‌= వానిని అనియేని చెప్పవచ్చును). న (ప్రతీమః = ఎటుగకున్నాము, పొగడ దండను దాల్బక పొగడ మొగ్గను దాల్బుట నెజ నాకౌగానితనమును నూ-చిం చుచున్న ది,

చిత దర్శ్భనమునకో ఉదా,

సీపీం వాశే, దురసిజం విలిఖే న్న ఖేన,

దన్తచ్చదం చ దశనేన డశే దకస్యాత్‌;

ఇత్థం పశు విలిఖతం దయితం విలోక్య

బాలా వు నేవ న జహార విహారశజ్యా_మ్‌, ౧౩౪

చాలా పే విలిఖితం దయితం విలోక్య ఇ (ఆ) ముగ్గ చి త్తరువున (వాయయిడిన కాంతుని చూచ్చి నీవీం వాశేత్‌ -ఉరనీజం నఖేన విలిఖేక్‌ _ (కిం) చ ద న్హచ్చ్భదం అకస్మాత్‌ దళ "నేన' ద కేశ్‌ ఆ (ఇతడు నాయొక్క) పోంకముడిని ఊడలాగి జేయును - _సనమును గోట గీజును _ (మట్సి యు మోవిని (దగ్గ = దంతముఅయొక్క_ _ ఛదమ్‌ = కప్పును) ఉన్న మ్రేఉండి పంటితో కఅిచును ఇళ్ళే ౦ పురా ఇవ వివోర శజాం0 న జహార = ఇట్లని

మునుపటి వలె (ఆరమణునికడ నున్నప్పటివ'లె) సృర్మక్రీణా భయమును వదల దాయెను,

చేత శృజ్ళుల తాం త్యజ; పియనఖి, (వీడే న మాం వీడయ;

142 రనమ౦0జిరి

(ఖాత, రు ఖృదృశ్‌” నిమేషు భగవకా, కాము, తణం థుమ్య తామ్‌;

బర్డ ౦ మూర్త రని, కర్ణ యోాః కువలయం, పకల కక. కరే,

సోఒయం లోచనశోచరో భవతి మే దా వందర; సున్గరః, ౧౩౫

శ్రీకృష్ణుని చూచుచు నొక కాంత తనవ్భాదయాదులతో ననుట,..... (హౌ) చేతః (కణం) చఖ్బలతాం త్యజ = (ఓ) మనస్సా (ఇంచుక సేపు చపలత్వమును మొనుము (ఏకముగా పరికింపు మనుట్క, (హౌ) (పీయ సఖి (వీజే మాం (క్షణం) న పీడయ=(ఓనీ) నెచ్చెలీ సీగా నన్ను (క్షణము) పీడింపకుము (హే (భాతః నిమేవ దృశ ముఖ్బు ఆ (ఓ) యన్నా జెప్ప పాటా (నా) కన్నులను వదలుము (హా భగవకా కోను తణం క్నమ్య శామ్‌ = (ఓ) స్వామి మన్మథంండా తణము ఓర్వుము (తనివి తీలి చూడ నియ, ఈలోపల దర న ప్రతిబంధకయు గా న న్నేంపకుకుు, (ఏల యీోా౭జేడి క అన లగా): మూర్ధని బర్హ్హం కర్ణయోః కువలయం కరే వంళం దధానః (సకా అయం సః 'సున్షరః + దామాదరః "వే లోచనగోచరః భవతిజళు దఅ యందు “నెమలి పురిని చేవులయందు కలువను చేత పీల ల నగోవిని చాల్చినవాం (జై) వీండుగో అల్ల యంద"గాండు 'శ్రీశృష్ణుండు నా కన్నులకు విషయము అగచు న్నా (డు,

సఖి, అన్న, అనుసంబోధనలచే “నామె చెలిమియు దయయు వహిం

పుండు అని భా, Salman shes గావున జేండెదను అని ఛా, దామోదరుడు అనుటచే యళోద ఈయన

కడుపునకు |తౌడు చుట్టి ఈయనను టోటికి కట్టి శేయుట లోనగునద్భుత న ల బట భి

దర్శనము, 148

వృతాంతస్మరణము నూచితము, దానిచే ఇంతకు ముందు అమితముగా శ్రవణ గోచరుం డై నమవోనుభావుం డని నూచన, [శుతపూర్వుండు గావున చే “సో ఒ.యమ్‌” అనుట, ఇట సామాత్మా_రమును వర్శించినాండు, _ ఏతద్ద్రంథ రచనా రూపోపాసనకు మెచ్చి 'శ్రీకృన్నభగవంతుండు దర్శవ మిచ్చినట్లు

మూధ్వక న్యన్ష ననోవా సున్లరీం రనమజ్షురీం

ధి ది కుఠ్వన్తు కవయః కస్త భూపుణం కృపయా మమ. ౧౨౬

కవయః మౌధ్వీక 'స్యస్ట సన్నోవా సున్సరీం నమమ రస సమళ్హురీం కృపయా కర్ణ భూవణం కుర్వ న్లు=కవులు తేనె యోడికల మొ త్తమువలె (అని గ్రంథ పరము - మొ త్రమచేత అని ఫుస్పవల్ల రీపరమ) మనోహరమయిన నా యొక్క రసమంజరీ (గంథమును (రసవంతమయిన పూగు త్రీని) (నామోంద) దయచేసి చెవి తొడవును చేయుగురుగాక (విని యానందింతురుగాక అని (గ్రంథపరము, అవతంనీంతురుగాక యని ఫువ్చవల్ల రీపరము), ఎల్ల జను లను చెప్పక కవులనుమ్మాత్ర మే చెప్పుట “దర్వణే సర్వ సామా న్యే స్వాదు విత్‌ కేవలం కవిః” అని "పెద్దలు చెప్పినట్టు కవులునూ(త్ర మే రసజ్ఞుల గావు నను, “ఆరనీ"కేను కవిత్యనిచేదనం శిరనీ మా లిఖ మొ లిఖ మొలిఖ.*అన్నట్లు అరనీకులకు కవననివేదనము అనఖ్గిలపుణీయ మగుటచేతను, భూవణ మనుటచే ఆనందింతు రని భా, “కృపయా” - అనుటచే పొరంబాట్లు మన్నించి యని భా,

తాతో యన్య గ బేశ్వరః క వికులాలజ్కా. ర చూడామణి, రో యస్య విదర్శ భూః సురసరిత్క_ల్లోల కిర్త రితా, పజ్యేన స సంకృ కేన తేన కవినా శ్రీభానునా =e వాగ్లోవీ (శ్రుతి పారిజాత కలిశా స్పగ్ధా కరీ మజ్డురీ, ౧౩౭

(శశ రనమ౦జరి

._ శవి కల అఅంశొర చూడామణిః గతోళ్వరః యస్య తాత = కళే 'ఉండలిక ఆభరణముయినవారికీ శిఖామణియెన (కవి శేన్ధులలో డోరు న గజీళ్వరుయడు ఎవని తండియా, సుర సరిత్‌ కల్లోల కీ ,రితౌ విచేవా భూ కకగ్య జజ = వేల్పు శ్రీకి ఇ "సిద్దయలఅల చేత (సౌతాత్తుగాను, తమ నీటీషాటు అబే పండుకపంటఅళశతమున వ్యనహీ తము గాన్కు) పలువ"న్ని అగలదిగాం 'జేయంయబడిన నిదేవాదేళము ఎవని దేశమా, తెన శ్రీ భానునా కవినా = ఆ శ్చేుజ్ళాను కవిచేత్క స్వ కృతెన పజ్యేన = తన రచించిన" శోళముఅతో, సార్టో...కరీ మష్టురీ యోజితా = భారతీజేవియిక్క ఛెవియందలి యీ న గొని ముద్దతో పోటి సేయుననవై న (యీ) రసమంజరీ ప్రబంధము కూర్చ బైదెనది,

“స్వళ్ళ తేని జ నానా గ్రంథములనుండి యుదాహొరణములను సో

i (బీ ఇకరకవులు హా ర్హురు _ అట్టు చీయక యనుట, “వాగేవీ,., గ్ర

సక్రచ్వత్యర్చణముగా చేయయుడిన దనియు సరస్వ శ్యాడరణార్ష, మనియు

నో “స్పనాకరి-శారదా వతంసస్థానమునకో పారిజాతకలికతో “సీన్ట్ర

గ్లవు "నేను తగుదును” అని చాదించుచున్న దనుట, తత్తుల్య మని యర్థ ము,

(9 ఈగిమాని మొగ్గతో పోటిశెప్పుట'చేక కవి వ్యాఖ్యా తుపాధ్యోయ మ టాక బహు శ్రేయః ప్రద మని భా,

is ల జ్‌

రసమళ్ఞరీ నమా

¥

fb

959 ~~ వేదము వేంకటరాయశ్వాస్త్రిఅండ్‌ బ్ర బ దర్‌

4, మల్లి శేళ్వర స్యామిగుడిసందు, లింగినెట్టివీథి, నుపొరొను.!

అర్హ రుతోహూడ సగముసొమ్లు అడ్వాన్సు పంపవలెను, తపాలుఇార్డి ప వ్ర, ల్యేకము, ఇవి ప్రస్తుతము దొరక గ్రంథములు,

సంస్కృతే గ్రంథములు శ్రీ కాళిదాసవవోకవి సంస్కృతమున రచించిన అభిజ్ఞాన శాకున్లల నాటక మునకు శ్రీమాన్‌ నేలటూరు రానుదాసయ్యంగారి (M A.L T. విపుల వ్యాఖ్యానము మూలనుతో 610 పుటలు (1) శాళిదాసుకాలము, (2) ఆతని గ్రంథములు (8) కవిత, (క్ర, శాకుంతఅనాటక నస్తువు, (ఈ) భారతగత శావంతలకథ, (6) దానింబట్టి నాటకవస్తువున విపర్యాసాదులు, (7) నాటక స్త్రీ పురుషుల కీలాదివిచారము, (8) రసము, నాయశాదుల మనః ప్రవృత్తి రవాస్య ములు భొవసం భేదము, (9) నాటకనిరాణమున కొన్ని మెఅంకవ విశే మములు, (10) నాటక ప్రయోగము_శాళి దాను, (11) శాకళతలము = సన్ఫాదయ చక్రవర్తి గిచ్చే (12) శాళిదాను _ చేబ్సపియరు _ ప్రతిభ ఆతిదుర్భభయయు్యు చేళశాల సంబంధము లేనిది, (18) శ్యాటకళ్ల అతుణము, పంచ'ససంధుఅ నిస్రళము, నలా “నం ములును; (14) జీళ Sa జనత, సంసారము (15) ఉప మాశాళీ సస్య (16) గీర్వాణగాటకముల ఆంగిశాఖినయము, (17) ఇందలి Wiis, Soma (18) ఆర్జాలంశారములు, (19) ఛందోవిషయము స్త మొద లై న య 'నేకవిషయములు గలవు, వెల కూశధుధాధ రసాలం చా శప గ్ర, శ్యేకము ర 1-40, న, మె, వూర్తిశాలికోచై ండుది ఈ. 12.0.0,

చు, లు

యేఘ'సందేళము, మలి నాథ వ్యాఖ్య, “కెనుంగున సంపూర్త ర్ధ్మ్పప,తిపద

కమార 'సంభవము, సున 6 సర్గలు, టీళా తాత్సర్యములు త్తే అమరుశావ్యము, శృం గారల కష్టము, వేమభూ పార వ్యాఖ్య, _సంవూర్ణాంభ్ర టీక, క్రొ క్రయచ్చు 4% రససమంజరి, కృంగారరశ సస్వరాప పవి సరము; సటీక్క కొ ట్ర క్రయచ్చు ల్లి పరచథల ల నూ మూలముమాౌత తశ షస 1

ఆ౦ థగ ంథ దులు

జ్ఞాన చానీస్ట రామాయణము, (శేదాంతము) మడికి సింగన కవి 1

పద్యక థాలవారి; ప్రా పాఖవీనగ గృంథములనుండి సంగ హింపయిడిన కొన్ని అపూర్వ 'కేద్యశనలు ‘0 శే

శథ లం,

భో జళాళి దాసకథలు

వికృమార్కు-ని యద్భుత కథలు

/ ఉదయనచరి త్రము

సంగ్రవాక థాసరి త్సాగరము (కొన్ని కళల సంపుటి) 666

ఆంధ్రహితోప చేశ చంఫువు

ఈ 'ష్తుద్య గ్రంథ ముల Sea చేరి

- న! హల్‌ హీన ba సున “ట్‌

క్షఖాసరిత్సాగరము 6 భాగములు ఒక సెట్టు గా Ges 15 99 ఒకొక్క భగము ప్రత్యేకముగా 29౪ 8

. (మౌ నాటకములు మా యనుమతిలేక అడరాదు]

లీ

దృశావరువ్రీయ నాటకము, ఉపోర్ధారమతో, ొత్తయచ్చు 4

a టీశాశాత్సర్య పదప్ర వృయోజనచర్చ_ఆ'క్నేపసమా ధానములు ఓ.

అ 0౦9౦

వా

_అ.టరిం 9

6.

రు ౪, అ పోనాటకము ' అం 1 8 కొబ్బిలి యుద్దగాటకము, చారిత్రక వివరములతో, క్రాత్తయచ్చు2 -ర తం ధా భిజ్ఞానళా కంతలము స్ట 2 0" పియదర్శిళా నాటీక స్ట 10 నాగానంద'నాటకము పభ 1 8 జ త్రరరామచరి తృగాటకము, శా స్త్రీ గారి ఫీథికతో, కొ క క్రయచ్చురి 0 న్టీ $ కృష్ణ కాయవిదయ నాటకము es 0 8 న్యామోనాము, సాంఘీక నా టీక | i A 0 తాసీసానాటకను, (గోలకొండ పతనము) “ . 10

లత్‌ణ గ ౦థములు, ఆంధ ధ్ర సాహిత్యదర్సణము, ఉచ నణలోకములతో వూ, & 0 fran సౌరసంగ వాము, సటీశా తాత్సర్యము hie లం? వాన స్రీ ae విమర్శలు - ఉపనార్థి సములు శ్రామ్యుభాసా ప యోగనీబంధ నము (నాటకపాత్రొ తో చితభాష) 0 12

అంధ ధ్ర, వ్యాకరణ "సర్వ స్వత త్ర పము ఉట 6 1 0 తిక. నసోనుయాజి విజయము, జీవితదరిత విమర్శ ౨౨. 0౦0 ౩8 భార తాభారత రావకనుర్యాదలు (ఇందు నాటకకళ _ దానిచరి త్రము, అతుణము మొదలై న విషయములు గలవు)... 0 ఈ ఆంధథ్రిగ రథ విమర్శన పృ పశారలేళము ' 409 0 6

గ్రామ్య చేళనిర సనమ, గమ్య ర్యోంధిక వాదములద్కి అన్నిజిల్లాల

వ్యానసోరిక భాషలును వర్షి వరి కకక? కడుపు పుబ్బనవ్వి9చువిమర్శ 0 6 విసంధివి వేకము ' is 0. 2

స్రీ వునర్వి వావ గ్రంథము 666 క్షే , ఆంధ్ర భాహాగర్వస్వార్ష, నియనుకలిపయములు (నిఘంటురచన) 0 _క్ష

శనీ. గారి కీవితచరి| కసం గవాము భూ. క్త[ఎ

౧౧. ల్లా

తీ రు అ; నేలటూరి 'వెంకటరనముణయ్య గారి గ్రంథములు, చరిత్రరచన (మొదలైన చారిత కచ్యా సములు సృథమభాగమ్బు అపధుంలు, పల ల వులు, చాళుభ్యలు, చోళులు మొదలై నవారి చరి తృమయులం చకంగా వివరింపంబడియున్న ది, నం 2 0 మధుమావతి (మొదలె నకథలు) 1. మధుమొవతి, 2, పతీశారము, 8, కంసిలిరాయలు త్వ ఛత్రగ్రాపా అను నాలుగుకథలం చరిత్రాత క్త ములుగలవు, 1. నుధుమావతి ప వ్ర తావరు దు,ని చేక్యయెన మాచ లేవి ఇెలిక శై, ఓీరుగలటి ముట్టడిలో . నీమె తురకలథ్‌ పట్టుబడి చేసిన చమ త్కారకథ ఇది, a భ్‌ పృతీశారము, నుధురను పాలీంచిన సుల్తాను పిందూస్త్రీని చెజపట్టగా నామె కనీదీర్చుకొనిన కథ, 8, Ey జ విజయనగర సామాజ్నుసావన క వూర్వము కంపిలి రాజ్యమును తురకలుకూల్చిన కథ, ఈ. భత్రగ్రాహి శృన్ల చేవరాయల గొడుగుమోపరి, పోలండు, ఒకదినము రాయనీంపో సన మెక్కీన విచి తృకథ స 2 0 దతీ ణాం ధ్ర వాజ యచెరే త్ర యు wa 2 8 THE EASTERN CHALUKYAS OF VENGI ఈ 15 0 తగ్గి ఇపుధర 10 0 “'తాతవెళ్లీమికాదారు? శేవగిరిశా స్త్రీ గారి గృంథనులు, శెలుగు పెలాలజీ TELUGU PHILULOGY ఆం ధ్ర శబ్బక త్తమ, ఫునరు ద్రితము, 2 భాగములు 8 ౪న కక, వీరిచే పె దాని కనుబంధము లం 0 Notes on the study of Preliminary Chapters of the Mahabharata—by the late Sri Vedam Venkatachellams B. ఉం B. L, 56 0. VEDAM VENKATARAYA SASTRY & BROS, No. ఉ Mallikeswarar Koil South Ls Linghi Obetty Street, Maclrag—1

oo అ