1 £€800% ४४७5 _)२८॥४(/-1८०

00 >).६॥१॥४॥.॥॥॥॥.)1).. न६800% 0५.४

()॥५॥४/८॥२5७/१|_ (3२,७२२

0[॥ 192992

२०7१००. ॥४$७--/॥४]

0.---881--3-8-74--15,000. (0४1॥॥& च & 1 71-17२)७1.६ 1.1111२.1२ ३ (31 1२०. ४56: । ॥८०९5581017 1४१०. (५ (2 न र्यी ॥/ देहापांडे” आ.«ा. 4[भतरञ र

गृुषउड ७० डोठपात ७८ एटपाताटत ला 0 ०टरणिट पाट तंद्ठाट 1880 1131-00. 00०७.

धूम्रतरंग

| उत्कृष्ट गुजगोष्टींचा संत्रह )

प्रो भाघच कादिनाथ देदपांडे, एम्‌. ए.

कॉटिनेंटल बुक-सव्हिस, पुणें २.

जून १९४२

१॥- रुपये

र

"णा प्रकाशक --

गो. रा. पाटणकर,

कॉटिनेटल बुक-सव्हिस, पुणे २.

कृ

प्रकाडन १५ वं

“”*%.” *- ६ ५ 7-५ “0 ९०, “७ /”५९ ७ ०७ /% //५२ “७ ० ० ९ ० /१ “0 ९ 6 4 ७ /”/% /” ९ /”% /” ३ ९५ /*% «७ ० ८०% ७ /७ /% &न्के ५7% 4९१ /%% ०७ ० //% /०% २ “२ /०% "२ २ ० //०% /०% /% &०२ /९ 7"

[ सर्व हक्क लेखकाचे स्वाधीन ]

हट “> “'*- “१ शौ क *%. ४ कक आ ७» «9७... ४७ “७ «४४५ १५.५७ ४९७. 00. “४. “क ७00७ 40. पं . शअ%७ ७ 4/79% “00 ४1% 70% “ह्य

र

"णा सेद्रक “शा श्री. अम्द्तराव केडावराव देरे, श्रीशिवाजी प्रिंटिंग वर्क्स, ४९१५-९६ रानवार पेठ, पुणे २.

-२> ०००0-५८-०० न्वळकळळ.. “सा “> ना पटना

4

प्रास्ताविक

0

प्रस्तुत गुजगोष्टी-संग्रहाच्या नावाची कल्पना चार वषोपूवी मीं प्रसिद्ध केलेल्या टीकाग्रथातील एका विधानावरून मला सुचली. प्रो. फडके याच्या- वर लिहिलेल्या ग्रंथात ' गुजगोष्ट ' या वाडूमय-प्रकाराची चर्चा करताना मी म्हटले होते :

“: आरामखुर्चीत पडून हातपाय समाधानाने पसरून शिगरेट शिलगवून मोजेने धूम्रपान करिताना हवेत सोडलेल्या श्रश्रतरंगासारखी आदर्श गुजगोष्ट असते.

प्रस्तुत संग्रहातील गुजगोष्टी आददो स्वरूपाच्या आहेत असे मला सुचवावयाचे नाहीं, हे अर्थातच सागायला नकोच. त्याचें स्वरूप कसे आहे ते रस वाचकांनी ठरवावयाचे आहि. मात्र त्या वाचीत असताना वाच- काची निराश्या होणार नाही याबद्दल मला खात्री वाटते.

प्रस्तुत ग्रंथ इतक्या सुंदर रीतीने छापून दिल्याबद्दल श्रीशिवाजी प्रिंटिंग वक्‍संचे मालक, पुणें म्युनिसिपालिटीचे सभासद व सुप्रसिद्ध समाजसेवक बाबुराव ढेरे याचा मी अतिशय आभारी आहे.

मे १९४२ जदापाे यि 1 माधव का. देदापांडे

टिळक रोड, पुणे २.

२५.

अनुक्रमणिका

-__>>)१६€--- विषय धूम्रतरंग थोर पुरुष पत्र-वाचन जीवन-संगीत संजीवनी हास्य पुनः नको वेड्या मनाचा खेळ पाळण्यांत पाय बैलगाडी दंतकथा ठेखणी व लाठी साधेपणाचे सोंग हरवलेला मित्र वात सैनिक आणि साहित्य पोह शाप

४५५

धूम्रतरंग १

माझ्या मनात हर्ष मावत नसला, अन्तःकरण उत्साहान फुलून निघालेलं असलं, गात्रात नवीनच चैतन्य स्फुरत असल्याचा उल्हासकारक अनुभव येऊ लागला की एक सिगरेट शिलगवून आरामशीरपणं खुर्चीत पाय पसरून पडल्या पडल्या हवेत विरणाऱ्या धूम्रतरगाची मोज पाहण्याची मला संवय आहि ! जेव्हा माझ्या मनात गढूळ विचाराचं सांडपाणी असतं, अगर हातापायात ओतीव रिश्‍्याप्रमाणे कसली तरी जड सुस्ती भरली असली की खोलीत येरझारा घालणं अगर कपडे करून फिरण्यासाठी बाहेर पडणं मी पसंत करतो ! पण जेव्हा मनांत आल्हाद दरवळलेला असतो, रोजचीं कोवळीं सूर्यकिरण नवीन कान्तीनं चमकल्याचा भास होऊं लागतो, वाऱ्यावर वहात आलेली संगीत लकेरी दिव्यत्वानं भारलेली वाढूं लागली, खिडकीतून दिसणारं रुक्ष आब्याचं झाड पल्लवित झाल्याचा काव्याभास मनाला चाटू लागला कीं रुपेरी पडद्यांत काळजीनं ठेवलेली हिमबिन्दू-

२.

हशम 4 ग

धूस्रतरंग

अकल-पटनपपाप--८ पाटन ७७ अटऱापापपापपपपपपपाप-**ापपा “--८५५ ४ अशण कीट नाप 0 णणी0पणाप ण फा ००००८५ -७्याशलणा णकर क्क शला00000000000000ासराी क

प्रमाण निमेल वर्णांची सिगरेट काढून तिला जळती लिपस्टिक करून मजेशीर झरके घेत घेत आरामखुर्चीत पसरण्याचा मला छद आहि !

--किती मौज वाटते अस पडल्या पडल्या हवेत बागडणाऱ्या धूम्रतरंगाचे विलास पाहताना !

तोडातून पसरलेला तो धुराचा लोट हवेत विरता विरता सत्रा लाडकी वळणं घेईल; निरानेराळी रेखाचित्र काढीत काढीत विरळ होता होता क्षणाधीत नजरेला फसवून कुठल्या कुठ अदृश्य होईल! कुठ जात असतील बरं ही धूम्रवलळय £ माझ्या मनातला आनदाचा सदेर घेऊन उच उंच अतराळात कुणाला ती पोचवीत तर नसतील ? कशी कधी आकाद्याची मोज पाहत असता चादण्याच लुकळुकणं पाहिल की वाटतं, याना जर आपल्या भावना कळल्या तर किती बहार होईल ! आनंदी मनःस्थितीत असताना माझ्या सिगरेटमधून निघणांरे धम्रतरग उच उंच भरारी घेत यातल्या एखाद्या तारकेजवळ जाऊन कानाशी कसली तरी नाजुक कुजबुज तर करत नसतील ? कुणी सागाव १

--“-मनात असं चान्दण फुललं असल की टेबलावर ठेविलेल्या फोटोतील रुबाबदारपणं एक लठ्ठ चिरूट तोडात धरून मिष्किलपणानं हंसणाऱ्या चर्चिल- साहेबाच्या गोबऱ्या मृंद्रेकडे मी पाहत बसतो व तो चिरूट, ओठानीं तो पकडताना त्याचा झालेला गंमतीचा संकोच, मनपसंत तंब्राखू ओढण्यास मिळाल्यामुळं डोळ्यात उमटलेलं समाधान इत्यादींचा विचार करण्यात माझं मन रमूं लागतं ! अशा वेळी मधूनमधून एखादा प्रश्न मनाच्या ख्विडकी- जवळ डोकावून विचारतो---

--काय बरं समजावा या चिरुटाचा अर्थ !

चर्चिलसाहेबांना इतकं चिंरुटाचं वेड कां?

७ ७७ 2600 86 कह

धूप्रतरंग

बल न

१० _//

इंग्लडचा हा कर्तबगार मुख्य प्रधान लोकाना निरनिराळ्या कारणासाठी आवडतो. कुणाला त्याच्या रगेलपणाचं व उन्मत्तपणाचं कोतुक वाटतं,--- जर्मनीच्या हुकूमरशाहाइतकाच बेफिकीर गुर्मीने बोलणारा बहाद्र इंग्लडला मुख्य प्रधान लाभला म्हणून कुणी धन्यवाद गातात ! कुणी त्याच्या पल्लेदार वक्तृत्वावर खुष असतात-स्वारी रंगात येऊन कक्‍क्तृत्वाचा झंझावात सुरू झाला की जणूं जगाचं यंत्र गदगदल्यासारखं वाटावं ! कुणी त्याच्या ठेख- णीच्या विलासावर ब्रेहृद्द ख़ष आहित !-त्याचं रोविंग कमिशन हें आत्म- चरित्र म्हणजे नुसत्या विद्युलतेच्या दाडगाईने भरल्यासारखं वाटतं-इतकी लेखणी विलक्षण चपल व तेजानं रसरसलेली ! जणूं तळपता खेजीरच शाईत बुडवून वापरल्यासारखं वाटाव ! कुणाला त्याचा गोरा-गोबरा चहरा आवडतो ! गुबगुबीत देहाची ही स्वारी कोण ऐटदार पद्धतीने डुलत डुलत जाते म्हणता ! अगदी “ नमवी पहा भूमि ही चालताना या वाक्याची आठवण व्हावी !

मी त्याना चाहतो ते मात्र निराळ्याच कारणासाठी ! मला चर्चिल- साहेबाचं कोतुक वाटतं ते या गोष्टीसाठी नव्हे, तर या सर्व गोष्टी सूचित करणाऱ्या त्याच्या मुखांतील जळत्या चिरुटाबद्दल !

केव्हाही पाहा ! त्याच्या मुखाचा व चिरुटाचा वियोग झाल्याचं सहसा दिसावयाचं नाहीं. त्याच्या या चिरूट-प्रियतेचं मला मोठं कौतुक आहे. म्हणूनच माझ्या फोटो-आल्बममध्ये अनेक नामाकित व्यक्तींचे, कर्तबगार देशभक्तांचे, थोर संशोधकाचे, विख्यात कलावंताचे फोटो असतांनाही तोंडांत चिरूट फडकवीत डोळ्यात मिस्किलपणाचं हास्य झळकत असलेला चर्चिलसाहेबांचा भिंतीला रुबाबशीरपणं टेकून उभा राहिलेल्या पवि- त्यांतला फोटो एका सुबक सुंदर नक्षीच्या फ्रेममध्ये घालून मी माझ्या लेख- नाच्या टेबलावर ठेविला आहे.

०6 70१७००0 &0. “कि च 7७ ४७ «7२९ “* /73 र ४७ ४७ ८७ /७१७ ?%७ ४७ ७४७ ९७ ४११७ “७ “00% के. ७ हह क &.. अटक ह "* २३ ७४७ 7७ “७ 4१७... 7४_// ४७ ४ “९ “२.४४. 0७ कॉ चे 6 , क, 80७ *« क

नाळ |. डाळ

धूस्रतरंग

-->--*----५८-----ााा णा पात ७०८. आणी

त्या फोटोत- किंवा साहेबाचं स्व वैशिष्ट्य प्रगट झाल्यासारखं वाटतं. तोंडातला तो चिरूट इतराप्रमाणं बेगरूळपणं धरलेला नाहीं. काही माणसं सिगरेट ओढताना ती अशा अजागळ पद्धतीनं धरतात को, ते सिगरेट ओढतहित असं न वाटता जणूं सिंगरेटच त्याना ओढते आहे असं वाटावं! काही विद्वानाचे पिकु- टलेले चेहरे पाहिले म्हणजे त्यानी ज्ञान पचविण्यांपेक्षा निरनिराळ्या ग्रंथानीच त्याच्या मद्रा कुरतडल्या आहेत अस नाहीं बाटत ? त्यातलाच प्रकार !

पण चर्चिलसाहबाची चिरूट धरण्याची पद्धत पाहा ! -त वृत्तीतला उर्मट धीमेपणा त्या मिजासखोर लकबीत तुम्हाला उतरलेला दिसेल । आत्माविधधास व सामर्थ्याची जाणीव त्यातून डोकावताना दिसेल. कसलंहि संकट कोसळलं तरी भंग न पावणारा करारी व निश्चयी शातपणा त्यात चमकतांना सापडेल, मला वाटतं, चार्चेलसाहेबाची मुख्य प्रधानपदासाठीं जी निवड झाली तीं त्याची चिरुटाची पद्धत पाहून ! कोणत्या परिस्थतीत ते प्रधानपर्दी आले त्याचा क्षणभर विचार करा ! जर्मन बॉबफेकीने लंडन दाहराची दैना उडवलेली; जर्मन माऱ्यापुढं ब्रिटिश फौजाची दाणादाण उडालेली; फ्रान्ससारखी मोठमोठाली राष्ट श्रूंच्या घशात पडण्याची स्पष्ट चिन्ह दिसत होती ! अशा वेळी मात्रिमंडळापासून ते केरीबाल्यापर्यंत सवाची त्रेधा उडालेली ! दिवसा-रात्रीं विश्नाति नाहीं ! मुसळधार पावसाप्रमाण बॉबची वृष्टि संतत चालू. पण राष्ट्रावर संकटपरंपरा कोसळली असतांनाही जणूं कार्ही धडलंच नाहीं अज्या बेफिकीर जाणीवेनं तोंडात ऐटीने चिरूट मिरबीत डुलत डुलत, मनमोकळेपणाने इंसत जाताना जेव्हा या स्वारीला इंग्रज जनतेनं पाहिलं, त्यावेळीं प्रथम ते विस्मयचाकेत झाले व विस्मयाची लाट ओसरतांच. चार्चिलसहेबाचा धीमेपणा

2८. “०७ 20. 20१७. 479...40%.40% 20. ० 40७ 40.0७ 4£.00.00 ७6० क/य चे ४” २७", ४/१७.४० ४0१४०२७४४0 ९७४ २..४० २७४०७ ४” २..५” ७४०१. ४0७५०२७५४५ ४२८00२ ०/०७..४/ ७८४ ० ../ 203७ ८०२७-७७ २.८९ ८०९ &९..००५.००५.००७

ळय .- 4 जळळळळळ्डार

आयज आकेटरपाच “कककलर टन पण शासण णाला री" टीशी "0२0१0० "१ 0ीरी हणा णी रीटनकान/2लााशशीण एते? 0ी?२!0ी?0ी0शीशी 00? ?0ी 0? १0१0000000 000000” 0 णी? 00 पी काकचक 0 2 जक

फुटला व सवोर्नी एकदम ओरड केली---

: बस्स्‌ ! आम्हाला असला चिरूटवालाच प्रधान पाहिजे. वरून बॉब पडत असतानाही जो चिरुटाला विसरत नाहीं तोच आम्हांला पाहिजे. त्याचा चिरूट पाहिला की आम्हाला धार येतो! बस्स ! बस्स ! चार्चिल-चर्चिल !-- चिरूटवाला चर्चिल द्या आम्हाला !

जनतेन असा हलकल्लोळ सुरूं केलेला पाहून चर्चिलसाहेबानींही एक नवीन चिरूट सफाहेदारपणं पेटविला व हंसत हंसत नव्या जागेवर येऊन ते रुजू झाले. जणूं त्याचे ते मिस्किल हास्य सागत होतं--

: अरे असे डरता काय ! इतकं भ्यायला झालंय काय ! पडूं द्या किती बॉब पडतील ते---त्यातल्या अग्नीने मी माझा चिरूट पेटवीन, अन्‌ या चिरुटाप्रमाण जर्मन-इटलीला दातात धरून हा हा म्हणता फुंकून टाकतो---काय समजला ?'

चार्चिलसाहेबाचा चिरूट असा बहुगुणी असल्यामुळं मला नेहमींच त्याचं कौतुक वाटतं व मनात आनंद भरला म्हणजे फोटोतल्या चिरुटाबरोबर सूक गप्पा मारण्यात मला मौज वाटते. कधीं कर्धी वाटतं, या चिरुटानं या माणसाची प्रकृति कशी बिघडली नाहीं १ तंबाखनं शरिरातलं रक्त विषारी बनतं, छाती जर्जर होते, मुद्रा निस्तेज होते, मनातला उत्साह मंदावतो, वृत्ति संतापी बनते, श्वासोच्छ्ञास दूषित होतो, दात खराब होतात असं कुठं तरी वाचल्याचे आठवतं ! जेव्हां जेव्हा तंबाखूचे दुष्परिणाम मी ऐकतो त्यावेळीं मी चार्चिलसाहेबाच्या धिप्पाड देहाकडे बघतो ब सिगरेट सोडण्या- बद्दल जर कधीं मनात विचार आला तर तो जणे फोटोतली त्याची

7५ ७ 23, ७०%, &४०३ 6९१७ ४०९ ००९, &६ ०० 6/%६ “70 ,/*, ०. &7 ४०% &/० ० ४०९. 6०११ ४०५७ “०१% ०९ ० "९ ७ ४९११ १ .//% &% ० &०६ &/ 7 १. “३ ८४० ३ “१ &7६ 47% ००% १७ १७ १६ “6०0, &9% २.४४. .७४१% ०१.४० ..५०% 46१७-४० ४/% 60.१. 820 ०७

धूम्रतरंग

तेजस्वी मुद्रा पाहून घाबरून पळ काढतो. त्यातून परवांच एका अमेरिकन डॉक्टरानं तंबाखूंत “ बी व्हिटेमिन्‌_ असतं असा शोध लाविल्याचं माझ्या वाचनात आलं. तेव्हापासून ज्या द्रव्यानं विन्स्टन्‌ चार्चिल याचा चिरेबंदी देह साभाळला त्याचा अविचारानं त्याग करायचा नाही असं मी निश्चयाने ठरावेलं आहे. तबाखूविरुद्ध ओरड करणारी माणसं सामान्यतः आबट द्राक्षाबद्दल ओरडणाऱ्या कोल्ह्याच्या जातीची असावी असं वाटूं लागत. या असंतुष्ट लोकाच्या कागाव्यामुळेंच तबाख़च्या थोरवीकडे जगाचं दुलक्ष झालेलं आहे.

-्ए्कच उदाहरण देतो. तंब्राखूचा वाडूमयनिर्मितीवर किती तरी फायदेशीर परिणाम झालेला आहे ! पण कुणी त्याबद्दल तंब्राखूचे आभार मानले आहित ? वाल्टर रॅलेनं तंबाखू आणून इंग्लंडवर इतके महान्‌ उपकार केले पण कुणाला त्याची दखल नाही; पण तेच भटक्या कोलंबसाचं कोण कौतुक ! माझ्या पुस्तकाल्यांतली पुस्तकं जेव्हा मी फावल्या वेळात न्याहाळीत बसतो त्यावेळीं वाटतं, जर जगात तंबाखू नसती, तर या समोरच्या कपाटात जी नामाकित ग्रंथांची फौज उभी आहि ती अशी गर्दीने उभी राहिली असती? निदान इंग्रजी वाडूमयाबद्दळ तरी मला वाटतं कीं, त्यातले नामांकित ग्रंथ धूम्नतरंगांतून जन्म पावळे आहेत. एकट्या काली- ईलचीच गोष्ट घ्या. हा बलाढ्य लेखक तंबाखूचा किती शोकी होता हे रसशञाना सांगायला नको. तो स्वतः तर तंब्राखू ओढीच; पण आपल्या परमपूज्य मातोश्रीलाही तिचा भरपूर सांठा पुरवी. त्याचं फ्रेंच राज्यक्रान्ति हं पुस्तक मी वाचूं लागलो-व विदोषतः 'सप्टेंबरांतली कत्तल” हें प्रकरण वाचायला घेतलं-कीं वाटतं पाना पानावर जे निखांरे फुललेले वाटतात ते त्याच्या चिलमीतून तर बाहेर निघाले नसावे ?

*7*: //%५ /./७_/ _.,//” ७. ४" येक २४१९७ €”% _/”% .//”९ “७.४ ५ ७.४ ७ /४७७..५४४ ४”

प टि “मळ

धूस़रतरंग

तंब्राखूप्रमाणं मद्याची थोरवी अमान्य करण्याकडेच जगाचा कल दिसतो; पण तंबाखूप्रमाणंच मद्यानं वाडू्मयाची वेल फोफावलेली दिसून येईल. इंग्रजी विनोद इंग्रजी सादित्याच स्वात उज्ज्वळ भूपण समजलें जातं, या विनोदाचा परिपोप मद्यानं किती केला आहे हदवे पाहायला केवळ सर टोबी, फाॉलस्टाफ इत्यादीची नावच सागायला नको. अनेक महाभागानी मद्यपान करून इग्रजी ग्रथकाराच्या प्रतिभा प्रज्यालित केलेल्या आहेत ! जर शेक्सपियरच्या काळी मद्यपाननिप्रेयाची वळवळ प्रभावी असती तर त्याचे वाड्मय आहे त्यापेक्षा थोडेफार 'कोरड' राहिलं असतं याबद्दल सशय नाही. मद्याचं महत्त्व ओळखूनच त्या कविश्रे्ठान “80176, 0०100, ४००१ फांग6 8 8 ४००0 1817111181 1॥01त' असे शहाणपणाचे उद्गार कुठंतरी काढलेले आहेत. इंग्रजी वाड्मयात जीं अमर विनोदी स्वभावचित्र दिसतात, त्यांच्या तोडचा जर तुम्ही "एकच प्याला काढून घेतला तर त्याची रसवंति खाडकन्‌ थाबून त्याच्या तोडचा एक शाब्दही तुम्हाला ऐकायला मिळणार नाहीं. एकच ग्याल्याचा प्रश्न निघाला म्हणून विचारतो, गडकऱ्याचा एकच प्याला वाचून व पाहूनही जर तुम्हाला मद्याचं महत्त्व कळलं नाहीं व त्याचा. निषेध केला तर तळिरामापेक्षाही जास्त धुंदीत असतांना तुम्ही निषेथाची भाषा

बोलत असता, असं समजलं तर च॒क ठरेल! प्रथम म्हटलं त्याप्रमाणे मी आनंदांत असलो म्हणजे ज्याप्रमाणं सिगरेट

रिलगवून हवेतली धूम्रबल्यं निरीक्षीत बसतो, त्याचप्रमाणं माझ मन उल्हा- साने रसरसलेलं असलं म्हणजे एखाद्या उंची मद्याचा थेब घेणं मला आवडतं ! कुणाला माझं हें म्हणणं चमत्कारिक वाटेल. दारूचा औषधा- सारखा उपयोग करणारीं माणसं मीं पाहिली आहेत. बेचेन मनाला शांतता पाहिजे असेल तर मद्य घ्याबं असं म्हणणारी माणसं मला माहिती आहित.

३ '% "९ ५८७ »९१/५/७,”» ७/५१% //%, १५% 'के ७ ५ ७४0५५१४ % २. ४७ ५४९» 9) “२४१२. /४%.”/४, २ ** ० /% ४५% % २ "२ /२९५५/१ ५ २. २ र यी

क शलक

हदावळळ २ यी

धूत्रतरंग

विशश॒॒व॒वािडिबशाआजजजजजबजजजजआय्य््ग्मख अर्याल डकडडडडवडडयवडा मज वाककवववावा डा वववडम याणा वकााडमाडमव कडा डमचा

ची

पण त्याचं हे म्हणणं मळा पटत नाही. औष्रधासाठी मद्य घेणं मला नापसंत आहि. बेचैन मनाला शात करण्यासाठी या औषधाचा उपयोग करणं माझ्या मतं धोक्याचं आहे ! माणसानं एखादी गोष्ट औषधासाठी म्हणून घ्यायला सुरवात केली की कालान्तरानं तिला एक विचित्र महत्त्व प्राप्त होत. जरूरीची व म्हणून अपरिहार्य अशी वस्तु होऊन बसते ती. कंटाळा आला, चैन पडत नाही मनाला अशा परिस्थतीत मनुष्य मद्याकडे वळला तर त्याचे परिणाम फारसे वाईट होतील असं वाटत नाही ! कारण कसलं तरी ' सुख * व्हावं यासाठी जो मनुष्य मद्याश्रय करतो तो काहीतरी अपूर्व, असामान्य गोष्ट मिळविण्याचा प्रयत्न करीत असतो-म्हणजे जी गोष्ट नेहमी मिळणारी नाही ती मिळविण्यासाठी तो मद्यपान करीत असतो ! उलट औषधासाठीं म्हणजे आरोग्यासाठी मद्यपान करणाऱ्या लोकाची स्थिति लक्षांत घ्या! आरोग्य ही चीज अशी आहे की, ती जर आपणाला मुकली तर आपली वेड्या- सारखी स्थिति होऊन जाईल; म्हणजे आपणाला सतत आरोग्य है मिळालंच पाहिजे, यावरून आरोग्यासाठी मद्य पिणं-म्हणजे ते एकसारखं पिण- कसं धोक्याचं आहे त्याची कल्पना येईल. म्हणूनच आपली प्रकृति उत्तम असली, मन अत्यानंदात असलं म्हणजेच मद्यपान करावं असं मला वाटतं- निदान माझी तरी तशी पद्धत आहे ! आनेदात असताना दारूचा थेब जे घेतात त्याचा आनेद दारूवर अवलंबून नसतो. कारण ते आनंदी असतात म्हणूनच ते मद्यपान करतात, उलट जे आरोग्यासाठी दारु घेतात त्यांचा सर्वे उल्हास आनेद व उत्साह या आचमनावर अवलंबून असतो. म्हणूनच माझं म्हणणं कीं, जेव्हा तुमचा आनेद दारूवर अवलंबून असतो त्यावेळी ती घेता कामा नये ! एक आनेदोत्पादक ओषध म्हणून तिची

»/£ २..// .” *..४ >.” * व वा

त टी

धूख़तरंग योजना फारशी कोतुकास्पद व स्पृहणीय ठरणार नाहीं ! म्हणूनच उमर खय्यामची रुबायत मला एरवी एक काव्यसोन्दर्याची खाण म्हणून आवडत असली तरी मला त्याच्या बुडाशीं लपलेल तत्त्वज्ञान पसंत नाहीं. उमरच्या कवितेचं सोन्दर्य वर्णन करण म्हणजे फुलांचा सुगंध व तारकाचं हंसणं याचं , विकळेषण करण्याइतकंच अवघड काम आहे! त्याच्या उपमा म्हणजे लाव- ण्याचे तुप्रार ! पण त्याचं तत्त्वज्ञान? एका हातात काविताची चोपडी घेऊन चाचताना त्याने दुसऱ्या हातात जो मद्याचा प्याला घेतला आहे तो कशासाठी ? तो अत्यत आनदात आहि म्हणून ? मनात उल्हास मावत नाही म्हणून १ नव्हे. तो मद्याचा प्याला नसून औपधाचा प्याला आहे! आरोग्यासाठी त्याने तो उचललेला आहे ! जर त्यानं तो रिकामा केला नाही, तर तो बेचेन होऊन वेडा होईल, त्याला काही सुचणार नाही, त्याची पिसाटल्यासारखी स्थिति होईल ! ज्या पेयाच्या अभावी माणसाची वेड्यासारखी स्थिति होते ते पेय घातकी समजावयास पाहिजे. म्हणूनच आनदी वृत्ति असताना मद्याचा थेब द्यावा अशी माझी शिफारस आहि!

मद्यपान व धूम्रपान याजबद्दल अस निःदोकपणे लिहिताना विसाव्या शतकातल्या उदार विचारसरणीच्या संरक्षणाखालीं मी उभा आहे हे मी जाणून आहे ! मद्यपानाची गोष्ट सोडूनच द्या-पण धूम्रपानाबद्दल निरनिरा- ळ्या कालखंडात जे विचित्र विकल्प प्रचालित होते त्याचा बिचार केला तर अगावर भीतीचे शहारे उभे राहतील ! एकेकाळी धूम्रपानाबद्दल देहान्त- शासनाची शिक्षा असे, असं कुणी म्हटल तर ती दंतकथा वाटण्याचा सभव आहि ! पण १६०३ साली तुर्कस्थानांत खरोखरच धूम्रपान करणारांचा अनान्वित छळ होत असे ! अहमदचा मुलगा मुराद याच्याइतका दृष्ट पशु कोणत्याही देशाच्या गादीवर आला नसेल ! चौदा वर्षोचा असतांना याचे

(२. 400७ “0१% &”, ६ अ. ७ अही शती. के

ति प

धूश्रतरंग

| पाराव जतचाततआकाजीळ वीत वि

ह लवडल वल वतचा डाय लाची >

हातीं राज्य आलं व तेव्हापासून धूम्रपान करणाराविरुद्ध त्यानं आपलं हत्याकाड सुरूं केलं. हरून अल्‌ रशीदप्रमाणे वेषान्तर करून हा रात्रीचा भटकत असे ब जर कुणी तंबाखू ओढताना दृष्टीस पडलं कों, त्याचा तात्काळ शिरच्छेद करण्यात येई. या दोन पायाच्या जनाबरानं आपल्या कारकीरदीतली शोवटली पाच वषे लोकाना फासावर चढविण्यात प्रामुख्याने घालविली. तेवढ्या काळात त्यानं पंचवीस हजार माणस सुळावर चढविली. पैकी पंधरा हजाराना केवळ धूम्रपानाबद्दल प्राणास मुकावं लागल, आपल्या अन्तःपुरातील अनेक स्त्रियाना त्याने धूम्रपान केल्याबद्दल ठार केलं. या- पेक्षा जरा कमी पण तसलीच रानटी शिक्षा ररियात एके काळी दिली जात असे. मायकेल फिओडीरोविद ( ४1०1१७९] ए'6017301071५01 ) च्या अमलात तंबाखू ओढणाऱ्या स्त्रियाना पंधरा फटक्याची शिक्षा असे किंवा त्याच्या तंबाखूच्या नळ्या त्याच्या नाकांत कोंबून त्याची भर रस्त्यातून थिंड काढण्यात येई ! एलिझाबेथ राणी वाटेल तें जहाल मद्य पचवीत असे, पण तंबाखू्च ब तिचं बाबडं असे. एकदा तिन तो प्रयत्न करून पाहिला पण त्यामुळं तिला इतका लास झाला कीं, त्या त्रासाचे उद्ट भरून काढण्यासाठी तिने नाटिंगहेमची कोटेस आणि तिच्या दाया याच्या तोंडांत तंबाखूच्या नळ्या देऊन तब्बल तीन तास त्यांना धूम्रपान कराययास लाविले. व्हिक्टोरिया राणी जवळजवळ असलीच होती. तिचा प्रिय आल्बर्ट जरी सिगरेटचा मनस्वी जश्ोकिन होता तरी तिला त्या व्यसनाची फार चीड असे; इतकी की, सातवे एडवर्ड हे प्रिन्स आफ वेल्स असताना आपल्या आईच्या नकळत विंडसर राजवाड्याच्या धुराड्यांत जाऊन आपली तलफ भागवून घेत. आईच्या देखत सिगरेट ओढण्याची त्याची प्राज्ञा नव्हती ! ग्लॅडस्टन- साहेबांना आपल्या मंत्रीमंडळातील सभासदानी धूम्रपान केल्याचं कर्धी

च *-€ ०४ “१४०५ ..““ *०५/८१%.” ण ४ “॑ «४ ५८. */”%.” “£ ':_.७? .»7 च्य ी * २.” २, २७ २, २.५ .“ 0.५४. “७.” ./

न हि& >.

आवडत नसे. उलट बाल्डविनूसाहेबाना पाईप नसला तर चैन पडत नसे; तीच गोष्ट बर्कनहेडसाहेबाची ! एकेकाळी तर म्हणे ईटन हायस्कुलात जो मुलगा औषधी द्रव्य म्हणून दिलेली तंबाखू ओढण्याचं नाकारी त्याला जबर रिक्षा केली जात असे. जानू राजर्स नावाच्या एका मुलाची अशी गाष्ट सागतात कौ, या मलान सिगरेट ओढावयाचं नाकारताच त्याला रक्तबंबाळ होईपर्येत अधिकाऱ्यानी चाबकान फोडून काढल, उलट जे लोक धूम्रपान करतील त्याना नागवं उघड करून चाबकाची शिक्षा पहिला जेम्स देत असे, एकदा त्यानं व्हाइटहाल राजवाड्यात तीन बड्या उमरावाना तंबास्र ओढ- ताना पाहिलं; दुसरे दिवशीं त्याना कामावरून दूर करण्यात आल. “असला विषारी धूर माझ्या राजवाड्यात नको ' असं तो कटाक्षानं म्हणे इतकेच नव्हे तर या विषयावर एक लेस लिहून त्यानं ' शरीर व मन याना अपाय करणारे हे घाणेरडं व्यसन दृष्टीलाही कसं ओगळ आहे ' त्याचं वर्णन केलं होते. त्याच्या या रागालाच ब्रिचारा सर वॉल्टर रले शेवटीं बळी पडला ! राजद्रोहाबद्दल रॅले केदेत होता खरा, पण तो तंबाखूचा सवोत मोठा तरफदार म्हणून जेम्सचा त्याजवर अतिशय रोष असे ! त्याला फाशी देण्याची कल्पना त्याच्या मनात वरचेवर येई ! शेवटीं बारा वषाच्या काराग्रहवासानंतर त्या शूर शिपायाचा त्यानं वध केला. मात्र समाधानाची गोष्ट एवढीच कीं, त्याचा प्राण घेण्यापूर्वी त्याला आवडणारी तंबाखू त्याला ओढायला मिळावी अशी जेम्स राजानं व्यवस्था केली होती !

त्याच्या मुखातून होवटचा धूम्रतरंग निघतांच रलेला फांसावर चढविण्यांत आलं ! फांशीकडे जातांना रॅलेची मृद्रा कशी दिसत होती याचं वर्णन माझ्या कुठं वाचनांत आलेले नाहीं; पण आवडता पाईप ओढावबायला मिळाल्यानंतर अगदीं बिनतक्रार तो वीरमणी वधस्तंभाकडे चालत गेला

५१५०४०१७७०. 7. २ ४४५७ ,£0१७.७/७ ७ ७ ७४ “0३. 40. १७. /“१४०९७.४० ७ &0१.. ४२७, ४२७ “0२७ &£?%. ४०७ ७०४७, ४. ७ ४७ “७ ४४१७४४ £१७७ ४ ७ &%..४ २७.४९ €7७ ०९% “७ ४ “५२ ७, /”% ४१७. १७४१७ ४७४४, १७.५” ७.४७ 7१.४ ७-४ २ २. &%.४४ ७ /"१,४/ कॉ” स्की किं अका ्डडक य म ह य आड वी बशबबबऑऑऑशश नॅब शऑऑशशशाशा॒॒ााआवााशाशााशााााबाय॒ुबाआााआयडजजजजजजजबह्म्बआज्ज्ज्जबिग्गगिबययययाजजजजजआजकायजबबजजयजजखयज्खयबबजजजजजजजब

र शश

धूऩ्तरग

धसास णा ना > पया" पपप फणी पण ककातापीती यची पण 0 शी "??0ीपे१णी११ण ककीण?णीपशा फण शीशी0ी0 *नीणी णा पाची नापाक पाक -न बाक > यपा पण 0२00 ची णक हकीणी णी फीट पणणी णा

२०% 7७ १५ "०_» "७ शि

असला पाहिजे खास ! त्याचा पाईप विझतो न विझतो तोच त्याचा जीवितदीपही मालावेण्यात आला !

-“- आणि तसंच पाहिलं तर मानबी जीवित तरी या विश्वात वायुलहरीवर खेळणारा धूम्रतरंग नव्हे का? मोहक चन्देरी वेष्टणातून बाहेर काढलेली सिगरेट कशी नुकत्याच स्लान केलेल्या गौरकाय बालिकेप्रमाणं दिसते ! काडी उजळून तिच्या ओठाना लाल रंग दिल्यानंतर हळु हळूं धूम्रवलयं -त्यातून पसरून काहीं वेळानं ती राख होऊन पडते ! सुंदर जीवनाचा क्रम असाच असावा असं मला नेहमी वाटतं ! निकामी जीवन ठेवणीतल्या सिग- रेटप्रमाणंच कुबट व निरुपयोगी बनून जातं! शिलगाविलल्या सिगरेट- मधील धूम्रतरंगाप्रमाणं उपयुक्त जीवनातील चैतन्याचा कण न्‌ कण सदुप- योगात विरला पाहिजे. ही चैतन्यज्योत उसळत्या तरंगाप्रमाण वाऱ्यावर विरून जाता जाता वातावरण किंचित्‌ काळ का होईना प्रकाहमानू करून गेली ही कल्पना अन्तःकरणाला कमी संतोष देणारी नाही !

खरंच अगदीं धूम्रतरगाप्रमाणं हे जीवन असायला पाहिजे ! चार्चिलसाहे- बाच्या तोंडचा तो पुष्टदेही चिरूट धूम्रतरगाचे केवळ रिकामटेकडे खेळ खेळत नसून सत्कारणी लागलेल्या जीवनाचं ते एक जळतं रूपक आहि असं नाहीं वाटत?

-न १९->

थोर पुरुष

२.५ ७०८४४ ८७४ 79७०” मिरा

थोर पुरुष र्‌

दिवाळी-अंकाच्या बहराचे दिवस होते ते. बाऊ्ायाचा ताटवा टवटवून

फुलत असतो त्या वेळीं ! या वेळेस संपादक मंडळींचा नम्रपणा विशेष

प्रत्ययास येतो. अशाच एका विनम्र संपादकाकडून मला एकदा पत्र आल. त्यात स्वतःच्या साप्ताहिकाच्या दिवाळीअंकाचीं मनोरंजक सदरं कोणकोणती आहित, कोणकोणत्या लेखकाचे लेखनसहाय्य मिळविलेलं आहे व तो अंक नटींची चित्रे ब थोर लोकाची पत्रं यामुळें कसा अपूव ठरणार आहे याचं रसभरित वर्णन केल्यानंतर त्यानीं लिहिलं होतं--

“६ , .तेव्हांया अंकासाठीं आपण एक लेख लिहावा अशा माशी विनंति आहि. मात्र येदापासून आम्ही एक नवीन प्रथा पाडीत आहोत. ती अशी कीं, निरनिराळ्या लेखकांना निरनिराळ्या विषयांवर लिहावयास सांगायच. आपणासाठी ““ आधुनिक काळांतील सवोीत भ्रष्ठ पुरुष कोणता? हा विषय आम्ही देत आहोंत. विषय किती आकर्षक आहे ते आपणाला

४५.५४ ९. /%..० २.५४ २४ के. ४,४५९. /”७..४४७.//% ४” ४७ '७/%४ &% 7७. //सिे २ ४” फ,.& फे. ७ ८४के_../ ऐ &€ ण ४७ £के 80.” २०४०७. ४७, 8९. ४", £”%./७ ४०% ४७. ४ के ४ //७ “७ '.४ के ७७ "७ ५/% ४७ ४ के 2. से २९ "३ ४ ४१ २ "७ » कॅप 0) आड आह कोडा उडताना काकड प आडण अडा पडला होवाड कनाल हेला डड ह कड डाय य ण डाल हा हड प ल याळ ल ेख्गंख्क््््वाखंखंखगखजक्गख वाया

डी

--८--------:-->८ --__--पप--ाप- ----- ------का पानाला “टा

२७ ../४/७ /

[गायला नकोच. तरी या मथळ्यासाठी एक लेख कृपा करून आमच्या- साठी लिहावा. आपण नकार देणार नाहीं अश्ी खात्री आहे. मला आवडले ते पत्र. त्या पत्रासाठी खास योजिलली नम्न भाषा मोहक वाटावी अशीच होती. त्यातून अप्रत्यक्षपणे वाहणारा प्रशंसेचा सूर कोण- त्याहि हट्टी लेखकाच्या मनाला सूक्ष्म गुदगुल्या करणारा होता ! तेव्हा कोतुकानं मी पत्र दोनदा वाचलं; त्यावर नीट विचार केला आगि शेवटीं उत्तर पाठावेलं ते असं--

>>>: मिरज लवडा कडा %../ ४१%.” ७. ० ७.५” १६.७ -$

“६ आपण सुचविठळेला विषय मनोरंजक व महत्त्वाचा आहे खास ! वाचकानाहि तो फार आवडेल, पण या विषयावर मला काहीं लिहिता येणार नाही याबद्दल दिलगिरी वाटते. कारण काय लिहाव तेच कळत नाहीं. धड चार ओळीहि लिहिता येतील की नाही याची दोका वाटते, तरी नकारा- बद्दल क्षमा करावी.

त्यावर त्याचं तातडीन उत्तर आले. त्यात त्यानी माझ्या विह्ृत्तेच, वाचनाचं (या साप्ताहिकाला मी विनामोबदला लेख देत असे ! !) अतिशयोक्त भाषेत कोतुक केल्यानंतर शेबटी म्हटल होतं, “' आपल्या- सारख्या माणसानींच जर असं नकारात्मक लिहिलं तर आम्ही काय करावं १ तरी कृपा करून--

पण या कृपायाचनेचा आज काहीं उपयोग नव्हता. मी लगेच त्याना उत्तर लिहिलं---

“£ आपण कृपेची याचना करतां; पण कृपा करता येत नाहीं, कारण ती करतां येणंच शक्‍य नाही, ती करायला मी सर्वस्वी असमर्थ आहे.

यानंतर सुंदर सुंदर चित्रानीं, मनोरंजक गोष्टीनीं बहरलेला तो अंक योग्य वेळी प्रसिद्ध शाला आणि त्याची मोहक छपाओऔ व बड्या बक्या

८७”... .७”% /”%. र 4“ 40% ४ “७ /£*० /789 4१७ “१७ /“..,५% «१९ ,»० .4* & येक ४७ २७ ७ ४0% “१ ..//१२,४२७-४०९७ ७४९७७९०९७४ ह १७ अ 7" “0१ “० &7 6२७ /”१% ./*

न्न.

थोर पुरुष

कळा हा महापातकी वाल मोना चाणणीमयलाव नादा जाची राच धक ताणा धययसताचयाकणक साका चा

लेखकाची त्यात झळकलेलीं नावं पाहून आपले नाव त्यात येण्याची संधि दवडल्याबद्दल मनाला विष्राद वाटला.

मनात विचार आला, “ दिलं असतं एखाद्या प्रासिद्ध माणसाचं नाव ठोकून तर कुठ बिघडलं असतं ? असली भलतीच नम्रता काय कामाची ? आपण केलं तेच बरोबर केल. ज्या विषयाची आपणाला माहिती नाहीं त्या विषयासाठी का उगीच कागद नासायचे?”

जगातला सवात थोर पुरुष कोण १

प्रश्न बिकट खरा. पुष्कळांना या विपयाबद्दल थोडा फार अंदाज करता येईल, नाहीं असं नाही; पण या अंदाजापलीकडे जास्त जमेल असं वाटत नाही. खात्रीपूर्वक या विप्रयावर लिहिणं तर शहाणपणाचं ठरणार नाही. जगातल्या थोर माणसाची यथार्थ किंमत तर राहोच 'पण साधं अस्तित्वहि लोकाना जाणवत नाहीं. तो थोर पुरुप संकटाशी, दुःखाशी आणि निराशाशी झगडता झगडता शेबटी मृत्यूला अधीरपण कवटाळतो, वर्षानुवषषे त्याची दखलहि कुणाला नसते आणि मग दतक अर्धशतक लोटल्यानंतर हळूहळू अंधारातून प्रकाशकिरणं फाकावीं त्याप्रमाणं त्याच्या थोरवीची जाणीव होऊं लागते. भवभूतीसारस्वा खंबीर प्रतिभेचा कवीश्वर ! पण त्यालाहि भावी पिढ्याच्या रसिकतेवर भिस्त ठेवून दिवस कंठावे लागले व “ निरवाधि काल? व ' विपुल पृथ्वी ' याच्या- कडून न्याय मिळण्याच्या कल्पनेवर विसंबावं लागलं, कीटस्‌ कवीच्या शब्दमाधुर्याचं व सोज्बळ काव्यरचनेचं कोण कोतुक हल्लीं चाललेलं असतं ! पण या बालकवीचा मृत्यु त्याच्या कवितावर कुणीं टीकाकारानं निर्दय प्रहार केल्याबद्दल धक्का बसून लवकर ओढवला हे प्रसिद्ध आहेच. आता त्यामुळं अँंडानिससारखं रमणीय काव्य शेलेच्या प्रतिभेतून रसिकांना मिळालं ती

र 70-7२, २ .//% 7 ७०% “0७. ७ /7% *५ अ% '* '७ ७४ /*७../७ & "%..४ ७.४१. .४१%,४/७ .& ५ ४७ &”% 4९ /१७ ४ % &१७ 6२७६ “% ४९१७ &१७ /” &/% ७”. ७ ९ ० “१ ४१७ //” &" अ०%. ५” % ४0७ % *% ७ ७” ६ २३ २. ७ ४ १७.७४ करके

धूस्रतरंग

गोष्ट वेगळी ! आज मराठी कवितेचे युगप्रवर्तक म्हणून ज्याचा गौरव केला जातो ते केशवसुत जेव्हा १९०५ मध्ये प्लेगला बळी पडले त्यावेळी त्याच्या मृत्यूची वार्तादेखील त्या वेळीं वर्तमानपत्रात आली नव्हती. गडकऱ्याना दारिद्याइतकी दुसरी कुणाचीच संगत दोवटपर्यंत अशी लाभली नाहीं, ज्या काव्यामुळे मिल्टन जगतात अजरामर झाला ते उतरून घ्यायलांदेखील त्याच्या मुली तयार नसत आणि या आधळ्या कवीला कोणी उतरून घेणारा भेटेपर्येत आपल्या उसळत्या प्रतिभेला थोपवून धरावे लागल. डॉ. जॉन्सनची जवळजवळ सर्व हयात अधेरी माळ्यावर धावत्या उंदराच्या व लट्ठ घुशींच्या सहवासात गेली. ' गुजगोष्टी लेखकाचा सम्राट ' म्हणून ज्याला हल्ली गोराविलं जातं त्या चालंस्‌ ल॑बला उभ्या हयातीत कधी सुखाचे चार क्षण लाभले नाहीत. आपल्या थोरपणाची किंमत म्हणून की काय, सोक्रे- टिसाला विष प्यावं लागलं आणि खिस्ताला सुळावर लोबकळावं लागलं. जगानं थोर लोकाविषयी असा जणूं विचित्र हेबादावा धरलेला दिसतो. ज्या ज्या कालखंडातील देराबाधवानीं त्या त्या वेळच्या थोर व्यक्तींचा योग्य तो गौरव केलेला आहे, असा एकहि कालखंड, मला वाटतं, खात्रीलायकपणे दाखविता येणार नाही. थोरपणाचे रंगच असे अस्पष्ट व नाडुक असले पाहिजेत कीं, त्याची तात्काळ ओळख पटूं नये; नाही तर जगाची नजर अश्ीी आधळी राहिली नसती, झगझगीत प्रकाशाकडे साहजिकच माणसाचं लक्ष जातं; पण शात व सोम्य प्रकाशाची जाणीव तितकी ठळकपणें होत नाहीं.

£६ पिकतं तेथे विकत नाहीं हें वचन किती सत्य आहे. ते जगातील निर- निराळ्या थोर व्यक्तींची जी उपेक्षा त्याच्या देशबाथवांनीं केलेली आहे त्यावरून कळून येईल, सन १६६० म्हणजे इंग्लंडच्या इतिहासांत कोण

मांगल्याचा आगि अपूर्व भाग्याचा दिवस! त्या दिवशीं इंग्लंडचे राजेसाहेब 22 यय टययपायटीटपपटण पपप चयीपपटटटीटपटयटयययायाायायपा---&

अनक“

री थोर पुरुष

>. ाचानााक:>--८८->>“*्ल कन» आणा पाप: >- > >>>.

यायाम साभकधवणादकयनी-यीम टी लायक... वच काळ कळि द धी ४ कवी ** ९२०८० १. २८४ */ *./ “ */ ४ |. |. | “7९.” १ /” ./ ७. 7१-०२.»

दुसरे चालेस्‌ याचं स्वदेशी थाटात आगमन झालं, लोकाना जणूं ती आने- दाची वाती कळताच हर्षाचा उन्माद चढला. “' आता क्रांमवेलची सैतानी राज्यपद्धाति गेली; '्यूरिटनाचं प्राबल्य संपलं, आता चगळच चेगळ ! आता नाटकं पाहण्यास मज्जाव नाही, चैनीचा दरवाजा खुला. आता सुखाचा स्वर्ग हाती आला... अ

शा तऱ्हेन लोकाची ओरड सुरू झाली. पण या कल्लोळात त्या वर्षाच्या उन्हाळ्यात अंगात हिंब भरल्यामुळं काकड- णाऱ्या चवदा वर्षांच्या एका मलाकडे कोणाचं लक्ष गेल? संधिवातानं बिछान्यावर तळमळत पडून तारकाचा आणि ग्रहगोलाचा त्याचा विचार चालू असे ! ज्याने आपल्या अनैतिक वर्तनानं लंडनला वेश्याग्रहाचं जणू रूप आणलं त्या चालेस्‌ राजावर विद्वानानीं मोठे मोठे ग्रंथ रचले आहेत; पण आधुनेक ग्रहगोलशास्त्राचा ज्याला निर्माता म्हणता येईल आणि ज्याच्या संश्षोधनामुळ न्यूटनला आपले छोध लावता आले त्या जॉन्‌ फ्लेमस्टीडचं नाव कितीजणाना माहीत आहे? ज्या थोर संशोधकानं ग्रहगोल्शासत्राचं सगळं रूप पालटून टाकलं त्याला निरनिराळ्या शारीरिक व्याधींशीं व देशबांध- वाच्या गैरसमजाशी झगडता झगडतां दारिद्यात मरावं लागलं !

आजची इंग्रज-जर्मनांची हवाई युद्धातील प्रगति आपणांला थक्क करून सोडते. फ्रान्स, बेल्जम, हॉलंडसारखीं राष्ट्र आठवड्या आठवड्यांत बॉबचा वर्षाव करून बेचिराख करून टाकणाऱ्या जर्मन वैमानिकांबद्दहद आपण कोण कुतृहलानं बोलत असतो ! पण ज्याच्या अविश्रांत परिश्रमांमुळं पाहिलं विमान तयार झालं त्या मॉत्गाळूफिओे बंधूंची आठवण किती जणांना आहे १ त्यांच्या अलौकिक शोधांबद्दल त्यांची स्मृति आपल्या मनांत कितपत ताजी असते ! आजकाल समुद्रावरून धावणाऱ्या वेगवान्‌ अजस जहाजांना पाहून आपणांला केवढं कोतुक वाटतं ! मोठमोठ्या नद्यांचे पूल आपल्या

नद क क

धूत्रतरंग

खणा वचि णव पपप णाय कराया स्पशय ाशणाफ्क्ण्ण्क्यिप्किक निया पाणि छातीवरून आगगाड्याना धीमेपणान जाऊं देतात ब प्रचंड पर्वताचं हृदय फोडून निर्वेधपणे आगगाडी चाललेली असते, पण या सर्व अचाट परा- क्रमाची कल्पना ज्याच्या मेंदूतून निघाली त्या इझांबार्ड किंग्डम त्रनेलचं नाव तरी आपल्याला माहिती आहे! त्याच्या असामान्य कल्पनाशक्तीबद्दल आपण किती कृतज्ञता त्याला दाखविली आहे? मोठमोठी भव्य ब उंची हॉस्पिटल बाधणाऱ्या धनिकाचीं नावं वर्तमानपत्रातून प्रामुख्यान झळकत असतात; पण ज्या जेम्स यंग सिम्पसनन क्लोरोफामंचा शोध लावल्यामुळं कसाईखान्याची इस्पितळ झाली त्याची स्माते ठळकपणे आपणाला असते! एकोणिसाव्या शतकात जर्मनीचा कर्तबगार थोर पुरुष कोण अस विचारल तर प्रिन्स बिस्मार्क असं बहुतेकजण खात्रीन म्हणतील. कारण त्यानं जर्मन साम्राज्याचा पाया घातला नाहीं का ? एका राजाला त्यान बादशहा केलं ही काय सामान्य कामगिरी म्हणायची ? पण त्यानं रक्तपात, खून, मारामा- ऱ्या, बंडखोरी चालविली असताना त्याच वेळी शातपणे घरात बसून संगीताचा अभ्यास करणाऱ्या एका संगीतज्ञाकडे कुणाच लक्ष तरी गेलं होतं ? ज्यानं सबंध संगीतशास्रात अभूतपूवे अशी क्रान्ति केली, ज्यानं नाट्यकलेत संगीताचं सुवर्ण ओतून तिला अमर केली, ज्यानं आपल्या विद्याल प्रतिभेने जगाला चकित करून सोडलं, ज्यानं ओपेराची परंपरागत कल्पना बदलून टाकून त्याचं एक नवं शास्त्र बनविल त्या संगीतसम्राट रिचर्ड वग्नरला मात्र कर्जदाराचा डोळा चुकविण्यासाठी घरदार सोडून पळावं लागल वब एक भ्रमिष्ट माणूस म्हणून देशबाथवांची निर्भत्सना सहन करावी लागली. ज्यानं आपल्या अभिनव विचारसरणीने आधुनेक जगाचं राजकीय तत्त्वशञान बदळून टाकलं, ज्यानं साम्यवादाचा पुरस्कार करून जणूं न्यायाचं नवयुग निर्माण केलं त्या कार्ल मार्क्सची त्याचे

रिल १७ /" / ८ *./*१ /7७ “२७% ,४ .४”% .४”२ १, ७ ०

ळा ली

क्य की

थोर पुरुष.

पल्केच््णाच काया य “च्या प य च टया २ १ २० २ पणा२० १ २ १ 3 १ २० फ्यि १ स

काळी कोणीं किती पर्वा केली ? आपली बायको व सहा मुलं यांच्यासकट त्याला दोन खणाच्या अडगळीत राहाव लागलं, उपासमार काढावी लागली, दारिद्यामुळं दोन मुलाचा अकाली मृत्यु डोळ्यानं पाहावा लागला, भाडं देता येत नाहीं म्हणून जागेसाठी वणवण हिंडावं लागलं व शोेवर्टी दारिद्या- मुळ त्रासलेल्या पत्नीचा विरोध सहन करावा लागला, आणि जर ज्यू वकिला- चा हा मुलगा आज जर्मनींत असता तर कुणीं सागाव भररस्त्यांत त्याला जिवंत जाळलंहि असतं ! चौदाव्या लईची प्रत्यक्ष सूयांबरोबर तुलना केली जाते. 1-0 10201 8०101) अक्ली पदबीहि इतिहासकारानीं त्याला दिलेली आहे; त्यानं ठेवलेल्या अंगवस्त्राची रसभरित वर्णने इतिहासकारार्नी केलेलीं आहेत. अलेक्झाडर राजा म्हणजे कोण पराक्रमी ! ज्यानं पंजाबपर्यंत येऊन आपला राज्याविस्तार केला तो काही साधा पुरुष नव्हे; त्याचा आवडता घोडा ब्युसिफेलस्‌ तर इतिहासात प्रसिद्ध आहेच, हा धोडा हिंदुस्थानात मरण पावला

तेव्हा बादराहाने ब्युसिफेलिया नावाचे एक शहर त्याच्या नावानं वसविले. मस्तानीच्या नाजूक गळ्यातून झिरपणारा ताबूल-रस जगप्रसिद्ध झालेला आहे. महात्मा गारधींची गोळी आज हिटलरइतकीच प्रसिद्धि कमावून बसलेली आहि. जोजे वॉशिंग्टनूच्या कुऱ्हाडीची प्रतिस्पर्धीच ती ! एलिझांबेथ राणीचे साखर खाऊन काळे झालेले दांत, तिच्यासाठी वाल्टर रॅलेने चिखलावर पसरलेला मखमली झगा, (या कथेला ऐतिह्ासेक पुरावा नाहीं असं हल्ली ऐकतो ! ) क्रिओपाट्रानं छातीला चिकटविलेलं सापाचं पिल्लं, एडमंड बर्कने 'पालेमेटात भाषण करतांना खिशातून एकदम काढून दाखविलेला तळपता खंजीर, इंग्लंडच्या राजेसाहेबांनीं हिंदु आचाऱ्याच्या हातून घेऊन खालेठी चपाती, वेद घडाघडा म्हणून दाखविणारा वेदशास्त्रसंपन्न रेडा व व्हिक्टोरिया राणीचं कुठुंगं कुत्र-यांचं इतिहासांत कोण कोतुक ! जवळजवळ बइुतेकांना

७.४ ४ '७ १७.५” / ,/%2, ७. "७ "७ ७ &7कि ४/*%./ ७ /॥४% ५ ७ १७ श९ ० ८४% ८०१४७ % »0७ ७ “च *% /"% /

"२ 37% ४५ »*% /७ ४२.४ १७ “% ४७.४४ ४7 €/, ७४% ४7. /५६.०७/*% 4२% ४७ ७ ७ 7 "७

धूस्तरंग

टाटा २. ष्र“ % २. “*_ १. ४1%, %-” २. ९...” ४...५४ *. '२../ %./ >.//४./” २५४७ ./४४९. २. ९२. *.” %_. "2 ...» .. ७.” १९./% ७.” ७.” ७. ०.” १७.० ७/ ३२६ ७,

त्याची माहिती; पण त्याच लोकाना गुन्हेगारांची व बदमाषाची भेट घेऊन तुरुंगसुधारणा करणारी एलिझांबिथ फ्राय, रक्ताभिसरणाचं तत्त्व हुडकून काढ- णारा विल्यम्‌ हार्वे, रोगजंतूंची माहिती सागणारा लुई पाश्‍चूर, विजेचा शोध लावणारा लुइगी गालवानी, रेडियमचा शोध लावणारि क्युरी पतिपत्नी, देवीची लस शोधून काढणारा एडवर्ड जेनेर, जुलुमासाठी चिरडल्या जाणाऱ्या, देशांत नवचैतन्य निर्माण करून त्याना स्वातंत्र्य मिळवून देणारी रेत- कऱ्याची अडाणी मुलगी 'जीन्‌ द आर्क' व नाजुक नक्षीच्या खोदकामा- ची कला निर्माण करणारा आलून्रक्ट डथेरेर याची माहिती अगर स्मृति. कितपत असेल १

म्हणूनच जगातील सर्बोत मोठा माणूस कोण याबद्दल निश्चित मतः द्यायला माजी लेखणी थजत नाहीं. कुणी सागावं कोण असेल तो? रानटी. टोळ्यांच्या संगतीत फिरून फिरून शेवर्टी मरतां मरता आपल्या विचारांनी, सुशिक्षित जगाची मनोवात्ते बदलणारा तो एखादा थोर तत्त्वज्ञ असेल; खाणांपेणं, सुखसोयी याची पर्वा न करता आपल्या डोळ्याच्या खाचा करून घेतलेला आणि आपल्या अपूर्व शोधानं सर्वे जगाचं यंत्र गदूगदून' हालविणारा तो एखादा लंगडा, कुबडा शात्रशहि असेल, आपल्या तत्त्वाचं प्रतिपादन करीत असतांना एखाद्या अडाण्याच्या कोयत्यानं माळावर मरून पडलेला एखादा थोर द्रष्टाहि तो असेल. जगताचं विचित्र कोडं सोडविण्यात दंग झालेला, बायकामुलानीं झशिडकारलेला एखादा अस्थिरपंजर तत्त्वज्ञा- नीहि तो असू हकेल. शारीरिक व्यंगाबद्दल जनतेच्या उपहासास पात्र शालेला, पण मानवी जीवनाला सौन्दर्याची शिलई देण्यासाठीं कलेची निरपेक्षपणे सेवा करणारा भोळाभाबडा कलावंतही तो असेल. आणि कुणीं सांगावं, आजच्या दंगलींत जर्मनीचा इहुकूमहाहा आपल्या धम-

च शशशाााावााशशिशिााधाधाशाशााशााााधाावाािधाधाशाधधंाा्ािमा॒ब॒ज॒ब॒वग॒गबबब॒ा॒ाबबधाााधधााबाशबज॒बवबबा॒ाज्जजजजजजजजजजजबजजब्जजब्खबयजय्गम्खमक्म््खजबं अजज जार. क म हाड डे” अबब धड का मडवडडडडड १

२ »//%३ » ७.७५ ७ & २.» ७/च अ ७.५४ &२..& ७ शीक शा २३ / % ७.” च..५/ ७ /” ७ /७ ४४ २७/७७/४४५४ २३./४”१%.&४४ ७.४ ४.७” ७.७ '७.७ळरच्क

कावण्यांनीं व राक्षसी लष्करी सामर्थ्यानं जगाचे डोळे दिपबीत असताना इटलीचा अनभिषिक्त बादशहा ठणठणीतपणें मन मानेल ते करीत असतांना, हरघर्डी फ्रान्स-इंग्लंडमधील गडगडलेली व गडगडणारीं प्रधानमंडळे आरडा- ओरड करून जगाचं लक्ष आपणाकडे ओढून घेण्याचा प्रयत्न करीत अस- ऱ्ताना कुठेतरी एखाद्या बॉबनं अ्थवट मोडलेल्या झोपडींत थंडीनं कुडकुडत, 'थड खायला अन्न नाहीं ब नेसायला वस्त नाहीं अश्या विचित्र परिस्थितींत शातपणें एखादी व्यक्ति आपल्या नूतन ब स्फोटक विचारसरणीचा बॉम्ब “तयार करीत असेल, कीं ज्याचा स्फोट होताच आजचं रानटी व पादावी कल्पनाचं जंगल पेट घेईल, रक्तपात, जाळपोळ, खन, दरबडे यांच्या पायांवर उभा असलेला वीरश्रीचा वब थोरपणाचा इमला कोसळून खालीं पडेल व या जळत्या जगातून अभिनव सुंदर व पवित्र कल्पनांचे जग निर्माण होईल !

--पण एक गोष्ट मात्र मी निश्चितपणे सागू हकेन ब ती म्हणजे तो थोर युरुष कोणत्या जातीचा, कोणत्या तऱ्हेचा असूं शकणार नाहीं याबद्दलची तो थोर पुरुष पाचपन्नास लढाया मारून रक्तपाताच्या जोरावर बडा ठरलेला करूर मुद्रेचा योद्धा खास नसणार, तसाच काखायांनीं, कारस्थानांनीं आणि कटिल नीतीनं रंगभूमीवर दाडगाई करणारा एखादा राजकारणी पुरुषहि तो असणार नाहीं. कारण खरी थोरवी आरडाओरडींतून ब दांडगाईतून निमाण शोत नसते. तिचं स्वरूप शांत, सुमधुर व नग्न असं असतं. तिचं अत्ति- त्वहि कधीं कधीं हवेप्रमाणं जाणवत नाही.

एखाद्या प्रचंड तोफेतून राक्षसी आवाजाचा गोळा फुटावा असा आवाज करीत करीत थोरपणा प्रगट होत नसतो. खऱ्या थोरबींतूनहि नादनिनाद ऑनेघत असतात; पण ते तोफेच्या आवाजाप्रमाणे क्षणभर धडधडाट करणारे

धूस्रतंरग

1. कामात मल ि्ग््गययवंयामशनमसाकाोे/॒ेशशबा्गयवमलववापावययमककमावडओसवाशनकाडबिशशबागा यकत कवकयया २.५१. ८.४७ ४७.४0 ७70 त च...» _.७/%_, “७५.७४ 0१७. “५.७” ३७/७/ ४७, ७१ ७०४ ७.७” ७_/७ ७४ ८७७”. ७.४७ ७.५ ७ _/0%_“/ ७.५ केके ७.४ ४800, “09.0...” क.» 27

२. /0४५.// %_, ५ »%_ ६४ धे 46 के.” कच बी

नसतात. त्याच्या संगीतलहरी हळूहळू पण अच्चकपणे वातावरणांत पसरत जातात व युगेन्‌ युगे उलटलीं तरी या संगीताची जादू जगताच्या मनावरची पकड सोडीत नाहीं.

संपादकमहाराज, आता तुम्ही सागा, जरी मी तुमच्याकडून लेखनाबद्दल मोबदला घेत नसल्यामुळे तुम्हाला माझ्या व्यासंगाबद्दल व चोरस वाचना- बद्दल आदर वाटत असला तरी तुमच्या * दिवाळी ' अंकाला मीं लेख लिहिला नाहीं हे मीं योग्यच केलं असं नाही कां तुम्हाला वाटत

( किलोस्कर १९४० )

७ % ७ & श* .% .//७/१% /% /£%..७९७ ७ »/७. /१७.५/% »% /%.५ /09 /7 ५४४ “४१ /% ४७ '% £% '५/% .५»४.५/४% “१ / ४ 7७ ७ ७५. »/७ ४७ ७.७ ६-४ ५ ___ २ ४७ ८५४७ “/% /४0७ १, ८४१ ८९०७, "४५०७ /0७./२

तन दैरे--

पत्र-वाचन

“८२. २.४ ७. ४७.५१ ४... ७४१७

पत्र-वाचन ३

पत्र-लेखनाच्या नाजुक व ब्रिकट कलेबद्दल अनेकांनी रसाळ वक्तृत्व केलेलं आहे ! या सुन्दर कलेची आजकाल फार उपेक्षा होत असते या- बद्दलही बऱ्याच लेखकांनी तक्रारही केलेली माझ्या वाचनात आलिली आहि ! ज्या जगात असली रमणीय कला उपेक्षिली जाते त्या जगाला सुसस्कृत व सुधारलेलं जग म्हणता येणार नाहीं अजया तऱ्हेची सर्व आधुनिक संस्कृतीबद्दल रागीट रोष प्रगट करणारी जहाल भाषाही अनेक लेखकांनी लिहिली आहे ! या सर्व लिखाणांत पत्रलेखनकलेबद्दलह जी आत्मीयता व्यक्त केलेली आहे ती योग्यच आहि !

पत्र-लेखन ही एक नाजुक कला आहे हें कोण अमान्य करील?

पण पत्र-लेखनाप्रमाणं पत्र-वबाचन ही एक अवघड कला आहि ही गोष्ट कुणाच्या नीटशी ध्यानात आलेली दिसत नाही.

एखाद्या कलावन्ताप्रमाण नामांकित कलाकृति लिहिण्याचं सामर्थ्य

१८,८०५ .७/१ ४७१६ ७७७४ १७०४०१८४७४ ४७७0२४४ / फॉ

अल... ता

२. ५१%. '२.७४%७.

47५०९.” १६ ६ ७४७ ४७ ४२७४४७४१४५ ४७ ७ ४7,४१०, “९७४११६ ७७. , ४७ ४७,७११ ५४५९ ८४११६११०८४ 50०७७१७. कळॉन्चि

धूश्रतरंगं

*७ ४७ %..७ .» १. ७२.५४

सर्वोच्याच लेखर्णीत नसतं; तथापि त्या कलाकृतीचा गोरव योग्य तऱ्हेनं करणे यांतही कलेचा कमी भाग असतो असं समजण्याचे कारण नाहीं. निर्दोष कलेचं मर्म समजण्यासाठी रसिकाची मनोवृत्तिदेखील कला- युक्त असावी लागते. कालिदासाच्या कलाविलासाचं कोतुक वेैंधळ्या अजागळ मनाला काय होय ! शेक्सपियरची कलाचातुरी भावशून्य मनोवृत्तीळा कशी कळावी ? बालकबीच्या कोमल गीतांची जादू व्याकरणकोविदाला कळूं नये यांतच त्याच्या प्रातिभिचा गौरव झाला नाही कां? कला निर्माण करण्याइतकंच चातुर्य कलेचं रसग्रहण करतानाही लागतं ही गोष्ट विसरून चालणार नाहीं !

पत्र-लेखन जर नाजुक व अबघडे कला समजली तर पत्र-बवाचन हीही एक ब्रिकट कला आहे हे ओघानं आलंच ! पण छापील मजकुराने ग्रस्त झालेल्या आधुनिक युगांत या कलेची उत्तरोत्तर उपेक्षाच होणार की काय याबद्दल मला भीति वाटूं लागते. स्वस्त छपाईच्या हलींच्या काळात ळेखनाबद्दह वाटावयाची कोतुकब्राद्धे हळुंहळळूं ओसरत चालली आहे. हरघडीं इतका छापील मजकूर हात जोडून आपली वाट पाहत असतो की, आपल्या कृपेची याचना करणाऱ्या निष्काचनाची आपण पर्वा करूं नये अशी बैपर्वाईची वृत्ति उत्तरोत्तर आपली होत चाळली आहे आणि ती तशी व्हावी असाच छापखान्याचा उपद्रव झाला आहे! श्रीखंड हा उत्तम पदार्थ खरा ! पण त्याची पिपेंच पिप दाराजवळ येऊन पडलीं तर त्याचा तिटकारा यावा यांत नबल काय ! ज्यावेळी मद्रगकलेचा शोध लागलेला नव्हता त्वावेळीं एखाद्या चिमुकल्या कवितेसाठींदेखील माणूस धडपडे ! पण आज- काल दोकडोनीं काव्यग्रंथ प्रासेद्दष होत असतांना कवींचं पिशाच टाळण्याकडे जनतेची प्रवृत्ति व्हावी यात अचंबा वाटण्याजोगं काहीं नाहीं !

आण € ““€7* “0१% / “7 ४7 "क //”*- “२ »*५./” ४. शे.« क” “ह न“ ->“-“_

न्न रे.

पत्र-वाचन

टोपा रा आणा ण ये१् कप २०२१ेय न ्णपणणारपन्लत ट्ट ल्ला -»_ ७ शड “0४५ ६... 79. “0 *% “**./€ *२../१०... -““€"* “"* च.“ "४५७ ४१७ “7.7 "२ .»४' अ” £% ”* "७ '५..४% ७ ”/% »४ “0 .&४/% "२ १» ऱ् »४"५७ "० ४ र

मुद्रणकलेनं सर्व वाडूमय-कला संकटात आणल्यामुळं लेखनाप्रमाणं चाचनांतही कला असते है सागण्याची वेळ आतां आली आहि. म्हणूनच मी मघाशीं म्हटलं त्याप्रमाण--

पत्र-ठेखनाप्रमाण पत्र-वाचनदेखील एक महत्त्वाची ब संपादनास योग्य अशी बिकट कला आहि ही गोष्ट विसरून चालणार नाहीं.

पत्र-वाचन ही एक चतुराईची कला आहे याचा अनुभव मला स्वतः- लाच एकदा आला व तेव्हापासून या कलेची थोरवी ओळखून त्याबरुकूम वागण्याची खबरदारी मी घेत असतो. पुण्यास असताना अगदीं नाहीं तरी निदान पाचसहा तरी पत्न॑ मला निरनिराळ्या ठिकाणाहून येत असतात. हीं सर्वच पत्नं प्ररासेचीं असतात असं नव्हे. काही पत्नं उदयोन्मुख लेखका- कडून येतात. त्यात कसला तरी उपदेश ( माझं वय वब ज्ञान माहीत नसल्यामुळं ) याचिळेला असतो. कुणी पुस्तक-परीक्षणाचा आग्रह करीत असतात, क्काचितू लेखासाठी संपादकीय विनेति असते; एखादं व्याख्यानाचं आमंत्रणही असतं. गरीब विद्याथ्यीची मदतीसाठी येणारी पत्नं नित्याची झालीं आहेत. एखादा प्रकाशक नूतन ग्रंथाची मागणी करीत असतो; कर्धी कधी माझे ग्रंथ वाचून व मासेकांतील लघुकथा-गुजगोष्टी वाचून एखाद्या पत्रात निमळ आनेद व्यक्त केलेला असतो, तर एखाद्यात स्पष्ट टीका-लेखनाबद्दल शिव्याचा भडिमार असतो !

सागण्याचा मद्दा असा कीं, याप्रमाणे दररोज कसलीं ना कसलीं तरी पत्रं येण्याचा सराव झाल्यामुळं या पत्राना उघडून वाचावं अशी उत्कटता मनाला वाटत नाहीं, यांपैकीं काही पत्रं पहिल्या दोन ओळी वाचतांच मिटण्याची काळजी मी घेतो. घरांत दररोज गवळ्याप्रमाणं पोस्टमनही येत असल्यामुळं त्याचां तो खाकी पोषाख, बटोळ्या डोळ्यांवर चढविलेला

>» «. 7७ शक “९ की ४9५. 0२ ७७,५४२. ४४%, 40७. &/ ७ कि डावाला डात कडाडला कात मा प पात क अ डागा ख॒शशआ्मिसिं्ाा्ग्याक्ग ह खआजागयययवयाबयायया

धूस्रतरंग

0. वणवा कडाडला दन य हि. अथवििड डबा हहंम्स्खास्ममबब्वहकहनय बड हड क य आ त ह का ही '२_ ४7७.» ./ ७_,४४%.// 9.४9. %/ >.” ७ २. ५७,” "४७ ७ “क्क ९. ७ की २ '* ३ ७* वान णाय णा ० सा णा प प का ला ०", २.२७ ०-७ २. २.०४ ७५४४७.” ७.० ७ ७ ७८. ४7२>./"*. ६ /% % १२. १ १७४ & /%-.४ ४७”

जाड जाड भिंगांचा चष्मा, पोटऱ्या उघड्या ठेवणारी तंग विचित्र विजार पाहून मन उत्सुकतेने फुलत नाहीं. त्यानं “सावञ्ब! असं म्हणत पत्रं टेबलावर आणून टाकलीं कीं त्यावर झडप घाळून अधीरपणे तीं उघडण्याचं मीं केव्हाच सोडून दिलं आहि.

पण सहा महिन्यापूर्वीची गोष्ट ! न्यूमोनियानं बरेच दिवस आजारी असल्यामुळं मी अशक्त झालो होतो. वब हवापालटीनं आराम वाटेल या उद्देशानं मीं भोर संस्थानातील माझ्या इस्टेटीच्या गावी जाऊन राहण्याचं ठरावैलं, हें कोंडूर गाव मोटरच्या रस्त्यापापासून बरेंच दूर व आंत असल्या- मुळं प्रवासाचा मार्ग विदोष सुलभ नाहीं. माझी तिकडे बोळवण करताना माझा पत्ता कुणाला लागूं नये याची घरातल्या मंडळीनीं घेतलेली खबरदारी माझ्या लक्षात मागाहून आली. पण्यातल्या पत्त्यावर मला येणारी पत्रं मजकडे न पाठविण्याचा त्याचा कट मला त्यावेळी कळणं शक्‍य नव्हत. ग्रंथ-वाचनाची ब्याद टाळण्यासाठी मीं दुंकेंत घातलेलीं सगळी बुक पत्नीनं बेमालूम काढून घेतल्याचं फार उशीरा लक्षात आलं. याचा परिणाम असा झाला कीं, मी कोंडूरगांवी प्रकृति-स्वास्थ्यासाठीं गेलो तेव्हा मला वाचनासाठी धड छापील चिटोरंही मिळेना !

माशी वेड्यासारखी स्थिति झाली! योग्य वेळीं मद्य मिळालं नाहीं तर दारुबाज बेचैन का होतात त्याची मला कल्पना आली. होय, मद्याप्रमाणं बाचन हेही एक चमत्कारिक व्यसन आहे. त्याची आवड जर योग्य वेळीं पुरविली गेली नाही तर मन बंडखारपणा करूं लागतं, -पिंजऱ्यात पांखरानं तडफड करावी अशी मनोवृत्ति असंतुष्टपणानं आपले पंख फडफडवू लागते. पण मद्यच मिळालं नाहीं तर दारुबाजाला हातपाय आपटीत स्वस्थ बसावं लागतं तशी माझी स्थिति झाली. शोबर्टी जो वेळ एरवी मी वाचनात घाल-

न शेटे ->

हणण णी | शरणिणाधणािफापीपणणडी हडीभणणीपणीणी की पणाणिण?पशीककणकदशीणाषशीणी एटी णणिणीण ककी पणी पकट दलणीण पणणीणिशणीणी टटशीशाणणीशी पिताना प्यावे पाळावा धच रो- मारण, “काक कोकनोणीणेणशणण

१” *€. -.“ “ %-* च्य “7 २.४४ २५ २ .”” ५ १८५४” सेक

विला असता तोही मी निसर्ग-शोभा पाहण्यात घालवू लागलो. सकाळीं उठतांच कोवळ्या उन्हात बसून रामफळीच्या झाडातून आकाक्रांतून होणाऱ्या चैतन्य-वर्षावाला जी नाजुक मरड मिळे ती निरखिण्याचा कार्यक्रम आरंभिला. कटाळा आला कीं 'गोठ्यात जाऊन गाईची मान खाजवून तिच्या नेत्रात चमकणारी संतोषाची भावना पाहण्यात वेळ घालवू लागलो. मधेच समोर विहिरीवर रहाटाच चालूं असलेलं संगीत श्रवण करावं, नाही तर कुणी चार शेतकरी जमले तर त्याना चालूं महायुद्धाची माहिती थोड- क्यात व सोप्या शब्दात सागण्याचा क्रम ठेविला. कधीं कधी गक्तीप्रमाणं हिंडण्यासाठी बाहेर पडावं व बांधावरून फेरफटका मारावा. याप्रमाणं विविध तऱ्हेच्या कार्यक्रमात वेळ जाऊं लागला तेव्हा शारीरांपेक्षा मनाची झीजच झपाट्यानं भरून निघत असल्याचा अवर्णनीय आनेद मनाला होऊं लागला. जणूं सुप्त असलेली सोन्दर्य-दृष्टि जाणत झाली; कोळपून गेलेल्या रासिकतेला कोवळे पल्लव फुटले, शुष्क झालेल्या भावना संजीवित झाल्याचा उल्हास- कारक अनुभव प्रतिक्षणीं येऊ लागला,

याप्रमाणं बहारीचा कार्यक्रम चालूं असताना मधून मधून मनाला सूक्ष्म विषादाची छटा चाटून जाई. गेला दीड महिना मला कुणाचं कोढून पत्रही आलं नव्हत. वाटे, सगळेजण मला सरले कीं काय ? कीं त्याना माझा पत्ताच ठाऊक नाहीं? कां या गांवाला पोस्टाची सोयच नाहीं! याप्रमाणं मनात विचार येत असतांना मी फिराबयास बाहेर पडली व घरा- जवळचा माळ ओलांडून शेतीकडे वळणार तोच घरचा गडी मागून धावत आला व पोस्टमन घराजवळ माझी वाट पाहत असल्याचं त्यानं सांगगतलं.

कोण विलक्षण आनंद झाला मला !

मी ताबडतोब मागे धळलो व शपाशप पावलं टाकीत घराकडे आलो

२ »/"७ »/ "४7

धूत़रतरंग

'कहणीफशशीपणणाप8क्ीशणणाणणी0१00टी४२४ी४”२”?४?”?”ॅ”४१े१९२?”?्श३१?९0?00णाण0णणाणणण0णटकि?णिऐ0ौ१णिणणणाण २...” ./ १७ ५४ २ *....”

दाराजवळ एक मळकट वेशातला. माणूस"हीांतात एक दोन पत्रं घेऊन उभा होता. शहरच्या पोस्टमनाप्रमाणं त्याला विशिष्ट तऱ्हेचा खाकी पोषाख नव्हता. त्यामुळं तो पोस्टमन आहे असं सागतां येणे कठीण होतं. त्यानं माझ्या हातात एक पत्र दिलं तेव्हां माझी उत्सुकता जणूं उतू चालली होती. मीं त्याच्या हातून ते पत्र जवबळजबळ ओढूनच घेतलं, माझ्या त्या धादरटपणाबद्दल तो हंसलांदेखील. पण पत्र उघडण्याबद्दल मी इतका उत्सुक झालो होतो कीं, मला त्याच्याकडे लक्ष देण्याला वेळ नव्हता !

त्या दिवशी कितीतरी वेळा मी त्या पत्राचं पारायण केलं. एका सन्मित्राचं साधंच प्रकृतीबद्दलच्या चौकशीचं पत्र होतं ते ! पण त्यातलं वाक्य नू वाक्य मी मनानं शोषून घेतलं. जो आज अनेक वषात पत्रवाच- नाचा आनंद मला लाभला नव्हता तो आज मिळाला ! भुकेनं पोटांत काहूर उठले असताना जोधळ्याची ताजी भाकरी वब लसणाची लाल चटणी मिळाली की जी अन्तःकरणाची तृप्ति होते तसली विलक्षण तृप्ति मला लाभली !

साध्या खुशालीच्या पत्राची ही गत ! मग नामाकित कलाकाराची पत्रं जर अशा परिस्थितीत वाचाबयाला मिळाली तर पृथ्वीवर स्वर्गानंदाची प्राप्ति झाल्यासारखं वाटेल नाहीं ? नव्हे असा हा स्वर्गीय आनंद मिळवणं प्रत्येकाच्या हातची गोष्ट आहे ! बायरन, कूपर, डोराथी आसूबोन या- सारख्या नामाकित पत्रलेखकांची योग्यता समजून घ्यावयाची असेल तर आधाज्षीपणे व वाटेल तेव्हा या लेखकाची पत्रं उघडून वाचण्यात अर्थ नाहीं, पति-पत्नींना एकमेकाचा सहवास दीधे काल लाभला व त्यांच्यांत विरहाचा प्रसंग कधींच आला नाहीं तर कालान्तरानं परस्परांबद्दलची आत्मीयतेची भावना हळुंहळुं मच्चळ होऊं लागते. पण तेंच त्यांच्यात

ह ऐे८ >

पत्र-वाचन

काहीं काळ विरह होऊं द्या लकेकून्मंनत- चाललेली प्रेमभावना भावनेच्या कान्तीनं तळपू लागते. वाडूमयाची गोष्ट अशीच असते. अनेक उत्तम लेखकाचे ग्रंथ भोवती असले कीं त्याकडे ढुकून पाहूं नये इतका बीट मनाला येतो. पत्राचीही तीच गत. दररोज तुमच्या टेबलावर जर पत्राचा ढीग पडूं लागला तर तुम्ही ती वाचण्यासाठी एखाद्या कारकुनाची जरूर नेमणूक कराल !

पण तेच दूर दूरच्या खेडेगावी पत्राविना तुमची काहीं काळ उपास- मार होऊं द्या. प्रसंग येताच साध्या चिटोऱ्यावरदेखील तुम्ही आधाशीपणानं झडप घालाल ! थोर पत्र-लेखकाची कला ज्याना जाणावयाची असेल त्यानी जाणून बुजून अश्ी उपासमार करण्याची काळजी घेतली पाहिजे. मन असं भुकेनं तडफडलं असताना या थोर कलावन्ताचे पत्रसंग्रह पेटींतून काढून वाचू लागा !

कर्थी अनुभवल्या नाहींत अश्या स्वर्गीय आनंदाच्या निळसर लाटांवर तुमचा रसिकात्मा तरंगत राहिल्याशिवाय राहणार नाहीं !

पत्र-वाचनाचा आनंद ज्याला अनुभवाबयाचा असेल त्याने अशी खबरदारी घेऊन पत्रं वाचली पाहिजेत. या आनंदाला मार्केटातल्या, स्वस्ताईचं स्वरूप न येईल याबद्दल त्यानें डोळ्यांत तेळ घालून जपलं पाहिजे. पत्रांचे संग्रह सभोवती पडले असले तरी वाटेल तेव्हां ते उघडून न वाचण्याचा मनोनिग्रह त्यानं दाखविला पाहिजे. जर असा संयम शक्‍य नसेल तर चार दोन महिन्यांची रजा काढून दूर आडवांटेवरच्या खेडेगांवांत वस्ती केली पाहिजे, याठिकाणी तुम्हांला जरूर नसलेलींच पत्रं येतील याची व्यवस्था तुम्हीं केली पाहिजे. जरूर नसलेली पत्रं म्हणजे जीं पत्रं केवळ अन्तःकरणपूर्वक लिहिलेली असल्यामुळे ज्यांत कसलीही भरीव

४४८४५७४१७४ १४४१" २७४ ७ २७४४ १७७० १९७४ १७४" ३४४ ७४ "२४? २७४० केक पे "४७४१७७४? "४ ' ३७७४ १७४४४ ५८४१४७४३७४ २४७४४” १७७४० ४६७४ १७४ च ऐे% 8 ' २७४० "२५५४४१७८४० पेक रे” ४४ ४ ४” १७४ 40 ४? ९४ २७८८४४०१३७ जे” केकच्या.

धूश्लतरंग

बल प्न. ५-० शाप टा “. पगाप्यापाप्पपाापा- शण शा" 0 शिरीटी अ पका २ 0५-५९. १.१७. “१७४४११, 4 ००७ ..४४० ४७७४ '२४..५७./७ ४७ .४१७...४ ०७”: ४6

स्का न पन-----५---------८---५॥॥ााा ५४१२४४ ९ //४_/ ७. '%..५/%./” '/४%. '७ / ./%._* ४ £७ % '२./%७.५४४७” ५४,५४४. ७.४२ २-८/१२/ १८//-कक

माहिती अगर बातमी नसते, तर ज्यात पत्र-लेस्वकाने आपल्या अन्त्या- मातील सोन्दर्य ओतलेलं असतं !

साधं खुशालीचं पत्र अशा एकान्त स्थळी मिळालं तर कोण आनंद होतो !

--आणि जर अशा निवात स्थळीं एखादे बिनजरूरीच भावसोन्दर्यान फुललेल पत्र हाती पडले तर ते वाचीत असताना अन्तःकरणात पाझरणाऱ्या आल्हादाच्या सूक्ष्म धारा कोण वर्णन करूं गाकेल ?

८ »£_ ४,७५४ %८०५ "८७ १७.५० ७७४ कळी २.७ 4 ४ अ” ७८०४ *७७ २५०४ "१७७४ ५४७४०१ ,४४ १५८४ १४४ ११८७४” ७८४०" १६७४“ चवेक घि6.

मडडय क ल्म्माळ्क

जीवन-संगीत

जीवन-संगीत र

ते हृदय पहात किती तरी वेळ मी वेड्यासारखा उभा होतो. जणूं ते पाहताच मला वर्तमानकाळाचा विसर पडला, मन कल्पनेच्या पंखावर बसून भतकालात कुठं तरी फिरत राहिले व जणूं जादूनं मंत्रमुग्ध करावं असा मी उभा राहून ते गंमतीदार दृश्य पाहत राहिलो.

“त्याचे असं झाल.

शेतीचा खंड वसूल करण्यासाठीं म्हणून मी चार दिवसांची रजा काढून माझ्या गावी आलो होतो. खेडेगावला जाण्याची कल्पना मनांत आली कीं माझं अन्तःकरण नेहमीच आव्हादानं फुलून जातं ! अशा वेळी जाणुनबुजून एकदोन जादा दिवस त्या शांत वातावरणात घालविण्याची संधि मी सहसा दवडीत नाहीं, साहजिकच कांहीं निमित्तानं जाण्याची ती संधि येतांच मी चटकन्‌ रजा घेतली व खांद्यावर पडशी टाकून मी पार्यी गावी जाण्यासाठी पहांटच्या सुमारास घरांतून बाहेर पडलो

१ /००६ ० /% &% /१ ४०९ ० &*% ४०% ४. //%% 4०% ४ ८० /०१ 40 &”% /९६ “90 शल्य /०९ ८० ४0% &% &* ६ ६ &? ७7२, ०३ १७ ०६. &?. 0 के ४ के ७०७ &/% 7. ४२ &% ७४०७ ७०७ ४ १७४० ४ ५.७ ७.४ २.४ २.७ ७५४ 0 ४८४ क” २.०७. ७४ ३. ०४ ३.४0 फली पिटी निळी फळ पििहागाजंनिखक्॒॒गम्मा संब े्््ु॒कबंमडुड॒बब्बुबबबबाबाश॒बमयुव्बााइ्रंजबाबंड्शम्््ड कब्ब्ग विड्या याड हता स हिििगिडखड अ ंेेडश््ा्खादाबमडुगखधडषडििहॅशशक्बथाथायाचाय याय

धूम्रतरंग

काहीं लोकांना मोटरीनं प्रवास करण्याचं वेड असतं. रस्ता जितका वाहनानं तोडतां येईल तितका तोडण्याकडे त्यांचं लक्ष असतं. मला मात्र पायी प्रवास करण्याइतकी आनंददायक गोष्ट दुसरी कोणती वाटत नाहीं. प्रवासात निरनिराळ्या व्यक्तींशी बोलायला मिळतं हे खरं. पण मला स्वतः मोटरबसमधून जाताना पेट्रोलच्या विचित्र बासाने भरलेल्या वातावरणात अंगाला अंग खेटून बसलेल्या स्थितीत जाणाऱ्या प्रवासी लोकाबरोबर गग्पा माराक्‍्ला बिलकूल आवडत नाही. पण तेच पायी प्रवास करीत असताना रस्त्यानं कुणी भेटलं तर कसलं तरी निमित्त काढून त्याच्याबरोबर गप्पा मारण्याची संधि मी कधी दवडत नाही. मोटरबसमध्ये मी तोडाला कुलूप घातल्यासारखा गग्प असतों तर पायी प्रवास करताना कुणी भेटलं तर---

तेव्हा सागायची गंमत अशी की, गावाकडे मी असा पायीं निघाली असतांना हळुहळु शहरची हद्द ओलाडली व जेव्हा खेडेगावी वातावरण दिसू लागलं तेव्हा कोणत्या तरी एका निराळ्याच प्रदेशात, स्वच्छ व आल्हादकारक जगांत मी पाऊल टाकीत असल्याची विचित्र गूढ स्वरूपाची भावना मनाला स्पर्श करून गेली. चालता चालता सहज एका झाडाखाली सिगरेट आडोशाला पेटवावी म्हणून थाबलो. खिद्यातून सिगरेट काढली ब काडी उजळून ती आता सिगरेटला लावणार तोच---

लह्ानपर्णांचा प्रेमळ संबगडी भेटावा त्याप्रमाणं कसला तरी पूर्वपरिचित असा आवाज कानीं पडला व काडी सिगरेटला लावण्याचं मी विसरून गेलो. तसं पाहिलं तर तो आवाज काहीं कोमळ अश्रवा मंजुळ नव्हता ! जवळच कारद्दी अंतरावर लोहाराच्या झोपडीशेजारीं त्याच्या हातून जो हातोडा ऐरणीवर पडे त्याचा राकट, कणखर आवाज होता तो! पणत्या कर्कश आवाजानंच माझ्या अंतःकरणाचे तंतू आकर्षून घेतले, तो आवाज

११% "७... ./ डि...” दे, ४ प. घे &ल्येक 4 & के के 0 €. 7%. हीचे. /* € “7 ८४% ४ /” २७.५० २.४०" .» ०४ » &

३] जीवन-संगीत

ऱ्लपन णा कना नकन्ापलालााप? पीटी ?0ी?0ी 0ी0ी0?""२0ी?0)?0ण0)पी”?0ी0)0?१ी?20१?2?00१ी२2?ी?0ीटीणाटीलीपीटन हवयण पधा? 0 १0? 0१७” ण?

अणी ण0ीण णय णटीपयीी

*.€ ९. *“ १-४ ३५७

कानीं पडताच मनांत गतस्मतींचा कलोळ उसळला व क्षणभर मन त्याच स्मृतीचा सूक्ष्म पुनरानंद अनुभविण्यात गर्क झालं.

कौतुक वाढून मी तेथून निघालो तो थेट त्या झोपडीजवळ आलो.

ओ हो ! कोण मजेदार दृद््य दृष्टीस पडलं माझ्या !

हनुमानाप्रमाणं पिळदार देहयर्टांचा व हंसतमुख असा एक तरुण लोहार तापलेल्या लोखडावर घण मारीत होता ब त्या लाल काबीवर घण पडतांच त्यांतून चित्रविचित्र तऱ्हेचे सुवरणरंगी अभि-स्फुर्लिंग एकदम आनेदानं उसळून हवेंत विरत होते. लाल लोखडाची ती कांब त्याच्या तरुण पत्नीनं चिमट्यात घट्ट धरली होती व हातोड्याचा घण पडतां पडता तिच्या मुद्रेवर क्षणभर भेदरटपणाचा भाव येऊन ठुप्त होई त्याची मोठी गमत वाटे, घण पडताच ते अग्नीचे सुवर्णकण गर्दीने एकाएकी उसळत त्याजकडे पाहून तो लोहार हंसे व त्याला हसताना पाहून त्याची पत्नीदेखील स्मित करी !

लोहाराचं ते हास्य ब हातोड्याचा ऐरणीवर होणारा तो आवाज ऐकताना माझ्या मनात अनिर्वचनीय असे भावतरंग उठले. त्या मोहक हृतश्यावर नजर खिळली ब त्या आवाजानं अंतःकरणात चोरटा प्रवेश करून तेथे गुप्तपणे लपून राहिलेल्या बालवयातील स्मृतींची झोपमोड केली व त्यांना खडबडून जागं केलं.

मला एका गोष्टींचं नवल वाटलं. गेल्याच आठवड्यात कांहीं कामा- निमित्त मी खडकीच्या दारुकामाच्या फॅक्टरीत गेलो असतांना तेथील घडपड, गोधळ, गडबड पाद्दून व विचित्र तऱ्हेचे आवाज ऐकून माशं मन विदून गेलं होतं. लढाईसाठी बूट शिवीत बसलेल्या चांभारापासून ते बांम्बला उपयुक्त अश्शी स्फोटक द्रव्ये घेऊन मिश्रण करीत बसलेल्या तज्शज शास्त्रज्ञा- पर्यंत सवीची ती धडपड पाहून मला वाटलं, 'या लोकाना वेड तर नाहीं

००४१%/५%/”२४१%,४ ९७ /१५ ९५४ ४.४४ ९७.४९, ४” ९४७२ /” १८४ ४ १७.४” १७४५०२ ४४२४४४४” ७४१४ २७.४९. ४ २ & "२४०९७४ ४७४७८४ ७.८४” ४७ ७.४७ / ७.० ४७.४७ /७ ,४०७ ४७ ?२,५४%७०४/७,४४//७, ५ ४७ ७ ४७% ४७,७४7 /1२..४0७.४ ७.४१ ७ २.४७. "४४,४४९. ७२.७४, “रे विशय हकअयथववषकखमआागयेसाअशबिस्यवबक्कसगख्खब्खनयाससखवम यय वकममगककॉकमवंॅगबारुयावाांअशमखगमआस्नवु कअ बॉ ्गगग्् ब मांड डे गंधुिचाकं्शन्मस्मुबंं्गा खड हअॉगगजबाजाागिअ्ुहखगगगम्खसनजरऑ अरु

धूत्रतरंग लागलं ? मनुष्मप्राण्याचा संहार व्हावा म्हणून कोण ही धडपड ! जिवंत माणसाची मृत्यूसाठी केवढी ही तयारी ! ! ' फॅक्टरीतून मी बहिर पडलो तेव्हा मनाला हायसं वाटलं व एका गुदमराविणाऱ्या गुहेतून सहीसलामत बाहेर निसटल्याचा आनंद मनाला झाला ! फॅक्टरींतील त्या आवाजानं मन आकर्षित होग्याएवजी ते विटून गेलं; त्या आवाजानं अतःकरण ब्रिलकूल इलूं दाकलं नाहीं. उलट जर तो आवाज आणखी काही वेळ कानीं पडला तर प्राण घाबरा होईल अश्ी भीति वाटत होती

लोहाराच्या झोपडीतलं ते चित्ताकर्षक दृश्य पाहिल्यानंतर मीं खिद्यांतून सिगरेट काढली; एक त्याला देऊन मी दुसरी पेटविली व थोडा वेळ गप्पा मारल्यानंतर त्याचा हंसत हंसत निरोप घेतला व मी गावचा रस्ता झपाझप तोडूं लागलो. मोटरचा रस्ता संपल्यानतर पायवाटेन मी चालूं लागलो तो कानावर कसला तरी दूरवर वाऱ्याबरून वाहत आलिला सूक्ष्म घटाचा आवाज आला ! त्याबरोबर मन जणू एकाएकीं जागं झालं व भूतकालात त्याचं भ्रमण सुरू झाल, लहानपणी शेतावर घालबिलेलं का कुणास ठाऊक आनंदी जीवन आठवलं. गव्हाच्या कोवळ्या ओब्या भाजून त्याचा हुरडा कसा खाला त्याची आठवण झाली. हरबऱ्याचा कोवळा पाला खाता खाता दोजारच्या शोतात ओत चाळू असताना बैलाच्या गळ्यातल्या घंटाचा मृदु आवाज कसा अनुभवीत होतो ते दिवस---

आणि काय आश्चर्य ! चालता चालता मनात तो विचार येतो न येतो

तोच शेतात चाललेलं एक औत दृष्टीस पडलं व मघाशी कानावर जो आवाज

पडला तो त्या बैलाच्या गळ्यातील घंटाचा होता त्याची कल्पना आली. खरेडेगावच्या वातावरणाची जादू ती हीच! या शान्त वातावरणांत जे

नाद कानी पडतात त्याच्यात पूर्वस्मृतींना जाग्रत करण्याचं विलक्षण सामर्थ्य

“७४% &?% ,”/”% “€”% // ७ //*% &60% चक //*- »// 77% ९६ ह /* “* “% &€ % &*७ » हा. "२ “२

ती. (2 तहा

जीवन-संगीत

-€ ->* १२...

वणीणाधणपा णी अणापीपणण?णा १? न... ७.. “क णा "ण पण १ण0ीण शीण पाशा. : 0५५५८-१- > शोण णशलशणष शण कण) सा

असतं, असलाच नांद तुम्ही शहरच्या धादली वातावरणांत ऐका !-त्यामुळं तुमच्या अंतर्यामाला कसलीही मृदु भावना चाटून जाणार नाहीं. पुण्यांत रस्त्यानं जातांना हजारो बैलगाड्या दृष्टीस पडतात व बेलाच्या गळ्यांतले घुंगूरही वाजत असतात; पण भोवताली माणसांचा गुणगुणाट, मोटर- टाग्याचा कर्करा आक्रोदह चाळू असताना या नाद-ध्वनीचे भावसामर्थ्यच जणूं एकाएकीं ढुसत होतं. ते ऐकतांना मन त्रासून जातं व “नको तो त्रास या भावनेनं माणूस चार पावलं दूर राहण्याचा प्रयत्न करतो.

खरी गोष्ट अशी आहे कीं, नादध्वनीची भावना-जाग्रतीची शक्ति प्राहावयाची असेल तर खेडेगावच्या शात व सुमधुर वातावरणातच जावयास 'पाहिजे. उदाहरणार्थ दाहरात कुत्र्याचं भंकण कानावर आलं तर तो आवाज क्रर्कंदा व त्रासदायक वाटत नाही! पण तोच आवाज खेंडेगाबांत डोंगरातून नाहीं तर टेकडीवरून येऊं द्या !--कोण हृदयंगम वाटतो तो आवाज ! एका प्रेमळ सोबत्याची जणूं हांक वाटते ती ! याच हाकेनं शेतकऱ्याला संकटप्रसंगीं सामर्थ्ये लाभतं---हीच हांक आपल्या मुलाबाळांचं संरक्षण करणाऱ्या एका इमानी रखवालदाराची आहे असं बाटून त्याचं अंतःकरण कृतशतेनं भरतं ! जेव्हां निसगीशीं टक्कर देत देत माणसानं आपल्या संस्कृतीचं बीजारोपण केलं त्यावेळीं याच आवाजानं त्याच्या कोसळत्या धैर्याला सावरून धरलं; याच प्रेमळ नादध्वनीच्या जोरावर अनेक साहसी मागोतून त्यानं बेगुमानपणं आपलं पाऊल पुढं टाकलं !

खेडेगावी विहिरीचा रहाद चाळूं लागला म्हणजे मला तो कर्कश आवाज एखाद्या मंजुळ गीतासारखा वाटतो. मानवी निश्चयाचं, चिकाटीचं, सहन- शीलतेचं जणूं ते एक बोलकं प्रतीकच वाटतं मला ! जीवन-प्रीतीची थोरबीच जणूं तें लाकडी यंत्र उच्च स्वरानं बोलून दाखवीत असल्याचा

७९९. /€ १.५९... ५४.४ फे.४ ...४४१ ४१९४१२ .८४” 3. / च. 4.0० .॥४०९ ७४०२७४१५७४ 6 ')../७ “06/00:5 "१७.७७ ७१.७० अ्के

/४९..€*९../४”७ ४४” .५९ ४७ ८७”,

धृश्रतरंग

यण “४४.४! /१%७.7४. १७, ४.७४ /”0% च, ४ »/”% १, “२

भास मनाला होतो ! पण याच लांकडी यंत्राला मुंबईस गिरगावच्या. नाक्‍यावर नेऊन ठेवा ! त्याचा चिरचिराट व घरघराट टरूमच्या खरखराटा- पेक्षांही कर्करा बाटून लोक तेथून कानावर हात ठेवीत ठेवीत चालते होतील !

शहरांत अकराच्या सुमारास झाळाच्या घंटा ठणठण वाजताना ऐकून कुणाचं अंतःकरण पुलकित होतं ? तो आवाज ऐकताच शिक्षकाच्या कपाळावर आठ्या चढतात, तर विद्याथ्यीना अभ्यासाच्या त्रासाची जाणीव, होऊन त्याचीं मनं रुष्ट होतात ! पण ख्रेडेगावात देवळातली घंटा कानी पडताच कोण कोमल भावनाचं नर्तन अंतःकरणात सरू होतं ! तो ध्वनि कानी पडताच बालवयात पाटीपेन्सिल घेऊन घरातून बाहेर पडण्यासार्ठी: केलेली धडपड आठवते !--तो घंटेचा आवाज नसून ज्ञानमंदिरात सर- स्वतीच्या वीणेवर चालूं असलेल्या झेकारासारखा वाटतो तो ! सकाळच्या. प्रहरी तो आवाज कानीं पडतांच जगतानं धादलीने आपला आळस टाकून; शानाची संगत जोडून आपली आधळी दृष्टि टाकली !

मार्केटात फिरताना कोबड्याच्या हजारो पाट्या दृष्टास पडतात ! अनेक कोबड्या, त्यांची पिछू, कोबडे याची आरडाओरड कानी पडते, पण त्यामुळे मन प्रफुल्लित होगण्याऐबजीं जणूं रुष्ट होऊन आपल्या पाकळ्या ते मिटून घेतं !

"ण्प्पण खेडेगावात पहांटच्या शात वेळीं कोबड्याचं आरवणं कानी पडूं द्या ! तो ध्वनि कानी येताच अंतर्याम कसं वरणनातीत भावनानी फुलून, निघतं ! हाच ! हाच तो आवाज !!--ते॑ आरवणं नसून आपल्या बालकाचं प्रबोधन व्हावे म्हणून सृष्टिमातेनं पवित्र स्वरात गायिलेंली तीः भूपार्ळांच वाटते नाहीं ! उषःकालाचं आगमन सुचविणारी ती मंगल. वाणी वाटते ! त्या आरवण्यातील शात गाभीर्य, त्यातला जिवंतपणा,

७ ./७ 400२... ७.४७ ७४७९. ७४७ “४४७, “७ /२४..४४७ /७. ४४% ४. ५४७. ४७. ४७ ४०१ ४ २ विडंड्गमासकग्सबनंमुड््ग्डे ब बं ऑॅम्ग्ग्रंशमबड अ कॅग हक्का कककककााकवमडावायानावनमाडा या

“/"२./११_.५१४. /०.»/०,४०७ » ४१७४४१ /”,/”%

0२.४१ “४” .

/१०.८४%.//७

जीवन-संगीत

पणणा णाणाफण चालताणाणफाओणपकाणापणणा णी कीती

“६ /%_// .”/ 3.» 4» 4» “४४% '%%/ *५/ ३.” २ .//%, .£.७४% ५,” १७.४ ७ ४ जे ४४ कि 70 "७ १४ १७” ७ क. ७९.७ ७.. ७ ८ ४७.४ २.४७ ८४ २.० २७. १४.५४ ३ ./४ ४७... २७.५४ ७.४ ४.४ ७.४ ७.५२. ४.५” ४ णि,

'स्यातली खिन्नतेची झाक सर्वच काहीं अन्तःकरण हळूंहळूं व्यापून टाकीत असल्याची भावना ऐकणाराला होत असते.

लोहाराच्या ऐरणीवरचं तें संगीत ऐकतांच माझं मन असं लुब्ध का झालं त्याचा आता उमज पडेल. हातोड्याचा घाव पडताच वेदनेने तड- 'फडून ऐरणीनं काढलेला तो चीत्कार मानवानं जीवनावरील असीम प्रीतीसाठीं जी चिकाटी ब सहनशीलता दाखविली तिचं जणूं गीतच गात होता ! तो हातोड्याचा कर्कश आवाज नसून जीवनसंगीतांचे ते 'पावैत्र स्वर होते ! असंख्य संकटातून, विरोधी बिकट पारिोस्थतींतून प्रचंड झेझावाताना न जुमानता मानवाने जी आपली जीवन-ज्योति अलौकिक परिश्रमानी तगविली तिचं संगीत ती ऐरण गात होती !

ऐेरणीवर पडता पडता तो हातोडा गात होता;

“संकटाची आम्हाला पर्वा नाहीं ! जगाच्या प्रारंभापासून मानवी जीव- नाच्या घातासाठी टपलेल्या हिंस्र श्रापदांशी, विषारी जिवाणूंशीं, दुलेध्य पर्वतारण्याशीं झगडत मी आलो ! मानवी आत्मा हा कोणत्याही बिकट परिस्थितीला बिचकणार नाहीं ! संकटं आली असतांना त्याला स्फूर्ति येऊन ते जीवन-संगीतच गाणार !'

-“' आणि असामान्य पराक्रमाची शिकस्त करून जी जीवन-ज्योति मानवानं टिकविली ती एका क्षणात फुंकरीनं विज्ञविण्यासाठी खडकीच्या फॅक्टरींतलळा तो भयप्रद आवाज चालूं होता, म्हणूनच नाहीं कां विटलेल्या मनःस्थितीत मी त्या प्राणधातक आवाजाची ब्याद टाळण्यासाठीं तेथून तांतडीनं बाहेर पडली !

संजीवनी

संजीवनी वर

२...» २.” २.५ ४.०” ५./४”७७// ७८.५ ७७४” फळी

माझ्या आल्बममध्यें जगातल्या निरनिराळ्या नामाकित व कर्तबगार व्यक्तींचे फोटो आहेत. या आल्बममध्ये कायसर, मुसोलिनी, हिटलर, स्टॅलिन, रुझवेल्ट, गाधी, शा, चेबर्लन, रेनो याचे फोटो आहित. या निर- निराळ्या मुद्रावरून नजर फिरविली म्हणजे मळा एक मनोरंजक शंका वाटूं लागते. कायसर, मुसोलिनी, हिटलर याच्या मुद्रा जणू सदा रागाने तळ- पलेल्या, कसला तरी हुकूम फर्माबीत बेफिकिरीनं पुरेपूर भरलेल्या अज्ञा वाटतात. या व्यक्तींना हंसतां तरी येत नसावं १ नाही तर त्याचे चेहरे असे उमेट, बेफिकीर, गंभीर कसे ? उलट चेैबर्लेन, रुझवेल्ट, रेनो यांच्या मुद्रा सहास्य व मनमोकळ्या अश्या वाटतात. दुकूमशाही व लोकशाही यातीळ मृूलभेद तर या मुद्रा दर्दावीत नसाव्या ? या तीन चार हुकूमशहाच्या मृद्रा पाहिल्या म्हणजे वाटतं कीं, जणुं सर्व जगाची जबाबदारी याच्यावर पडली आहे ! नव्हे, त्याच्या या हुकुमी मृद्रा पाहिल्या म्हणजे विचार येतो

4४"२..//१ ७.५ "८ *..€ ' ५ %./४४ ७, »€% ७४ ८५ '१७...४” ७, »”७. ४6 ३. ४ के. &6%..७

'१३./४*१७ ४४४

“१५/४४/४४४४ ४७४”. ४.८४ २५.४२. ४ येतही वि

नन ३८ --

संजीवनी याच्या देशात लोकाना हंसता येते की नाहीं? विनोदाला वाव आहि कीं नाहीं १? मनमोकळेपणाला महत्त्व आहे कीं नाहीं ? खासगी बाबतींत हिटलरची वागणूक फार सालसपणाची व प्रेमळपणाची असते असं मो कुठं तरी वाचल्याचं आठवतं; पण जर इतराना असं वागता येत नसेल, तर ही मोठी कोतुकाची गोष्ट आहे अस म्हणता येणार नाही.

काम यावातयाााजीकरशक चवळ ागोणवकरा डनीय वाणवा णात णत पणणकेककीटकककाणोकणणेणणणणणीणीण?णा २.८” ७.५४ १७.” ७.” ./ २.” */€* »

हुकूमराहाना हंसता येत की नाही असा प्रश्न विचारताना मला केवळ गमत म्हणून या विषयाची चर्चा करावयाची नाही, कारण क्षणभर असं समजा कीं, एखाद्या राज्यकत्यीला विनोदाच महत्त्व कळत नाहीं, मन- मोकळेपणान हंसता येत नाहीं, सोम्यता व दिलदारपणा याचं वावडं आहे; तर त्याच्या अमलाखाली राहणाऱ्या लोकाची स्थिति काय स्पृहणीय होईल? आजचे बिघडलेले राष्ट्राराष्ट्रातळे संबध पाहिले म्हणजे कधीं कधी एक सचना कराबीशी वाटते. समजा, जगातल्या बिनोदकुरल लेखकाची एक आंतरराष्ट्रीय परिष्रद भरविली व या लेखकाना दुकूमशहाच्या व लोकशाही राष्ट्राच्या प्रधानाचे हक्क आणि सत्ता दिली तर काय परिणाम होईल १ जगाचं नुकसान करणारे रक्तपात, गैरसमज, बंडे होतील कीं सर्वत्र शांतता, समाधान व संस्कृति याचं खेळकर वातावरण दिसूं लागेल १

विनोदप्रिय माणूस नेहमीं धीमा व संथ स्वभावाचा असतो. त्याला फाजील भावनाचा सोस नसतो. तो बुद्धिप्रचवान असतो. मानवी जीवनांत चालू असलेलें विकार-विचारांचे परस्पर विरुद्ध दृंद्र तो नीटपणे जाणतो. माणसाची वृत्ति, आचार व ध्येय यात नेहमीं दिसून येणारी मौजेची तफावत, नकळत स्वतःची व्यंगं प्रगट करण्यात त्याचा दिसून येणारा वेधळेपणा इत्यादि मानवी स्वभावविदेषाचं त्याला उत्कृष्ट ज्ञान असतं.

“२

धूग्रतरंग

2० याटकलनटटाटरना टा पपपपपलॉलिपॉकिॅस0??पापाणा प? पणान ०20 ७४.२७ अट क

त्यामुळे या परिषदेचा प्रत्येक सदस्य मोठा बुद्धिवान्‌ , चतुर, विचारशील'व ज्ञानी माणूस असणार यात संशय नाहीं. मग कोणकोणत्या व्यक्तींची या परिषदेसाठीं निवड करता येईल ? चेस्टर्टन दुर्दैवानं वारले, नाहीं तर इंग्लंडचा प्रतिनिथे म्हणून त्याची निवड अगर्दी नामांकित ठरली असती. त्याच्याऐवजी आल्डस्‌ हक्‍्स्ठे आपण नेम; आयलेडकडून शॉसाहिबाना पाठवू; कनडातून स्टीफन लीकांक येतील; अमेरिकेकडून राबर्ट बेंच्ले येतील; तसेच रागीया, जर्मनी फ्रान्स, स्पेन यांचेही विनोदचतुर प्रतिनिधि निवडून एक नमुनेदार परिषद भरविली तर काय काय दृद्यं दिसतील ! मला तर वाटतं की, एखाद्या महायुद्धाचे ढग आकाह्ात जमून आता अनर्थ कोसळणार अशा वेळीं जर विनोदपंडिताची परिषद घडवून आणली तर मोठी बहार होईल, नाहीं ! जमलेले युद्धाचे ढग वाऱ्यावर विरून जातील, काळवंडलेलं वातावरण निवळेल व कोवळ्या सूर्यप्रकाशानं सर्व वातावरण खलून जाईल. हे सर्वे प्रतिनिधि एकमेकाविरुद्ध कारस्थान करून आपसांत गैरसमज पिकवून युद्धाचा सुरुंग उडवून देतील अशी कल्पना तरी मनात येते ? मला वाटतं, त्याच्याजबळ असलेली विनोदाची संजीवनी त्याना असल्या कटु कारस्थानापासून परावृत्त करील. जेव्हां राष्ट्राराष्ट्रातून युद्धाचा वणवा भडकतो त्या वेळीं युद्धाची आग पेटवणांरे लोक जणूं अर्धवट वेडसर मनःस्थितीत असे असतात; त्याचं गाभीर्य जणूं उतूं जात असतं. धर्म, देव, राष्ट्प्रेम, देशभक्ति असल्या फसव्या शब्दाचा कैफ त्याच्या मनावर असतो. याच्या उलट या विनोद-पंडिताची वृत्ति पाहा, स्टीफन छीकांक इतराच्या कुरापती काढण्यापेक्षा आपल्या कॅनडाचे दुर्गुण वणे लागतील, जर्मनीला टोचून न बोलता आयलेडच्या नावानं शा खडे फोडूं लागतील, जर्मनीचा प्रतिनिधि इंग्लंडपेक्षा जर्मनीच्याच खळचटपणावर प्रवचन करून सवोना

७०४ ५7% ७७. “£?_ ४. “70 7. आ का नल, *४* “"* “7 “५५ “7७ अ» अक ०५% .€ 7 डड ओओमम्िचवायावाकओ अ्गगयबिडेओशमखाणदावदवा शस ह शशशवाथृवस्ऑऑशऑबव॒ा्ब् िरेशा्ृशअय मख्गगबाबबाबाब॒लिखाशसखजस्मकास्ठाबा््स्ाजगख ह ग अंग ब्र नंबर्कागबुऑऑ ॅरग्््ख्ग्न् र ऑंशशााशिबेखिशथबाा

प ििकब्हाहा्ागययब्ष्ष्स

4”

बखर य

संजीवनी

ह्लनटनााार-नट-->----->>_>>>>< *% /४./ ४7२.” 7४. २ १ /५-” ४_ वचि 0 ४ 7४-४४ “0 “7१-१६.

खदखदा हंसवील; इटलीचा प्रतिनिधि फ्रेंचाची चेष्टा न करतां स्वतःच्या राष्ट्रातील गंमती सागत सुटेल आणि शेवटीं सर्वजण उठून ठराव पास करतील कीं, प्रत्येक राष्ट्रात बरीं वाईट लहान मोठीं व्यंग भरली आहित, तेव्हा कुर्णीच कुणावर हुकमत चालवू नये; कुणीं बढाई मारूं नये व युद्ध पुकारण्याचा मूखपणा तर बिलकूल करूं नये.

कारण आजच चालु असलेलं महायुद्ध जर नीट निरीक्षलं तर आपणास काय दिसतं? महायुद्धाचा हा ज्वालामुखी कसा उद्भवला? फाजील महत्त्वा- कांध्ती, कपटी, कारस्थानी, उमट व देशाप्रेमाचं भूत अंगात संचारलेले महान्‌ देशभक्त यानींच नाहीं का ही काडी लावली ? पण क्षणभर विचार केला तर असं दिसून येईल कीं, वर वर्णिलेल्या विनोदकुशल लेखकाइतकी बुद्धे- मत्ता, चातुर्य, धैर्य आणि रसिकता या महत्त्वाकाक्षी व्यक्तीत दिसून येणार नाहीं, सामान्य व शुद्र गोष्टीचं चर्वितचर्वण करण्याची या मदाधाना संवय, -तर आमचे विनोदपंडित उदारपणे जीविताला उपकारक अशा महत्त्वाच्या बार्बीचाच विचार करताना दिसतील. धूर्त राजकारणी माणसाची मुद्रा नेहमीं कावेबाजपणानं भरलेली, घाबरट, गोंधळलेली अशी दिसेल, तर प्रश्यातता च संथपणा व मृदु हास्य हे नेहमी विनोदरमरिय माणसांच्या ठिकाणीं सांप- डेल. नव्हे, जरी असल्या विनोदकुदल लेखकांची परिषद भरविली नाहीं तरीसुद्धा निराळ्या तऱ्हेनं कोसळणारं युद्ध टाळता येईल. स्टलिन, हिट- लर, मुसोलिनी, रेनो, चर्चिल इत्यादीची परिषद चालूं असतांना दररोज सभा भरण्यापूवी जर पांच दहा मिनिटे लारेल-हार्डी चित्रपटांतील निवडक प्रसंग त्याना दाखविले तर मला वाटतं आकसलेलं वातावरण सुटेल; चिड- खोरपणा वितळत जाईल व वीरश्रीची भाषणं व आवेश थांबून सगळं वातावरण निवळून जाईल !

क « “*< 4 > शी ऱ् ४७ ४५ * शा **.“ *"*./ च * »%-/% ७. ४ %_ “९ /”२ * ८४0२, "१. / १५७ वकक हिडॅशशााा॒ाजाायायवायबब्ब्य ह यऑॅबलॅडॅऑॅशशाश्बाववााकाुशिध॒बााबाायाजजजजजजआआज््ग्खखख््ि यय ग अड्डा ळा ळक स

न- ४१ --

धूशन्नतरंग

€%८०७१७. ७७,७४७. १५.&/% ४" »”” २ “२७ 46.५४”. ७../”१७.४ रे.” दे. २७.४० रेक. १७.४ ज४ २७.७४ १७.४ ऐ३..४ २७० १७०४ के. २७८४ '.५/ ०.४ ९८०४ ४७.५/१,-५” '० रेक १५८४४५०१७४ ल? ४ २०४ ७७० "७४ क? केक ७ ७७

कारण विनोदाची थोरवबीच तशी आहे. आपल्या विचाराची मुरड बदल- ण्याची महान्‌ जादू विनोदात आहे. नव्हे, जगात जर शातता नादावी अक्ी इच्छा असेल, तर विनोदाचं हे प्रभाबी हत्यार गंजत ठेवून भागणार नाहीं. ज्या राष्ट्रात बुद्धिप्रधान, विचारी आगि हंसतमुख लोक नाहींत, ते राष्ट कदापीही आदर्श म्हणता येणार नाही. त्या राष्ट्रात तोफाची गर्दी असेल, विमानाचे थवे असतील, टॅक्स, विनाशिका, बॉबस्‌ , आरमार याची रेल- चेल असेल; पण लोकाना जर हंसण्याइतकी संस्काते नसेल तर हे लष्करी वैभव फुकट आहे. जगातील सर्व लोक बुद्दिप्रधान आणि सवागपूर्ण होतील अश्शी आशा करणं वेडेपणाचं आहे; परंतु माझ्या मते ज्या राष्ट्रातील नागरिकाना आपापले गुणावगुण समजून ते सुधारून घेण्याची पात्रता आलिली आहे, ते राष्ट्र अधिक सुसंस्कृत, कार्यक्षम आणि सुविद्य समजावें. आचारविचाराचा साधेपणा, आनंदी मनोवात्ते आणि कुशाग्र बुद्धि याच्या- शिवाय कुणीहि आदर्श नागरिक होऊं शकणार नाहीं. हे गुण विनोदचतुर माणसात आढळून येतात.

आयुष्याची रंजकता वाढविण्यासाठी विनोद हें किती उपकारक हत्यार आहि याची अजून पुष्कळांना नीटशी कल्पना नसावी, इतकंच नव्हे, तर मानवी संस्कृर्तांचे रंग बदलून आपल्या विचाराना व विकाराना सौम्यतेची झिलई देऊन एकंदर संस्कृतीचे स्वरूप अधिक उपयुक्त करण्याचं सामर्थ्य विनोदात आहे असं म्हटले तर बऱ्याच जणाना विस्मय वाटण्याचा संभव आहे. आपले अनुभव व भावना यांचा जीवित मुखमय करण्याकडे जर कुणी उपयोग करून घेईल तर तो विनोदच होय असं म्हटल्यास अतिशयोक्ति होणार नाही. इतकंच नव्हे, तर राष्ट्रीय घडामोडींनासुद्धां विनोदामुळं अनुकूल वळण मिळूं शकेल असं म्हणता येईल,

४*"२/ १ / %./% //९.» /9 ४१% ५४% ६४४७ हवकाकालय.७-. »

संजीवनी

टटका कका ण कककशणणीणीट ण 0000000 नीमाानादा आाहन्याजयाय-ीयोायिडोका-का दवाळी काडा बाप. ४५५५ पप: णा पलगाानटटतोनहकानकनचवयाय

१-८

पयाय ह 2. 1 यअिगआ्खामहाय्््््ल््दलामह् हाजलााकबागमु्यअ्गमा॒ाा्रयाययापयवविििीीमीली ./७४ १४१७७४ २५८४/१०४ ऐ%४ १३४ १८४ जेऊ” ४ ७.४४ २७.५७ २७? ७०७ ०५ ७७ आळ र % ४1% .* *-- *& की ह ।्क्

म्हणून जेव्हा मी राला बिछान्यावर पडल्या पडल्या विचार करू लागतो त्यावेळीं वाटतं जर राजकारणाला विनोदाचं इंजेक्‍ान दिलं तर त्याचं नासकं रक्त सुधारणार नाहीं ! त्यावर कुणी तरी विस्मयानं म्हणेल---

६ विनोद व राजकारण !---

---हा काय विनोद आहि बुवा !

नव्हे, असा जर विस्मय कुणाला वाटला तर मल| त्याचा विस्मय वाट- णार नाही ! कारण ज्या तऱ्हेनं जगाचे राजकारण चालूं आहि, जे तंटेबखडे सुरू आहेत, एकमेकावर नुसता बॉब, विनाशिका, विमानं याचाच वर्षाव चाळू नसून लेखणींतूनही विषवर्षांव चाडू आहि व अर्ध जग रक्तानं न्हालं आहे-- अश्या पारीसथतीत विनोदाला राजकारणाच्या संगतीत सोडण्याची माझी कल्पना भ्रमिष्टणणाची वाटावी यात नवल काय ! जर्मन पत्रातून चाळू असलेला इंग्रज-क्रेंचावर हल्ला; त्रिटिश वर्तमानपत्रांतून जर्मनाना चाळू असलेली शिवीगाळ, रशिया व इटली याच्या पत्रांतून लोकशाहीची चाळू असलेली कुचेष्टा व हिंदुस्थानात हिंदु-मुसलमानांची एकमेकांवर चाळू असलेली नमुनेदार पृष्पाजली यांचं हय पाहून आणि यालाच राजकारण म्हणतात अशी कल्पना मनांत बिंबलेल्या माणसाना राजकारण व विनोद याची सागड हास्यास्पद न वाटली तरच नवल ! संस्कृति व सुधारणा याचं परमोच्च ध्येय म्हणजे मानवी जीवित सर्वे दृष्ट्या सुखमय कसं होईल यासाठीं धडपड करणं ! पण ही कसोटी लावून जर आपण विसाव्या दहतकाचा विचार केला तर आपण एका विचित्र रानवटी युगात आहोत असंच म्हणावं लागेल, देशभक्ति ब देशप्रेम याच्या विचित्र कल्पनाचं थैमान चालू आहे, राष्ट्राराष्ट्रातून गैरसमजाची आग पेट- विण्याची अहमहमिका चालू आहे--

ह य 0 40७ 20७ 2४% “9 कि “२ अ. “% '% “03% “7७ “७ “७ 7 ४0% ७ 47% /०७ /* ३.०० ४५ 9 कर्ली ७-५ ७. के €. ८. ४.९२. %./ १) २-८ >.” . २७.५ २.» के.» .,४ ७. ४.४ २.४ २७४ केळी कल प ॅऑॅशशबबिडें खुववाबबुशेशवायााशिब॒अबग्यालाासिस्गिक ्ब्मााकाििावरऑरतॅऑब॒ाब॒ब॒बाििा॒ाज्ववापाशे]गमस्गनगयवाव॒॒॒ा्ाजज््नि'््॒॒ंश्ग्ड डड ओअगयाबहख्््ाााखखबयखमाकव्गयसलवखा

-- ४३ --

“७ /0% “९७ /0% /% 4£ ९, &7 &/, ७०.५४ /% ७ /४% ७ “४ “7७ “७ १६ "७ ने, २ “ह क १५ ५॥%..५%_..//१ ७०४ २.४ २.८४ २८४ १.४ ४७८४ ९.०४ २. ७.” २८८४ २.// ७८४४ ९.५ ९.” ९.८४ ७. ९.५ ७.४ ९. ९.५ ७४% १... ४ ४ प. रे. (७.४ ४” ७०४ रे पळ रे. ८ फल ७.० ४.०७ ०

अशा वेळीं हे नासलेलं राजकारण पाहून मनात विचार येतो, या रोगाला कांहीं उपाय नसेल काय? बिघडत चाललेलं राजकारण विनोदाच्या गोळीनं बरं होईल काय? केवळ कल्पनाशीं शंज खेळत न बसता जै खरंखुरं जीवन आहे त्याजवर नजर ठेवून विनोदचतुर व्यक्ति वावरताना दिसते. म्हणूनच असं वाटतं कीं, जर भविष्यकाळीं महायुद्धाचा अन्थे टाळावयाचा असेल तर देशभक्तीचं मद्म पिऊन तर्र झालेल्या हुकुमशहाच्या हातात राज्यसूत्र न ठेवता ती चतुर, हंसतमुख व आनंदी विद्वानाच्या हाती ठेवाबी ! कारण राजकारणाचं गढूळ पाणी निवळण्याच सामर्थ्य विनोदात खास आहे ! जर क्रेमालिन्‌, राइस्टाग, डिएट या ठिकाणी गुस विचाराच्या विजा न चमकतां तेथलं वातावरण स्वच्छंद व निर्मळ हास्यानं दरवळत राहिलं--- तर आज थोरपणाची बरिरुदं मिरविणारी माणसं सुळावर चढतील; जे शूळ पूवी रक्तमय झाले त्यांना कोमल भावनाचं जल मिळून स्वातंत्र्याचे पल्लव फुटतील व आज शास्त्रप्रहारानी विद्रूप झालेली सृष्टीची मुद्रा पावैत्र हास्यानं तळपताना दिसेल! --“-“-( मनोहर )

आ रि्िंबषष६र्िबडडेबखुडूब डड अ डु बुुरन्ाबबडा ब ८४ ८७४ ७.४ %.८/ २.४. ७ %. %६७/ ९७.४ ७.४४ ८४ ४४ ७.४० २.५४ ७.४ ० ४. 2”. //9७ “०७ “५७ &*.. हचक 66% लके “७ 7७ /”ज्दे 64. अनेक, अज लय. कोपे कळक “रने अणे ० 0 ७०६ ७४ 200000 04 60"

पी

हास्य ळ्‌

“६ मला जर पुन्हा जन्म घेण्याचा प्रसंग आला तर 'माझ्या मुद्रेवरींल हास्य मोहक होईल अशी माझ्या चेहऱ्याची रचना कर !' अक्ञी याचना मी परमेश्वराजवळ करीन ' असं एका इंग्रज लेखकाचं-गाडीनर तर नसेल तो १--वाकय वाचलेलं मला आठवतं. या एकाच वाक्यांत त्या लेखकान हास्याची महाति थोडक्यात अप्रतिम रीतीनं वर्णिली आहे. या जीवितांतील' यश्शापयश मुद्रेवर विलसणाऱ्या हास्याच्या रंगावर किती अवलंबून आहि. याची त्या लेखकाला उत्कृष्ट कल्पना असावी,

या जगात जीवितातील यशाचं रहस्य कशात आहे याबद्दल खाली- लायक मत देणं सोपी गोष्ट नाही. जीविताचा हा पट इतक्या रहस्यमय. धाग्यांनी विणला गेलेला आहे कीं, दोन चार धगिदोरे उकलून दाखवून या पटाची संपूर्ण कल्पना देणे शक्‍य नाहीं, परिश्रमांच्या पाठबळावर संकटांना तोड देऊन जगांत चमकलेल्या चार दोन थोरांची उदाहरणं स्फूर्तिदायक.

वि - 13: ठळक

'चून्रतरंग

तर खरींच; पण त्याचबरोबर परिश्रमाची परमावाधे करूनही यदा मिळण्या- पूवीच जीविताचा हा चिखल तुडविता तुडविता घेरी येऊन पडलेल्या लोकाची उदाहरणं काय थोडीं थोडकी आहेत ? पण माणसाची वात्ते अपयद्ापेक्षा यशाकडेच जास्त ठळकपणें लक्ष देते.

“६ जीवनात यश मिळावं अश्टी इच्छा असेल तर कोणते गुण संपादावे असं जर मला कोणी विचारलं तर त्याला मी म्हणेन “' बाबा, तसं पाहिल तर कुणालाहि खात्रीलायक गुणाची यादी पुरवता येणार नाहीं. मला विचारशील तर मी तुझ्या प्रश्नाचे उत्तर जरा निराळ्या तऱ्हेनं देईन ! यशाच्या मागोत कसलाही अडथळा न आणता प्रसंगीं त्याला उपकारक ठरेल असा कोणता गुण म्हणून विचारशाल तर मात्र तो म्हणजे “हास्य असं मी कटाक्षानं म्हणेन,

होय ! हास्य ही चीज अशी आहे की, जरी त्याच्या जोरावर यशाच फळ अच्चूक तोंडात पडेल असं खात्रीनं म्हणता येणार नाहीं, तरी यरशा- प्राप्तीच्या उपसाधनात त्याचा निश्चित अंतभाव करता येईल ! केवळ मुद्रे- वर हास्य चमकविल कीं यकश्याचे दरबाजे खुले होतील ही कल्पना झरे- ब्रियन नाईट्सच्या “ओपन सेसमे' इतकीच कल्पनारम्य आहे ! हास्य म्हणजे कांहीं कल्पतरु नव्हे की, वाछिलेली वस्तु आपल्याकडे चालत यावी ! कल्पतरु हादेखील कल्पनेतून जन्मला आहे ! नाहीं तर आज जीवनयंत्रात चिरडलं जाणारं जग सगळ्या धडपडी बंद ठेवून असल्या झाडाच्या तळाशी वस्ती करून राहिलें असतं ! हास्यामुळं यशप्राप्ती होईल ही कल्पना इंसण्यामुळं लडठपणा वाढेल या कल्पनेइतकीच मौजेची आहे ! नळे, * पोटभर हंसा व लह व्हा! ' ही म्हण माझ्या वाचनात आली म्हणजे मला वाटूं लागतं, जर खरोखरच या म्हणीवर कुणाचा विश्वास बसला तर

ही “ह /7० शा अब्च्य शी «५ /7% /१७ ४० 4७0९-८४ ८”? ८०४९१७ "१७ ८५४ "काह सेक चक, 40१७ 4 चिक” ७४”

वि टु टुिशििंधंंंग्््ााााू खड्डा हड ििििखय्््गग्ग््थ

हास्य

पड मनाकीमकक कलन ककळकललयकनय््लटा्् मतवानजन्््क्व्|्््क्काकासायकयकाजाकाचाव्कसाकााा का कााकााला ता व्वा कासा मयर महजा कक कका च /९२.//१ /( १.८१. ९.० २८७८ ८४ २.४ ०५ ७.८ ८० २.७ ९८५४ च ०७ ६ ९.४” ,£0२ ./” ९ ,,४ ० त्ये &7”७ ८५५७ .// 770 ०५ &”'. 00 ६ “व्य न्-्-< /५ “केक »/१६ “हि

त्यामुळं जगांत केवढा गोंधळ उडेल ! गंभीर मुद्रेचे रोडके तत्त्वज्ञ हंसत सुटतील व त्याना वेड लागलेलं आहे अशी भीति वादून त्याच्या परि- चिताच्य मद्रेवरील हास्य लुप्त होईल ! ज्यांच दंतप्रदर्शन म्हणजे मोठी शिक्षा वाटावी असलीं गलिच्छ माणसं स्वतःच्या आरोग्यासाठी इतराना हैराण करून त्याचे आरोग्य बिघडवितील!

आणि स्थूल प्रकृतीची माणसं !

त्याचे हाल तर विचारूच नका ! बिचारे जरा कुठं हंसू फुटलं तर चट- कन्‌ पोटाचा घेर बाढावयाचा या भीतीनं तोंडं हिरमुसली करून बसतील, व त्यामुळं स्थूलपणा कमी न होता मुद्रेवर माल स्मशानकळा येऊन इत- राची स्थिति अनुकंपनीय करून सोडतील !

आयुष्यातील यश असं हास्य-लकेरीतून जन्म पावत नसलं तरी या हास्याची महति माल थोडी थोडकी नाहीं. ज्या माणसाच्या मुद्रेवर मोहक हास्य विलसत असतं तो माणूस कोणाला हवासा वाटत नाहीं £ किती लवकर असल्या माणसाबरोबर आपण मनमोकळेपणानं बोलूं लागतो ! त्या हास्यात त्याच्या अन्तःकरणाचं जणूं प्रतिबिंब पडलेलं असतं व त्यामुळे त्याच्याशीं बोलताना मन फाजील दोकाकुल होत नाही. एखाद्या समारंभाला जावं, तेथे टेबवलाभोबती गंभीर मुद्रेचे स्री-पुरुष बसलेले असावे आणि इतक्यांत,..........

पण कल्पना कशाला पाहिजे ! एक प्रत्यक्ष अनुभवच सागतो. गेल्या वर्षी दक्षिण हैद्राबादेस व्याख्यानानिमित्त गेलो असतांना एका प्रातिष्ठित ठिकाणीं मला चहाचं आमंत्रण आल. या ठिकाणचं आमंत्रण येणं म्हणजे मोठा सामाजिक मान आहे अशी तेथील चार पांच जणांनी माशी कल्पना करून दिली. त्यामुळं मी ते आमंत्रण स्वीकारून वेळेवर त्या ठिकाणी

/_ ळी ३.40 कॉ ०७४

>>: -.>.. 4 -.3> --__-.>. :6> --9_ _.>. -औ_--क> -अ> -.>.. ओज. 5.5: मी

८>>__>3> क ही. औ>-.-4->3>..ओ--ौ8>-७4७:- की. _29.-_..3- _औ२.-.॥--4-.५१॥ही. 2.4. पै..4.. ८4... हॉ.&..ह..8...हि& 4 पड... & &?% “७ 4” ४७ ४£” 4? अक 4.4 क

क्ल्हावसणाणणी ण वर्णे णषणणणणी0णीणी0ीशी शीण तील कक कणणणणणिणणी१णीशी शशश शी िणणणी?0ीची0?णी११ी१ी१?१ी३0१२ १ण१णशीणाधी0ी?णिशशतीण000002१ण 0” ती १” णा त शतध चाकाळायाकाडटाजचकानामाळ ळा वय यीचावळाणमाकय धावत 7 चाळता. करक. द. का यावयाचा .याायाळाणोभाआडमा्याजचाायाकातयाकाजाक, आनत ेचमतजाधफयतमवनळेत.

हजर राहिलो. मी दिवाणखान्यात पाऊल टाकलं तो. चहाचा समारंभ बराच थाटाचा केल्याचं मला दिसून आलं. चहासाठी बोलाविलेलीं माणसं अगदीं मोजकी म्हणजे फार तर आठ नऊ असावींत; एकंदर समारंभ मोठा कला- युक्त व वैभवाचं ठळक प्रदर्शन करणारा असाच होता. औपचारिक पद्ध- तीचे नमस्कार-चमत्कार झाल्यानंतर आम्ही टेबलाभोबती बसलो व मीं हळूंच निमत्िताचे चेहेरे न्याहाळून घेतले. दोन पुरुषाच्या मध्ये एक खरी अशी युरोपीय सुभग पद्धर्तांची बसलेलीं तीं सुंदर परिवेषांतील माणसं मला विल- क्षण गंभीर मुद्रेची वाटली. त्याच्या हालचालीत मनमोकळेपणा नव्हता. कुणाला एखादा प्रश्न विचारावा तर त्याचं लोटक उत्तर मिळे ब लगेच पूर्ववत्‌ गंभीर चेहेरे ! एक दोनदा केलेला माझा विनोदाचा प्रयत्नही फसला ! चद्या घेताना जणूं तो घशात अडकत आहे असं मला वाटलं. सर्वांच्या मुद्रेररील तो गाभीर्याचा भाव मला अगदीं असह्य वाटला. केव्हां एकदा चहा संपतो व तेथून निसटतो अशी मनाची व्याकूळ स्थिति झाली. इतक्यात जिना धाडधाड बाजबीत एक व्यक्ति लगबगीनं वर आली. थोडासा उद्यीर झाल्याबद्दल दिलगिरी प्रदर्दित करून ते मजजवळ येऊन बसले

इंसत हंसत मजबरोबर त्यानीं बोलण्यास सुरवात केली ! सर्वे दारें बंद करून घेतलेल्या खोलीत उबट हवेनं जीव गुदमरत असताना शडगार वाऱ्याची झळूक यावी व मन एकदम प्रसन्न व्हावे अशी माझ्या मनाची स्थिति झाली ! मी त्या माणसाकडे निरखून पाहिलं. खरं विचारल तर तो कुरुपांत जमा झाला असता ! तरीपण इतकं असूनहि मला तो माणूस अतिशय आवडला ! त्याच्या डोळ्यांत जं हास्य खेळत होतं त्यांतील रग पाझरून जणूं त्या मुद्रेवरील कुरूपपणा त्यानं धुवून टाकला होता व क्षणभर इतर आमंत्ितापेक्षां त्याचा चेहेरा जास्त मोहक वाटला

“४0% / ५९%.” ९७५४७ 477 पडन कड तवी आला लाडीक: नीय तीनी 100562. शकिभकिक यवि शिव्येचीना वन ल किक मिताला किवी विडीीमविशवििकिळनवीक ४२ /८_ ८०२ /”९ £*२ €"%. ७. &”३./%७.४/७./%७ ४७७ /% % ४ /7% “7७ //% (२... /% »/ ७.४४ % १.४ ७ /£”%-? 0 ८५७ &/* .“/च../” ६ ७४७ क

४] हास्य

( ककडळडडड ल काड आड य त ही

४ ५./”%-४

हास्याची मौज ती हीच ! प्रसन्न हास्य म्हणजे एक अनिर्वचनीय जादू म्हटली पाहिजे ! लोखंडाचं सुवर्ण करणारा परीस तयार करण्याची अनेक कल्पकानीं पराकाष्ठा केली; पण अक्षराः जादूगिरीचे गुण अंगात असलेला हा मोहक हास्याचा परीस अलोकिक नव्हे काय ? ज्याच्यामुळ कुरूपतेला सौंदर्याचा साज चढतो तो काय साधासुधा परीस म्हणतां येईल!

मला वाटतं, आजकालच्या राष्ट्रीय पुढाऱ्यात महात्मा गांधीइतका बेढब मृद्रेचा दुसरा देशसेवक दाखविण कठीण जाईल! पण गाधीजींच्या मुद्रेवर सोज्वळ व प्रेमळतेनं खुललेलं हास्य झळकू लागलं कीं विस्मयानं चकित व्हाव असा त्या चेहऱ्यात फरक पडल्यासारखा भास होतो. मृद्रेतील कुरूप- पणा त्यानिर्व्याज हास्यात जणूं वितळून जात हळूहळू त्यावर मोहकतेचा साज चढत आहे अस वाटूं लागतं. पंडित जवाहरलाल नेहरूनीं आपल्या इंग्रजी आत्मचरित्रात गाधीर्जांचं स्वभावचित्र रेखाटताना त्याच्या हास्याचा पुढीलप्रमाणं उल्लेख केलेला आहे. “' गाधीजींच्या मुद्रेवर हास्य झळकूं लागलं कीं एखाद्या कुद झालेल्या खोलीत थंडगार वाऱ्याची झुळूक यावी इतका आल्हाद मनाला होतो.

मार्टिन ल्यूथरनं आपल्या पत्नीला एक नामाकित प्रशसापत्र दिलं अहे. तो म्हणतो, “' व्याख्यानानिमित्त ब प्रचारासाठी ठिकठिकाणी फिरताना मला विरोधकाशीं जी झुंज खेळावी लागे, जे मर्मभेदक अपमान सहने करावे लागत, त्या सवोचे प्रण माझ्या प्रिय पत्नीच्या मुखावरील हास्याकड़े बघितलं कीं तात्काळ बुजून जात व खचलेलं मन चैतन्यानं फुलून जाई.”

युरोपातील हुकूमशाहाचा विचार करतांना त्याचा उर्मटपणा, बेफिकिरी मग्रूरी यांचा नेहमीं उललेख होत असतो. लोकशाही राष्ट्रांचे प्रधान कसे

न २३ १ २६. 0१९. ५१७ //१७ “७ &/९. ५१ ८.४४. १२» ४७.१७ ७६ /७ ११% ८४ ७ /0७ 20४2002,» /7 /0२ ४१७ //१%, £११७ ४१४५-४१ ४0१४९७४” फक पििशअआआवाााााधाायय ब बाबबबबमयॅनशसऑऑऑशनशयययगयययअबऑऑऑऑॉऑुऑऑऑरऑऑऑृनगृश॒ाबाबा॒॒ञाजाजज4जजजजजलयज््म्््सन्हहि वट रण हेन डीमीळभनविशविअवीकविमिवविडेकवि

म दिर हळ

हसतमुख असतात ! पण तेच हे दुष्ट हुकूमरहा पाहा. त्याना दिलदार हास्याची जणूं देणगीच नाहीं.

पण हिटलरच्या बाबतींत तरी त्याचा दुष्टपणा, कावेबाजपण! त्याच्या हास्यात प्रतिबिंबित झालेला आहे असं म्हणावयास मी तयार नाहीं. मीं हिटलरचं एक अत्यत उद्बोधक असं चित्र पाहिल्याचं आठवतं. गोबेल्सला जेव्हा ' एडा ' नावाची मुलगी झाली त्यांवेळी त्याच्या घरी हिटलर भेट द्यावयास आल्याचं ते चित्र ' लाइफ या चित्रमय साप्ताहिकात मी पाहिल आहे. त्या चित्रात त्या तान्ह्या मुलीनं हंसावं म्हणून हिटलर निरनिराळ्या तऱ्हेच्या तिला वाकुल्या दाखवीत आहे, वेडीबाकडी तोड करीत आहे, शिटी वाजवीत आहे असा सुंदर प्रसग पाच सहा चित्रं देऊन दाखावैला आहे. तो हृदयगम देखावा पाहिल्यानतर हिटलर हा अमानुष राक्षस आहे असं म्हणा- बयास कोण धजेल? आयुष्य ही एक रंगभामि आहे. येथे आपण कोणत्या तरी तत्त्वप्रगालीचा अभिनिवेश पत्करून मिरवत असतो. कुणी लोकशाही राष्ट्राच्या बाजूने रंगभूमीवर येतात; कुणी इुकुमशाहीचं सोंग घेऊन येतात. पण त्या सोगावरून त्याचं स्वरूप तें तेच असं म्हणणं चुकीचे नव्हे कां?

फारेन्स नाइटिंगेलबद्दल असं सागतात कीं, बिछान्यावर तळमळत पड- ठेल्या रोग्याकडे स्मितयुक्त मुंद्रेन बघत ती हळूहळू जाऊं लागली कीं त्या प्रेमळ हास्याच्या धवल चेद्राकिरणाचे थेडगार तुषार अंगावर पडल्यासारखं रोग्याना वाटून ते क्षणभर आपल्या वेदना विसरत व तिजकडे पाहून स्मित करूं लागत. हास्याला त्याच्याइतकं मोहक दुसरं कोणतं थोर प्रशसापत्र

देता येईल!

७४५ /%.५४% ९.४४ ५४ ५७५७ ४.” “क “१५ -/ १८४ १.०३.” /0%../ ९..४१७ /७ ४२ / ७ ५४६ ६.४१. ९४४१७, / .॥.//०१.४/% ४ २.४० ..४ //७ &” पे ”१.//१७.४ के येके 2.6 पके. “१.6१ ळेकळ ४0१076040१ के .&7१. ७०१७४० .%७-० 0. हिम जज जजजययाबाजजजजजबबयययायावव्बयायाााअाावाायाशााबगबबबुशावधााधााााा्श॒ब॒ा॒॒बजाबजबजबगवय॒बयबबगनबबयबाववााबा॒ाकाधाधयााधाबबाधााााााााथववगाााधधधधधाधााबब॒ब॒ब॒बबबाबबाधाााधाधा॒बबाबबाकाकाबुश॒ब॒ब॒ब॒ब॒॒॒बाश॒॒॒॒॒॒॒ज॒बा॒ब॒ब॒ब॒बव॒ा॒य॒॒॒जकव्

डलयकवळक १५७ कळयकाचळ

हास्य

मीं ज्या दोन व्यक्तींचं हास्य अनुभाविलं आहि त्या व्यक्ति म्हणजे सी. एफ्‌. अण्ड़्धयज व चंद्रशेखर रमण ! अण्ड्यूज याच्या मुद्रेकडे बघितलं म्हणजे त्याच्या नेत्रांत जी आर्तता असे ती भयंकर विलक्षण वाटे, डोळ्यांत कसलं तरी दुःख ओथंबून राहिलेलं व मुद्रेवर मात्र कोमल हास्यरेखा अशी त्याची त्र्षितुल्य मूर्ति माझ्या जणूं नजरेसमोर उभी आहे ! दाक्षेण आफ्रि- केला जाऊन आल्यानंतर त्यानी फर्ग्यूसन कॉलेजला भेट दिली त्यावेळी नामदार शास्त्री यानी केवढी बहुमाल कामगिरी आफ्रिकेत केलेली आहे याचं ते वर्णन करीत होते. इतक्यात ते म्हणाले “ मि. शास्त्री सध्या फार आजारी आहेत ! त्याचा आजार चिंताजनक आहे! ” हे शब्द उच्चारताच त्या नेत्रात जी आर्तता चमचमली तिजकडे बघंबेना ! पण क्षणभरानं त्याच्या चेहेऱ्यावर ते पवित्र हास्य बिलसूं लागलं व जणूं छातीवरच मोठं ओझं उचलल्याप्रमाणं आम्ही निश्वास टाकला.

रमण यांचं हास्य अण्डूयूज यांच्यापेक्षा अगदींच निराळं ! अण्ड्यूज यांच्या हास्यात शातपणा, कोमल हळुवारपणा भरलेला, तर एखाद्या गुंड मुलानं मोठ्याने खदखदून हंसावं अशी रमण याची हास्याची पद्धत ! डेकन एज्युकेशन सोसायटीच्या सुवर्णमहोत्सवाच्या वेळीं ते मुख्य पाहुणे म्हणून आलेले होते. त्यावेळीं त्याच्या हास्याचा चमत्कार अनुभवण्याचा मजवर प्रसंग आला. रमण याची सावळी व तेजदार मृद्रा पाहता त्याच्या नेत्रातून जणूं तेज ओसंडत आहे असं बाठावं ! इंसतांना इतका मनसोकळेपणा कीं, एखाद्या घनगर्जनेसारखा तो वाटावा ! आणि ते हास्यही असं प्रसन्नतेने ओथेंबलेलं की, त्याच्याकडे बघताच स्वतःच्या दुर्बल गांभीर्याचा राग यावा व आपण त्यांच्यापेक्षा वद्ध, जर्जरेत आहोत असा विचिल

०८११०४४४४१ “४ न > “* र्क च“ « / "७ %*%/७ ऐ%७%

हरळी एर

धूश्नतरंग

यमी हि यायववधहषथि जऑऑबॅशवुडुूड्म््बजखययययअबबबब्ाां ु ॒ब्॒खा ॒ ॒॒अ्डशबव्म॒बााखााबय॒आञाविव पय अक * ऱ्ह

भास मनाला वरचेवर व्हावा ! अगदीं बेछूट चौफेर गडगडणारं हास्य! जणूं आनंदाचा दूधसागर त्यातून वाहतो आहे ! आत्मविश्वास, पराक्रम: वब जीविताबद्दल अपरंपार कौतुक याच्या कोमल तंतूंनीं जणूं त्या हास्याची वीण घडविलेली ! असलं उल्हासानं रसरसलेलं, तेजःपुंज व भूकपाप्रमाणं गदूगदून सोडणारं हास्य मी इतरत्र कुठं पाहिलेलं नाही.

याच्याउलट काहीं काही लोकाच्या मुद्रेर इतकं अजागळपणांचं हास्य खेळत असतं कीं, त्याचं ते हास्य जणूं त्याच्या निर्बुद्धपणाची ठळक जाहि- रातच करीत असतं. केव्हाहि पाहा, त्यांच चेहेरा हास्यानं लिडबिडलेला ! त्यावर गाभीर्य औषधाला म्हणून सापडावयाचं नाही ! असलं ढिलं हास्य अस्य्यापेक्षा मुद्रेवर गाभीर्याचा कायमचा छाप असलेला पत्करला ! मुद्रेवर स्मित खेळावं हे खरं; पण त्यालाहि मर्यादा आहे. चोवीस तास जर एखादा हसरा चेहेरा दाखवू लागला तर पाहणाराला त्याचा तिटकारा येणारच ! ही गोष्ट लक्षात घेऊन कीं काय, लार्ड चेस्टरफिल्ड यानी फ़रान्समध्यें शिक्षणासाठी राहिलेल्या आपल्या चिरंजिबाला जी पत्रं पाठविली त्यांत मुद्रेवर हास्याचं प्रमाण कितपत असावं याबद्दल एक खास पत्र लिहून चर्चा. केलेली आहे.

त्या पत्रात चेस्टरफिल्डसाहेब स्पष्टपणे इषारा देतात---“' तूं समाजात नेहमीं मिसळत जा; चांगले चांगळे समारंभ टाळत जाऊं नकोस. या सामाजिक उत्सवांच्या प्रसंगी नेहमी हंसत मुद्रा ठेवीत जा ! मात्र एक गोष्ट विसरू नको ! ज्या माणसाची मुद्रा नेहमी हसरी असते तो सामान्यतः अजागळ व वेधळा समजला जातों. त्याच्या मृद्रेवरील स्नायु त्याच्या ताब्यांत नोंदीत 'अशी लोकांची कल्पना होते. त्यामुळे लोक त्याला बावळष्ट

ह्द्स्य

» २.४ -“ वि “२ "*. च. ४... ऱ* दि डी, । “किटकरके ल्य टश कर की ल मिर

समजून त्याची चेष्टा करूं लागतात ! तरी ही गोष्ट ध्यानात ठेवून वाग. आपली मुद्रा हंसरी पाहिजे. तशी ती मधून मधून गंभीरहि ठेविली पाहिजे | 9)

जगात जसे हंसऱ्या चेहऱ्याचे विदूषक दृष्टीस पडतात, तसंच जन्मात केव्हा तरी एकदाच इंसणांरे विचित्र लोकहि दृष्टीस पडतात ! असं सागतात की, दुसरा फिलीप हा आयुष्यात एकदाच हंसला व तेहि सेट बाथोलोम्यूच्या कत्तलीची आनंददायक बातमी ऐकल्यानंतर ! कार्लाइलनं आपल्या 'सॉर्टर रिसाटस' या जगद्विख्यात ग्रंथात प्रो, टायफेलसड्राख नावाच्या एका विचित्र 'तत्त्वज्ञाचं विलक्षण रहस्यमय स्वभावचित्र रंगबिलेलं आहि. या तत्त्वशानं मानवी जीविताचीं सर्वे भीषण, ब्रीभत्स, कटु अंगे-उपागे अनुभवलीं व निरीक्षिली होतीं व त्यामुळं जीविताबद्दल त्याची अत्यंत निराशमय वृत्ते झाली होती. संबंध आयुष्यात तो एकदाच हंसला; पण काय चमत्कार ! ते हंसू फुटताच जादूगिरी करावी त्याप्रमाणं त्याचे मतपरिवर्तन झालं व जीवनाबद्दल त्याच अनुकूल मत झालं. ज्याच्या मुद्रेर कधीहि हास्य शळकूं दाकत नाहीं तो कोणतींहि धोर कर्म करूं शकेल, नव्हे त्याचं जीवितच विषपूर्ण असतं असं आपलं स्पष्ट मत कार्लाइलनं दिलं आहे.

पण कालोइलपेक्षाही जास्त हृदयंगम रीतीनं हास्याची तरफदारी एका तरुण. महाराष्ट्रीय कवीनं केलेली आहे ब तो कवि म्हणजे लहान वयांत अप्रतिम काव्यरचना करणारे कवि ज्षाताराम आठवले. उज्ज्वल भविष्यकाळ असलेला हा बालकवि आपल्या एका सुंदर गीतांत म्हणतो--

मधु हास्य उजळुं दे तब वदना दिन हास्याविण जावो न सुना

पसायदान वाामवजायो. बवा ाजानाधामधययायसाणयाीळीजियावमाखणधचाधकादापेीयाआडा वाह यानाचा फजाय कावड ीजापचयाळचाठाठाकासावील धाका”: भयबळयाऊचयडाक डाळानेकनारकपनावमाज बत. आजा रडके कनाल ाधाकीकतसाकध:काजजनक2याा्ीितामाचळकनचादमसुनतकाळाळळमा 4५८ ्रधज/पकनयचकाळळपकमययत 2०00 चावली वानीपरक य ककाचानाताकाकरन भरम माळेत धकधक

गळ ष्ट्दे मड

धूस्रतरंग

कननाप-------५८-५८५४८-८८५७-०८ “लापशी “२००४७ शण शशी णी शी" “५० बाणा णा तीण पा"??? --*>-ट- -----:4 "चात टाल |.

कोठुन आलो, कुठे जायचे ! प्रश्न हे न कधि संपायाचे चिंतातुर का व्यर्थ व्हायचें तारील निराशावाद कुणा?

जीवनाबद्दल इतक्या संक्षिप्रपणं व इतक्या सुंदर शब्दात दिलेला संदेश एखाद्या महाकवीला शोभून दिसावा इतका हृदय व बहुमोल आहि !

मुद्रेरर खेळणाऱ्या हास्यावरून स्वभावाची परीक्षा करता येते हे विधान सर्वस्वी खर म्हणता येणार नाही. माणसाचं मन सागराप्रमाणं गंभीर व सखोल असतं. त्याच्या तळरची रत्नं अशी मुद्रेवरील हास्यात तरंगताना थोडीच दिसणार ? तेव्हा मुद्रेवर चमकणाऱ्या हास्यावरून व्यक्तीच्या मनाचा धादलीनं अंदाज बाधणं योग्य ठरणार नाहीं. चेहेऱ्यावर शातपणाच स्मित खेळत असतांना अंतःकरणात विषारी कल्पनांचा धूर वागविणारे दुष्ट, दुटप्पी तऱ्हेचे लोक जगांत सांपडत नाहींत असं नव्हे, तरी पण माझ्या मते गंभीर मुद्रेच्या दृष्टापेक्षां हसऱ्या मुद्रेचा दुष्ट बरा! दोघं दुष्ट व विझसंतोषी खरे; पण निदान अंतःकरणातला विषारीपणा चेहेऱ्यावर चमकू न देण्याचा सभ्यपणा तरी तो दाखवीत असतो आगि ही गोष्ट कांही साधी नव्हे.

कांहीं कांही लोकांची मुद्राच अश्शी विचित्र घडणीची असते कीं, का कुणास ठाऊक, त्या मुद्रेवर हास्य मुळीं शोभतच नाही. एखाद्या कुरूप स्त्रीनं पेन्ट-पावडर्रीचं पलिस्तर तोंडावर मरावं असं कृत्रिम ते दिसतं ! त्यामुळं ती मुद्रा सुधारण्याऐवजी आधिकच विद्रूप होते. अंधारात वीज चमचमली कीं तो काळोख जास्तच भयाण वाटावा अशी त्या हास्यामुळं मुद्रेची स्थिति होते. पण खरी मोज अशी आहे कीं

४**._ »%., ,// "७ ,»/ ७ .४/११७ “70%. 7 यी “७ / १५४ ७_ /70% “0२ »४%. »/ शी*%, »7% 70२,» ७ २५, ९... ४४९. 1७ “७ “7२७ /0७ /४7च. “>०_./*६. .-/€३. श*% »/ ४ /£ /”% 20 ७ “000./02% 4१% प 7"

हास्य

शिश पिडा ंड्ं्अज््गग्गय्््खक््गखख् कख बब्बर ह /११८४६-/” ७०

काव्याप्रमाणं खरं हास्यहि अंतःकरणातून जन्म पावत असतं. त्याचे रंग पेन्ट-पावडरींतून मिळणांरे नसतात. त्याची सोज्वलता ब कोमलता जन्मजात असते. बाह्योपचारानी त्याची घडण जमणार नाहीं अगर शास्त्रीय उपकर- णानीं ऊन पाडावं तसा आनंदाचा कोवळा प्रकाश त्यातून देता येणार नाहीं! मोहक हास्याचं पुष्प मनात विकसन पावत असतं. त्याच्या पाकळ्या अंतःकरणातून तयार झालेल्या असतात. त्याचा गंध उंची अत्तराची शिंपड करून थोडाच संपादन करतां येणार !

५५-2० पपा “पा ताणा

*. ६.४ धी |. “7२. १.” ““€ -€ *. 7 '७../%७ ४५.” १. ५ २...” २. शशी व ६ ७.” २.” १.”

( मनोहर )

कहा १७-७0 अी% ७ आकि ण क्क *“"* /१ »//%, %- २* '% ४१% क “”* *% % *, २ २ शी* लहर र शी "* २ ४९.५ % ?७ “0१ /0 २.४४ १०४ ४ ४”

पुनः नको! २८८ ४०% /% .४%.४४ ४ ».

पुनः नको! ७

सफर म्हणून सिंहगडला जायची कल्पना निघताच आम्हीं सर्वोनीं “ बा ! उत्तम ! ' असा आनेदोद्वार काढला. विशेषतः पुण्याहून चालत चालत थेट गडावर जायचं ही कल्पना तर आम्हीं ' कबूल ! कबूल ! ' अस अधीरपणं म्हणत उचलून धरली. आमचा सर्वांचा आरडाओरडा आराम- खुर्चीत पडून गोपुमामा मुकाट्याने ऐकत होते. कौतुकानं ते आम्हाकडे पाहत होते. इतक्या उतार वयातही त्याच्या मंद्रेर चमकणारं आरोग्याचं तेज एखाद्या तरुणाला हेवा वाटावा असं होतं. त्यांचे विशाल बाहु, पिळदार दंड, पोलादी पोटऱ्या पाहून पूर्ववयात त्याना तालमीचा केवढा जबरदस्त नाद असला पाहिजे याची कल्पना न सांगतांहि करतां आली असती. आमच्यापैकी कुणीतरी त्याच्याकडे वळून म्हटलं,

$ मामा, तुम्हीदेखील आलं पाहिजे चालत आमच्याबरोबर बरं का ! त्यावर कोतुकानं हंसत मामा म्हणाले,

५६ -.

पुनः नको :£ आता माझे दिवस अहित का रे असली चढउतर करण्याचे ! आतां मी थकलं घोडं झालो. आमच्या काळीं आम्ही खप असले हौशी कार्यक्रम केले. लाब लाब पायी दाोडत गेलो, लहान-मोठ्या कुस्त्या मारल्या, पोह- ण्याच्या शर्यती खेळलो,---सिंहगड तर आम्ही घराचा जिना चढून वर जावं असा सहज चढत असूं, पण आता जीब थकला. आता आमचे डोळे विश्रातीकडे लागले आहेत ! आतां पराक्रम करण्याचे दिवस तुमचे ! एक काळ आम्ही सिंहगडला तुमच्याप्रमाण॑ चालत गेलो, गंमती- मोजा केल्या, थंडी-वाऱ्यांत हिंडलो-फिरलो. एकदा झालं ते पुरे ! आता पुनः नको !'

मामाचं ते शेबटले वाक्य ऐकताच मला दुसऱ्या एका व्यक्तीनं उद्गार- लेल्या अश्याच वाक्याची आठवण झाली. गरिब्रींतून वर येऊन हे सद्गृहस्थ कराचीला इंजिनियर म्हणून नावलौकिकास आलेले होते. माझी व त्यांची अहमदाबाद स्टेशनवर योगायोगानं गाठ पडली. परप्रान्वात दोन महाराष्ट्रीय दृष्टीस पडले कीं साहजिकच त्याच्यातला आडपडदा दूर होऊन ते लगेच सलगीनं बोळूं लागतात. ते व मी गुजराथ एक्सप्रेसने मुंबईला जात होतों. स्टेशनवर वाचण्यासाठी आम्हीं काहीं वर्तमानपत्न॑ विकत घेतलीं होती. बराच वेळ गप्पा मारल्यानंतर आम्ही वर्तमानपल्न॑ घेऊन चाळू लागलों. इतक्यांत माझ्या नजरेस कायाकल्पाची जाहिरात दृष्टीस पडली, तेव्हां त्या वृद्ध व तेजस्वी मृद्रेच्या ग्रहस्थाकडे वळून मीं म्हटलं,

५ ही पाहिलीत कां कायाकल्पाची जाहिरात. पंडित मालवीयांवर केलेल्या प्रयोगाची मोठी सुरस हकीकत दिली आहि.'' त्यावरून बोलणं निघता निघतां मी त्यांना म्हणाली,

र ११७ ->

धभ्नतरंग

६ तुमच्यासारख्या संपन्न व अधिकारी माणसानं जरूर हा प्रयोग करून पाहावा !

त्यावर आपलं पाढऱ्या केसानी भरलेल मस्तक चोळल्यासारख॑ं करीत ते म्हणाले,

: नको रे बाबा ! कुणी फुकट प्रयोग करण्याचं कबूल केलं तरी नको !

६कांहो?”

: एकदा तारुण्याची बहारी अनुभविली ती पुरे. पुनः नको !

मामाचे शब्द ऐकताच गाडींत ऐकलेल्या या उद्गाराची मला आठवण झाली व वाटलं,

६ पुनः नको ! पुनः नको

असंच सर्वजण आयुष्याच्या सायंकाळी उद्गार काढत असतील १

| ह,

होय. जेव्हा जीवनांतला संधिप्रकाश आपल्या मदु व कोवळ्या शोभेने वातावरण खलवितो, त्यावेळींच पुनर्जन्म, पुनर्यौवन यांबद्दलच्या कल्पनार्नी मन भरून जातं. डोगर चढून वर गेल्यानंतर आपण मागं नाहीं वळून पाहत ! आयुष्याचीं गिरिरिखर चढता चढता थकलेल्या स्थितीत आपण पायाने तोडलेली बाट नजर सहज मागं टाकून पाहावी यात नबलाचे कांहीं वाटण्याचं कारण नाहीं.

तरुण वयांत मन उल्हासाच्या निळसर लाटांवर “तरंगत असतांना पुनर्जन्माची कल्पना क्चितच मनाला स्पर्श करते. त्यावेळीं अंतःकरणांत आनंद उसळत असतो, भावना आशेनं पुलाकेत झालेल्या असतात, जीवन ही एक कर्धी न संपणारी फुलबाग आहे, तिच्यातली रंगीबेरंगी फुलं कर्धी

मवाळ प्र यया

पुनः नको

कट. २. "५ ४.७४ ७./” ७-४ २. ७. -“€ २. *- % 7४५../%४ २ // २..” ४...” ४” ७-४

इंसायचीं थाबणार नाहींत, पाखरांची आनंदी किलबिल सदैव चालणार, वातावरणात मंद गंधाची दरवळ नेहर्मांच राहणार, वृक्षाचे कोंवळे पलव आपला ताबुसपणा कधी बदलायचे नाहीत, वेलींचा ताजा पोपटी रंग आपलं तेज कधीं साडणार नाहीं अक्शा प्रबल कविकवल्पनांची जादू मनावर असते त्यावेळी. अंगात खेळणारं चैतन्य विद्युलछतेप्रमाणं मनातही चमकत असतं. डोळ्यांत आलेलं जिवंतपणाचं पाणी विचाराची, आकाक्षांची व भाबनाची रोपटी भिजवीत असतं, अरुणप्रभेची मन्द खुलाबट पूर्वेच्या गालां- वर तशीच झिरक्षिरातपणे पसरलेली सतत राहील अक्षी हढ भावना असते. पण जेव्हा फुलबागेतून बाहेर पडल्यानंतर पुढचा खडकाळ मार्ग लागतो, सपाट व स्वच्छ रस्त्याऐवजी मध्येच खंदक आडवतो, सुगंधी लताऐवजीं वाटेत बाभळ रस्ता आडवून उभी असते, पूर्वेच्या अरुण-प्रभेच्या ऐवर्जी पश्चिमेच्या मुद्रेवर खिन्नतेची सूक्ष्म छटा मारूं लागते त्यावेळीं मनात पुनर्जन्माची कल्पना डोकावू लागते. तोपर्यंत ताब्यानीं वर्णिलेल्या रसिका- प्रमाणं माणसाचा 'कळ्या कळ्यांत विहार? चाललेला असतो. उल्हासानं फुललेलं मन “आनंदी आनंद गडे । जिकडे तिकडे चोहिकडे असलं प्रसन्न गीत गात असतं. पुष्प-वाटिकेंतील विहार असाच सदैव चालू राहणार अश्या कविकल्पनंत मन बेभान असतं. कोणत्याही व्यावहारिक भूमिके- वरून जगताकडे बघावयास मन नाराज असतं. विचार पायानं जमिनीवर चालावयास तयार नसतात; कल्पनेच्या पंखावर आरूढ होऊन निळसर आकाशात अगर हंसऱ्या तारका्शी गुजगोष्टी करण्यांत मन दंग असतं. जाईची वेल फुलानीं ड॑बरावी असं मन आनंदमय कल्पनांनी पुष्पित झालेलं असतं. शारिरांत स्फुरणारं चैतन्य मनाला जादूने भारून कसल्या तरी काल्पनिक व रमणीय विश्वांत त्याला अडकवून ठेवतं.

4४ २./४7 ७.” १५.७४” १.०७... ९७४० ३८४ २.४ ३.” ४७, “३८४४०१७४४० ४४7७ &” ७.५” ७.४ ३७.४; ऐ. 4 ३९ /७४९४ ४४४४ ४४ १७/४४२९..४ ४४४७ “* ८४४४४२, २.४२» २.४ २८८४” ४./४१९, &२..७१७.४ ८७४”. /न् कळी

घूग्रतरंग

अशा परिस्थितींत पुनर्जन्माचा विचार मनांत कसा यावा ? हाच जन्म जिथं कधीं अंत पावणार नाहीं अशी मनाची खात्री असते, तिथं पुन- जन्माची कल्पना मनांत कशी डोकवावी १

पण जेव्हा मनांतलं चादणं अंधुक होऊं लागतं व गरम रक्त निवू लागतं, यावेळीं 'पुनः जर जन्म मिळाला तर आपण तो खुषीनं घेऊं काय? असा प्रश्न प्रनाला स्पर्श करूं लागतो. या प्रश्नाच उत्तर जरी नकाराथीं असलं तरी त्याचा अर्थ,जीवनाची ही पायपीट केवळ व्यर्थ होती अशी भावना त्याच्या मुळाशी आहि, असा नव्हे. त्याचा अथ एवढाच कीं, वाट चालून चालून पाय आता आबले आहित, त्याना विश्रातीची जरुरी भासूं लागली आहे ब आता लवकरच आराम करायला मिळणार या आशेनं ते मार्ग कष्टानं चालताहेत. जगाचं खेळणं खेळून आता मूल दमल आहे व मातेच्या अंकावर पडण्यासाठी तें उत्सुक झालं आहे. रंगभूमीवर नाचून नाचून पाय दमले आहेत व आता शेवटच्या पडद्याची फक्त आद्या उरली आहे. मृत्यूची भीति या शिणलेल्या जिवाला वाटत नाही; तर एखाद्या प्रेमळ मातेला तान्हुल्यानं अधीरपणं बिलगावं असा जीव मृत्यूच्या जवळ लाडीगोडी लावण्यासाठी धडपडत आहे. शाळेतली धादल-गडबड संपल्यानंतर मुलाचे आता घराकडे डोळे लागले आहेत. सातासमुद्रातवून फिरलेली नौका आता बंदराकडचे दिवे उत्सुकतेनं न्याहाळीत आहे. आतां तिला पुनः वळून समुद्राच्या लाटांवर डोलानं व ऐटीनं तरंगत फिरण्याची इच्छा नाही. विश्रातीसाठीं ती अधीर झाली आहि.

पुनः जन्म घेण्याचा प्रसंग आला तर तो नको याचा अर्थ निराळा व : मआनवी जीवनांत कांहीं राम आहे काय १? या प्रश्नातला अर्थ निराळा.

९.०४ ४७..०/ ४". .४४. » च 46 २.४. 4११७ ४ ३ »४ ४७ ,४णिके / ४७ ८४०७ 8७ २. २७ ४० ७ ७ ९.८४. ४7%. % /७.४४७ » .»/% 00%/ ७०४ आ... 4१७ “च -““ ४7%. "९ २.४ १७५७ /७ /7७, ४४.४७. ४१७ कि 40%. "७. ४”. ४१७५ रे. ५४ वि |. वांग दिबजधाांग॒ गााशोुशब्ंख्ंगिंंब॒ख्ाबाक्ासबृबजवयव संगमा श्ाश॒शश्ा॒ंयाणावा्शबस्सजयााि्असामाापुकि्ओबम््लस्गास्मखंडडिडब अ ्ड॒डिब॒ हड अबब बिना म खुअअस्समगन्गाका्मगबय्बब अब्द क्म डि अगं िसग्खन्छझळख्हख

कमळ दळ वळ

पुनः नको नव्हे, या दुसऱ्या प्रश्नात काहीं अर्थ नाहीं असाच कर्तबगार माणूस आपला निर्णय देईल. जगातल्या कोणत्याही कततृत्वशाली माणसाला तुम्ही हा प्रश्न टाका; तो ऐकतांच तुमच्या खळेपणाबद्दल त्याला इंसूं फुटल्याशिवाय राह- णार नाहीं. इतकंच काय, तो चिडून तीव्र स्वरात म्हणेलदेखील, 'वेड्या, जीवनातला राम विचारतोस ? अरे, खद्द रामायणात नाहीं इतका राम या जीवनात आहे, समजलास ? आणि असं जर कुणी उत्तर दिलं तर त्याबद्दल नवल वाटग्याजोगं काही नाहीं. कारण प्रत्येक यशस्वी थोर पुरुष तुम्हांला म्हणेल, माझं आयुष्य म्हणजे विलक्षण साहसानीं, अकल्पित संकटानीं, चित्र- विचित्र आश्या-निराशाानी भरलेली एक अदू्‌भुतरम्य कादंबरी होऊन गेली. त्या साह्साना तोड देताना माझी वीरवृत्ति अंकुश मारावा अश्शी जागत राही, संकटाबरोबर झुंज खेळताना मनाचं तेज सारखं स्फुरत राही, आशा- निराशाच्या आन्दोलनात मी अपूर्वे अशा अनुभवांचं रसपान केलं. आयु- प्याचं हें दंडकारण्य ओलाडीत असताना मला त्रासही कमी नाहीं झाला; पण या त्रासाला समाधानाची, संतोषाची व खुषीची सोनेरी झालरही होती. पण गड्या, पुनः मात्र ते अरण्य तुडबायला सागू नकोस. एकदां पल्ला मारला तेवढा पुरे झाला. आता पायांत ताकद उरलेली नाहीं; मनाचा दम- दारपणा सेलावला आहे; उत्साह ओसरत चालला आहे ! आता मी गळून गेलो आहे. आता मला विश्रांतीशिवाय दुसरं काही नको. एकदां अरण्यां- तून पायपीट केली ती पुरे. पुनः नको !

याच्या उलट स्वतःच्या आयुष्याबद्दल संतापाने अथवा उद्देगाने चर- फडत बोलणारी माणसं दिसतात, नाहीं असं नाहीं, ' माझ्या आयुष्यांतला. सवोत दुदैवी क्षण कोणता तर ज्या क्षणीं मी जन्मलो तो ' असं चिडखोर-

७४% %/१%/”% ४५ ९. ५४% »/१७.४१७_४”७.४/७./१% “७.७ ४ ४७. ४२५४१७ ४. ७. ४0७ /४७ 00 47२४१ “१९.७७... //१७४५९.>९ ४४४ ४२७ 4.४७. १७ ४१४७४४७ ४४ केक ४९७४०७ ८५७ ७४७ “७ 7७. "७ ७७ ४७.४७.” ४७ &कि

धूल्रतरंग

मर व

पॅणं बोलणारी माणसं आपण कधीं कधीं पाहतो. युरोपीय ग्रंथकारापैकी कांहीं जणानी असेच निराशेने काढलेले उद्गार आपल्या वाचनात कधी कधीं येतात; पण या व्यक्तींचा उद्वेग खराखुरा आहि असं क्षणभर मानलं तरी जर उद्या त्याच्यावर जीव देण्याचा प्रसंग आला तर ते कितपत खषीनं तयार होतील याबद्दल मला दाका वाटते.

ए. जी. गार्डिनर या ग्रेथकाराने याबद्दल एक मोजेची आठवण सागि- तलेली आहे. ओठावर जीविताबद्दलच्या विषादाची कितीही भाषा चालविली तरी जीविताबद्दलची आसाक्ते त्यामुळे कशी कमी होत नाही याबद्दल त्यानं दिलेली हकीगत मोठी मार्मिक व उद्बोधक आहे. जीवनाबद्दल तिटकारा दाखवीत असता त्या क्षणीही त्याला जीवमात्र कसा बिलगत असतो याबद्दलचं ते उदाहरण आहि.

त्याच्या एका मित्रानं आपल्या एका लेखक-मित्राबद्दल ती गोष्ट त्याला सागितली. हा लेखक आपल्या नैराश्‍यपूण विचारसरणीबद्दल प्रसिद्ध होता. त्या दिवशीं सकाळीच त्याची खिन्नता का कुणास ठाऊक वाढून तो उद्दे- गानं म्हणाला होता, “ छे! छे ! ! कशाला घेतला मी जन्म ! त्यापेक्षा माझा जन्मच झाला नसता तर -_-व दिवसभर तो अत्यंत खिन्नतेत होता. तीन प्रहरी बोटींतून करमणुकीसाठी विहार करीत असताना बुडून मृत्यु येण्याची एक नामी संधि आली होती. पण त्यावेळी लेखक-मित्र असा काही चागला वागला कीं, जणूं जीविताला चिकटून बसण्यासाठी तो धडपडतो आहि. अजूनही तो तोंडानं जीवनाबद्दल चरफडत पण मृत्यूला काळजीपूर्वक टाळीत दिवस घालवीत असला पाहिजे. लहान मुले कसला तरी खळ खळून आपल्या मनाची समजूत करून घेतात. काहीं कांहीं माणसं लहानापेक्षांही लहान असतात अशी आत्मवंचना करून घेण्याच्या बाबतीत,--

“0%..&४...४०७ /४४७_/ ७.” .७४७.७0७ ७ /७. 4१%. १ // ७ "१७ ४७ १, /”१ ७.४२.» ४२७.” &/ १ ९७ ७ २ _४ २ ,4£0९/ २३,००१. 60805 २ अ» व 4०२ चक्क र २.४ /“'% /%७ “७ क २. ८” "७३ २७ &% हिं बखब॒आजयाजजययजयाखबजजबयवयजजजगजाआआआबबब्ग्््््यआ्िहख ंॅं ब कुंड. बब आ अबब अ डेंंबब बड डब ोंअ्॒॒॒ ब _ आयाबाया बोजा जञकाआायााकाधाशायाांिंिम रासाय बा

पुनः नको

नक्का ळनणीथणणणणणण

> १५.५४...” ४०”. ७

मात्र आयुष्याचा पहिला अनुभव घेण्यासाठी उत्सुक असतो. पाहिला प्रवास करताना तो नेहमीच उत्सुक व उत्साही असतो. प्रश्न येतो तो पुनः प्रवास करण्याची कल्पना निघाली की, ती निघताच एकदम उत्साह मंदावल्या- सारखं होतं, मनात निरुत्साह फोफावतो, पाय जणूं आपोआप ठणकूं लाग- तात व मुद्रा काळवंडते.

माझे एक प्रोफेसर मित्र आहेत. अत्यंत हालअपेष्टातून मार्ग काढून त्यानीं आपलं शिक्षण पुर केलं, ज्या कॉलेजात ते आता प्रोफेसर आहेत त्याच कॉलेजात त्यांना एकेकाळी फीची तरतूद करण्यासाठीं कारकुनी करावी लागली होती. कालच ते मजकडे चहासाठी आले असताना गप्पा मारता मारता सहज सकाळचं वर्तमानपत्र ते चाळूं लागले तो एकाएकीं आश्चर्यकारक बातमी बाचल्यासारखं करीत ते उद्गारले,

ही पाहिलीत का गंमत?

काय हो”

6 दिल्लीला म्हणे एक तीन चार वर्षीची मुलगी आहे. तिला पूर्व- जन्मातल्या सवे गोष्टी बिनचूक आठवतात ! सवे खाणाखणा, ओळखीची माणसं, घरं, रस्ते ती सर्व अचूक सागते. मौज आहे नाहीं?”

त्यावर सहज मी प्रश्न केला,

: तुम्हाला जर कुणीं पुनर्जन्माचा वर दिला तर तुम्ही तो स्वीकाराल

त्यावर ते एकदम म्हणाले,

५ अलबत्‌ ! पण एका अटीवर हृ

£ कसली बुबा?

| १9१

श्र गक च हि आबब डड अ आआयआआाययायआयाययाााा्िब वब बमंमाावविाआाशाअशधााबबय॒यजजबजब॒जजाबयबजाजजयजजबाज॒ज॒॒बाजजजआआजजबजजजजजहहह् बब अ३ाडालकळाळडकाकाडडाकाडडाडाडडडडकडाावडाडावकाकाककडााडकाडाडडावडावााडावडवाशाडसववमाडमडामानााडमनयाधडाडाडडडडकड १

धूश्नतरंग £ ती म्हणजे जो अनुभव घेऊन आम्ही रेवर्टी शहाणे झालो तो सुरवातीला अच्चक हातीं पाहिजे! हो !! म्हणजे सर्व यातायात मिटली! ” ब ते हंसले. मला वाटतं, जर माझ्या प्रोफेसर-मित्रानीं किंचित्‌ नीट विचार केला असता तर उत्साहाच्या भरात आपण केवढी विचित्र अट घालीत आहों त्याची त्यांना कल्पना आली असती. इतकंच नव्हे, तर तेच काही वेळानं म्हणाले असते, “नकोरे बाबा ! आम्ही आपली अट परत घेतो !”

वशवाय वव

मला वाटतं सर्व समंजस माणसं असाच अभिप्राय देतील ! जर जीव- नातील पुढे अनुभवास येणारी सुखदुःखं अगोदर कळती तर त्यांत रहस्य- मय काव्य ते काय राहिले ? एखाद्या पाहिलेल्या नाटकांतले प्रसंग पुनः पाहतांना जसा माणूस जांभया देऊं लागतो तशीच या प्रवाशाची स्थिति व्हावयाची. आयुष्यात पुढे काय घडणार आहि, क्षणभरानं कोणतं संकट दत्त म्हणून उभं राहणार आहि, कोणत्या ज्वालामुखीतून निसटावयाचं आहे याचं जगाला ज्ञान नसतं म्हणून तर त्यातली सर्व गोडी टिकून राहिली आहे. या अज्ञानामुळेच त्याला नाविन्याची खुलावट आलेली आहे, अचानक आलेल्या संकटामुळं मनात आश्रचर्यंतरंग उद्भवत वृत्ति उत्साहित होते यातच सर्व जीवनांतलं मर्म साठविलं आहे. ही अनिश्चितता, हें अज्ञान दूर करा !-जीवन हे रस्यपूर्ण नवलाईची बाब न वाटता दररोज पायपीट करायच्या रस्त्या- सारखे उपेक्षणीय वाटेल.

पुनर्जन्म नको याचा अर्थ “हा जन्मही नको? असा नव्हे. त्याचा अर्थ एवढाच की, एकदां तिकीट काढून नाटक पाहिलं तें पुरे. पुनः नको! लाबचा प्रवास मारून आतां शरिराप्रमाणं मनही थकलं आहि. सकाळीं आनेदी किलबिलाट करीत घरट्याबहिर पडलेलं पाखरू अम्तराळांत फिरून

५४

--'६४-->

५] पुनः नको

फिरून आता दमलं आहे; पंस्र फडफडविण्याइतकंही त्राण त्याच्यात उर- टेलं नाही. आता परत घरट्यांत जाऊन केव्हा पिसांत चोंच खुपसून झोपायला मिळेल याबद्दल ते उत्सुक झालं आहे. आनेद, आश्चर्य, शोक, कुतूहल, भीति इत्यादि विविधरंगी भावनाचं आकंठ पान केल्यानंतर मनाला आता पुनः त्या भावनाच्या विलोल नर्तनाचा कटाळा आलेला आहे. एखाद्या कुदाल मातेप्रमाणं निसर्गान बालकापुढं सर्वे तऱ्हेची खेळणी टाकून ब त्याला खेळायला प्रवृत्त करून दमविलं आहे; म्हणजे झोपेच्या वेळीं त्याची तक्रार नको.नुसता मातेच्या अंकाचा स्पर्श होताच त्याचे चिमणे डोळे मिटावे !

पुनर्जन्म नको याचा एवढाच अर्थ. तो शब्द उचारताच त्याबद्दल नकार' दरीविणारा माणूस म्हणत असतो,

“£ एकदा सिंहगडची सफर खुषीनं केली; पुनः नको! ”

५" ./१%./१.४ ७.४ ४.५ ४. / २.४ ४./९./४/ ७.५/४.७/१७ /./१७. ४१७४७ ४१ ४७ ७४% 7 /४% '% »/%_//%७ % २.५७ "४ “२ /'%% .»/के » ७ /% ०५

वेड्या मनाचा खळ

वेड्या मनाचा खेळ ८

“- ९०५४१ ५-५ /€*_/”० , /११.०५७४/१./७५९ ./९../७ “0770, ७७ अक

बहिरे पाऊस पडूं लागला व त्यामुळं वातावरण अधेरल्यासारख झालं काँ अंगावर मऊ दुलई घेऊन वाचीत पडण्याचा माझा शिरस्ता आहे. वाचनासाठी अशी पावसाळी हवा सवात उत्तम अस माझ म्हणण नाहीं. मी स्वतः शास्रीय विष्रयावरील पुस्तक पहाटच्या गार वाऱ्यात बाचीत बसतो; तत्त्वज्ञानाच पुस्तक रात्री अन्‌ तेहि समईच्या मद प्रकाशात वाच- ण्याची माझी संवय आहे. कादबरी अगर नाटक मो वेळ सापडेल तेव्हा कुठंहि व केव्हाहि वाचूं हकतो.

<-पण काव्य !

काव्याचं वाचन करायला मला असलं पावसानं अंधेरून गेलेलं वाता- वरण फार आवडतं ! एक तर हवेत थंडीची थोडी चमक असते त्यामुळं अंगावर कारही तरी गरम असावं असं वाटूं लागतं. पावसाच्या सरींचा जो खिडकीवर आघात होतो व फुटलेल्या ताबदानातून थंड पाण्याचा एशीड-

०५० ७४% ४ -“ २ /"% ,& »ष्क ऱ्ह १०४... २.७७ च. २५४४. र्र हया. 'यडकडडमडवडडडडकमडनकामजावमा डड काळाला अडा हख््ययययखयआाययययाखयिााााााानाबबबबाबवबाबाबशआआााााधााब्हुअबाााधाारधधााागााााधब॒ब॒बबुब॒ज॒॒जजज॒बबय॒॒॒जजजजजजजजजजखिकममसझड्जि म कककाक्कााकाडाकमाययकजकन्य

वेड्या मनाचा खेळ

किशन अबआाा्गागयागान्निलयम का आकडा कत वध

नाणा हु च १-५ ./१४../१ “७ /७ .»४१७ /७ /७./ २.५४. २.४१» २ ४ ४४४

काबा मधून मधून अंगावर येतो त्यामुळे मनांत प्रसन्नतेचं चांदणं खेळूं लागतं; अश्या वेळीं एखादं कावितांचे पुस्तक घेऊन वाचण्याचा मला छृंद आहि.

गेल्या गुरुवारी अर!च पावसाळी हवा अवतरली होती. हवेत थंडीची चमक मारत होती व मधून मधून पावसाच्या सरी येऊन जात होत्या. तेव्हां नेहमीप्रमाण माझी आवडती दुलई काढली, तिने सर्वांग लपेटून घेतलं व पडल्या पडल्या जें हाताशी पुस्तक आलं त॑ उचलून उघडलं गीतगंगा नावाचं ते कविताचं पुस्तक होतं. सहज पान चाळूं लागलों तो लो. टिळकांचे निघन असा मथळा वाचताच पानं चाळण्याचं थाबविल व कौतुकानं ती कविता वाचू लागलो. असल्या विषया- वरची कविता तशीच भावनोद्दीपक असेल अशी माझी कल्पना ! पण जेव्हा मी वाचावयास सुरवात केली त्यावेळीं त्यात कवीची प्रगट झालेली भोळसट चात्ति पाहून मनाची बरीच करमणूक झाली. टिळकासारखा अनन्यसाधारण पुढारी मृत्युमुखी पडलेला पाहून वृक्ष, लता, सागर, भहासागर, पर्वत इत्यादि चराचर सृष्टीतील पदार्थ दुःखाने व्याकूळ होऊन कसे शोकदग्ध झाले आहेत याचं कवीनं निष्ठापूर्वक केलेलं वर्णन पाहून बरीच गंमत वाटली. टिळकाचं निधन झालेलं पाहून क्षितिज काळवंडून गेलं आहे; उषेने सर्वो- गाला राख फासली आहे, आकाश मसणवटीसारखं झालं आहे; फुलांच्या मुद्रा भसूर झाल्या आहेत; ओढ्याचं पाणी एकदम गोठून गेलं आहे; सुष्टि- देवी अश्रू ढाळीत आहे; आकाशांत गिधाडं जमलीं आहेत व घुबडाचा घूत्कार सुरूं झाला आहे; महासागर प्रचंड शोकानं प्राण पाखडतो आहे मेघ ऊर बडवून घेताहेत; वायु आक्रंदन करीत आहे; वृक्षलता गळ्यात गळा घाडून रडताहेत; हिमालयसुद्धा थरथर कांपत आहे, गंगायमना.-गळा

धूस्रतरंग

नाप

काढून रडत आहेत; अटकेचे बुरुजही काळवंडून गेले आहेत; सिंधु नदी, कृष्णा-भीमा, सिंहगड, सह्याद्रि, शिवनेरी, रायगड, प्रतापगड इत्यादींनी रडून रडून अगदी आकात केला आहि..... || एक ना दोन!

मला वाटतं, शेकडा नव्वद कबीना निर्सगविषयक असल्या कल्पनारम्य पण सर्वस्वी असत्य संकेतात रमण्यात आनंद वाटत असतो. आता उल्े- ख्रिलेली कविता अपरिपक्क ब होतकरु काव्यलेखनाचा नमुना समजला तरी परिणतप्रज्ञ समजल्या जाणाऱ्या कविसम्राटानीदेखील मानवी सुखदुःखाची चित्र रंगवीत असताना निर्सगावर जलम करून त्याला या सुखदुःखाशीं समरस होण्याला काव्यातून भाग पाडलेलं आहे. आपल्या सुखदुःखात कुणी तरी अंशभागी आहि ही कल्पना मानवी बुद्धीला नेहमीच संतोषदायक; वाटलेली आहे. आपण अत्यानंदात असलो तरी जर कुणी या आनेदात भाग घेणांर नसेल तर तेवढा आपल्या आनेदातला उत्कटपणा कमी झाल्या- सारखं वाटतं. त्याचप्रमाणं आपण दुःखममझ़ असलो म्हणजे आपल्या संकटा- बद्दल कुणी तरी हळुवारपर्ण सहानूभूति दाखवीत आहे ही कल्पना मनाला सात्वनाची मलमपट्टी लावते यात होका नाही. याच्यापुढं एक पाऊल जाऊन माणसाप्रमाण॑ भोवतालची सृष्टिदेखील आपल्या अश्रू-हास्यात सामील होते ही कल्पना कवि-कादंबरीकाराना मोददक वाटून त्यानी तिचा जवळ जवळ संकेतच बनविला!

-"पपण निसर्गाची नजर अशी दक्षतेनं मानवी व्यवहाराकडे रोखलेली. असंत ही गोष्ट कितपत खरी आहे?

श्रीकृष्णाची मुरली ऐकतांच झाडं-लता डोलू लागलीं, चराचर विश्व आनंदानं बेहोष होऊन हालुं डोलू लागलं, थांबवता झरा क्षणभर थांबून कौतुकानं त्या संगीतलहरी ऐकूं लागला इत्यादि मुरलींचे प्रताप प्रथमतः

* ५४१७ “४0% “

४२ >” '* २. २७ % »७ /._ _/ //%२ %/. &/_. "र -|----.--४॥४४४॥॥॥४0000000)070?0?70?्यपटपपप्प-----२८2-२-2८-----८----(---८व्च्स-ताच्ा

वेड्या मनाचा खेळ

सन पर

४*-”/*

पुराणांतून व नंतर आधुनिक कवींच्या काव्यांतून आपण थोडे थोडके ऐकलेले नाहींत. पण यात खरेपणाचा भाग किती आहे ! संगीताचा तिटकारा असणारी फुलं अस्तित्वांत आहित असं सिद्ध झालेलं आहे. कार्नेशान व सायक्ुमेन जातीचीं फुलं संगीत सुरू होतांच नाखुषीनं दुसरीकडे माना वळवितात; त्यांना मुरलीच काय कोतुक वाटणार? बर्ठिनजवळ मागल्या पायावर उभे राहिलेलं अस्वल जसं दिसतं असं एक हजार वर्षे वयाचं म्हातारे झाड आहे; समजा, भगवान्‌ श्रीकृष्ण मुरली वाजवीत जर्मनींतून आले असते-तर हे अस्बल नाचूं तर लागलं नसतं ? निरनिराळ्या झाडाना नांवं देतांना असंच आपण आपल्या वेड्या मनाला मोकळं सोडीत असतों. जर्मनींत टोनस पर्वतावर एक ओक जातीचे शाड उगवतं. त्याचीं पानं शोकमझ़ माणसानं मान गुढग्यात घाढून मुळुमुळू रडावं अक्षी बाकलेली असतात. त्याला “अश्रू ढाळणारा ओक" असं नाव दिलेलं आहे. हिटलरची धडाडी पाहून ती पानं आता कान टवकारून तर पाहूं लागलीं नसतील ? नाझी लोकाचे अत्याचार पाहून ते अश्रू गाळीत बसलं आहे अशो कविता करणारा एकादा ज्यू कवीहि कुठं तरी वणवण भटकत असेल, नाहीं कुणीं सागावं? बटरवर्ट नावाचं झुडूप किडे खाऊन राहतं; आतां इंग्लडच्या किनाऱ्यावर बाम्बफेंक सुरूं झालेली पाहून राष्टभक्तीनं प्रेरित होऊन किडे पकडून खाण्याचा आपला रोजचा कार्यक्रम ते थोडाच बंद ठेवणार आहि ? फरीदपूरला म्हणे देवळात प्रार्थनेची घंटा सुरूं झाली कीं भाक्तेभावानं मान खालीं घालून परमेश्वराची प्रार्थना करणारा एक पाम जातीचा वृक्ष होता. त्याची श्रड्धाळु वात्ते पाहून त्याचे पायाशींच हजारो भाविक येऊन छोटांगण घालीत, पण हवेंतील उष्णतेत जसजसा फरक होत जातो तस- तसी झाडांच्या फांद्या-पानंही आपले पाविले बदलतात ही माहिती त्यावेळी कुणाला नसल्यामुळं व विदोषतः एका प्रचंड वादळामुळं ते शाड कलंडतं

७ ७४७ ७ &/९७,.७४..७०॥७..७५७ “0७ ७४ ४ १७ “7७ “% “7 -» //"% “7 अ 00% ७ ८२% .// “३ /€७ “0१%. “६ /0% “६ का .»“** /%*६.”” "५ /%../0 ४१७ “07% ७ ४१०७ ,४7७. ७४७ ..// 9 ४९.४” ७ ४४ ४ पक,» कि व शलववबबबऑऑऑशाऑऑऑ्ऑऑऑंग्शासिथिड् ग्ऑऑशन्शा्शशााश्खरग्बाााज् डुबा नंऑऑ्न्स्शाक॒याशा॒॒ुका्ब्खयब्अकवरआञआयलााकाडाकवाात पायास काडा दला काडया या आवा म्ह्हंखगआडहडूईबबडषाखषहबखगयाबगग््ड अजस

यळमळळ (६९ डड

धृस्रतंरग

२३.७४". २८४४ ७.५ १६७४७७ चळ २४ २.

नान:

»“/% २,५४७ .“//*५. १. अट, के.» ७ 6 ४ '%_ //"% 4” ४. २ 77२ _/'% ४” ७८४ ७.४० .७४७

झालेलं आहे हें भक्तिभावाच्या उत्साहात कुणाच्या लक्षात न आल्यामळं वृक्षाचा हा तुकाराम मोठा कौतुकाचा विषय असे. केवळ हिंदुस्थानातच आपल्या भाविकतेचं प्रदर्शन करणारे लोक आहेत असं समजायचं कारणं नाहीं, सुधारलेल्या पाश्चात्य देशातूनही वृक्षांची पूजा करणारी माणसं थोडी- थोडकीं नाहींत. मध्य-आशियातील गोबी वाळवंटात झाडं कचितच उगवतात. त्यामुळं जीं काहीं चार-दोन खुंटं उगवतात त्याना दैवी अवतार समजून त्याची थाटानं पूजा-अर्चा केली जाते. पूर्वी जर्मनींत एक खूप डेच व लाब लाब फाद्यांचा वक्ष असे. त्याची पूजा करण्यासाठी जर्मन वारकरी दोन दोनशे मेलावरून चालत येत. अरेबियात काहीं जुनी खजराची झाडं आहेत; त्या झाडातून महंमद फिरत असे म्हणून त्या पवित्र वृक्षाची अजूनही पूजा चालते. पॅलेस्टाईनमध्ये असाच एक वुक्षांमधील पंढरीचा विठोबा आहे; त्याच्या मळाजवळ अबन्राहामला पुरलं आहे म्हणून वारकऱ्याची त्याच्याभोवती नेहमीं गर्दी असते. पण उद्या जर जोराचं वादळ सुरू झालं अनू या सर्व पवित्र वृक्षाच्या फाद्या कडाकड मोडून पडूं लागल्या तर खाली जत्रा करून बसलेल्या वारकऱ्याना अपघात होऊं नये म्हणून सावधागेरी दाखवून तीं झाडं फाद्या थोडकीच आवरून धरणार आहित ? आस्द्रेलियात विल- क्षण झोप घेणारं मोअर पोक नावाचं घुबड असतं; निजलं म्हणजे त्याला इतकी विलक्षण झोप लागते कीं, त्याचेजवळ बंदुकीचा बार केला तरी तें जागं होत नाहीं. उद्यां आस्ट्रेलियाच्या मुख्य-प्रधानाची प्रेतयात्रा त्याचे- जवळून गेली तरी ते आपली झोप सोडून थोडंच बाबरठेल्या नजरेनं त्या भयंकर राष्ट्रीय हानीचा बिचार करीत बसणार ! दुसरे दिवर्शी नवीन नेम- लेल्या प्रधानाची मिरवणूक त्या झोंपाळू प्राण्याजवळून नेली तरी त्याचं धोरणं चाळूंच राहणार. दोन प्रणयी जीव चोरून आनंदानं रानावनात

आ र २ 09७ %/४/४%७ ४७ 0 ४२.

विडिडिशशशशिश्शाव॒॒शशिशाशिशिबिशशााधाााावावावायाााधााांवाथययाययााााआााधाबुग म बुज शा बुज॒बयवाराब॒ब॒ब॒ब॒ब॒ब॒र॒॒कबाबाब॒गजजजजजजयजजज िह्स््म््व्क्व4ौब यामा

वेड्या मनाचा खेळ

पाया य िहणि र बबाडेडेशशशाााकशिबयायाब

नपा पया हणणपप 0? १ १0 ”का ण पणात आणा) एए्णिणिणे ण? प?0णाण >“ *_. ९.० ४. ७. १२५०४ २.» २३ १./४ *. %./ *... च. *%-/ २.» “... २.» २ “0 हर १-४ ७.४ ४” ७” 3.” 0.” फे 1. जय. क्ट -““ *.. ३.५ "_// २.४१” ७

भेटले म्हणजे तेथले लतावृक्ष आनेदानं डोलू लागतात, पांखरं कोतुकानं किलबिल करू लागतात असं वर्णन करणारे कादंबरीकार थोडेथोडके नाहींत ! पण उद्या त्याच प्रणयी जनांच्या भेटीच्या जागीं एखाद्या सुंदर अबलेवर एखाद्या कामाधानं बलात्कार करून तिला तिथं बेशुद्ध स्थितींत फेकून दिली, अगर तिचा प्रियकर तिला भेटायला येता येता मध्येंच साप चावून पलीकडच्या झुडपात रक्त ओकून मरून पडला तरी वृक्ष-लता त्याची थोडीच दाद घेणार आहेत? त्याना मानवी जीवनातील आनेद, हर्ष, दुःख नेराज्या याजकडे लक्ष द्यावयाला वेळ आहे कोठें १ त्याचे जे व्यवहार चाल- लेले असतात ते क्षणभर थाबवून ते माणसाच्या हालचालीकडे लक्ष द्यावयाला बिलकूल तयार नाहीत ! कारण निसर्ग स्वभावानं बेफिकीर आहि; त्याला फक्त स्वतःची पर्वा आहे; इतरांच्या उलाढालींत लक्ष घालण्याची तो फिकीर करीत नाहीं. इतकंच नव्हे, तर जो कुणी विदेष तत्परंतेने त्याच्या राज्यांत शिरून तेथली व्यवस्था, कायदे, गंमती पाहूं इच्छिणार नाहीं, त्याला त्याच्या या राज्यातील आश्चर्यजनक घटनाची कल्पनाही येणार नाहीं. स्वभावतः निसग थंड प्रकतीचा आहे; मनमोकळेपणा त्याला ठाऊक नाहीं. आपलीं आश्चर्ये बरोबर घेऊन त्यांची जाहिरात करत हिंडणारा तो फिरस्ता नाहीं. त्याच्या जगातील मौजा, घटना व॑ दंगल-गडबड बघायची असेल तर उत्सुक मनानं व श्रमपूर्वक त्याच्या राज्यात शिरलं पाहिजे, तरच तेथल्या नवलपू्ण घटनाची थोडीफार कल्पना येईल.

-णऱ्आणि खरंच जर क्षणभर आपल्या धडपडींतून मुक्त होऊन आपण या निसर्गाच्या राज्यात जायचं ठरबलं तर कोण मोजांची, आश्चर्याची ब गंम- तींची लयळूट आपली वाट पाहत उभी असलेली दिसेल! इतर आश्चर्य- कारक वृक्षाची व वनस्पतींची गोष्ट आपण सोडून देऊं ब नेहमी दृष्टीस

वी मी “-& च 7२... "* 79: "* ९. ४५% 4४७. ७५३४१७... १.४७... ७.४७ कळ. हििज्बबणय

डड १-0. यान

रा

धूखरतरंग

हिहअआआखयययसग्गथय्््ााााााडा कका काकण्ामक्काडाडककागाग्याकाककाय्ाामाकाक््ाकाकााावका्ाागाााामाडाडाडमगाडागाामाडडा आक कडक णाली, (गे स क -भ * १४५ ४9 ४ % ४४-४४ ४४२ ४२ ४५.४९ ४४ 7० १९.” /४५./% ५.७ »७_/१ ९ ५१७ ४९ ५.४0 .५% “९ »./१९ ४ १७.४७ 0७.“ ४ "२५१. ४५.१५.” ४९.७५

पडणाऱ्या वबटवृक्षाचाच क्षणभर विचार करू. या वृक्षाचं फूल कुणीं पाहिलं आहि? इतर वृक्षाची फुलं त्याच्या फाद्यावर कौतुकानं डोलताना दिसतात, पण वटवृक्षाचे फूल असं कधीं फादीवर डोलानं बसलेलं कुणीं पाहिलं आहे! शक्‍य नाहीं, प्रथम फूल व नंतर फळ असा इतर वृक्षाचा क्रम, तर वटवृक्षाचे केवळ फळच आपल्या दृष्टीस पडतं. ते फळ म्हणजे पुष्पदेठावर एकत्र झालेला फुलाच। झपका होय ! जेव्हा आपण हे फळ उघडून पाहूं तेव्हाच आतली ही विनयवती राणी दृष्टीस पडेल. उद्या त्या बटबुक्षाखाली एखाद्या महान्‌ जगजेत्याचे सैन्य येऊन उतरलं तरी ती पडद्यातली फुलराणी पाक- ळ्याचा पडदा दूर करून बाहेर थोडीच डोकावून पाहणार आहे? तिला बघावयाचं असेल तर आपणच ते श्रम घेतले पाहिजेत.

थोर पुरुषाच्या जन्माचे वेळीं सृष्टीत चमत्कार घडत असतात अशी एक समजूत सामान्य लोकांत प्रचलित आहे. तो थोर सत्पुरुष पृथ्वीवर अव- तरणार म्हणून चंद्र, तारका उल्हासान बागडूं लागतात; समुद्राचं हृद्य हर्षा- तिशयानं उचंबळून येतं, त्या मंगल प्रसंगीं पाखराचं गायन सुरू होतं इत्यादि चमत्कार वर्णन करण्याची चरित्रकारांना संवय आहे ! सुप्रसिद्ध चिनी तत्त्व्ञ कनफ्यृशियस्‌ याच्या जन्माबद्दह अशीच मोजेची हकीगत सागतात ! पुत्नप्रासतीसाठी त्याची आई परमेश्वराची प्राथना करीत असता स्वझात तिला देवदशन झालं व त्यानं तिला सागितलंः तुला अत्यंत बुद्धिमान, चतुर असा मुलगा होईल; मात्र मलबेरी झाडाच्या पोकळींत तूं त्याला वाढवलं पाहिजेस ! त्याप्रमाणं मलबेरी झाडाच्या पोकळींत ती जाऊन राहिली, पुत्रजन्माचे वेळी तिच्याभोवती देवदेवताची दाटी झाली, सुगंधी द्रव्यांची त्यानीं चौफेर फेक करून वातावरण गंधमय केलं, स्वर्गीय संगीताच्या लहरी वातावरणांतून येऊं लागल्या व आकारावाणी झालीः ' तुला पुत्ररत्न झालेलं पाहून स्वर्गस्थ

२७ .४१७_ /0% 7७ ,४ ./ 0 “च / /%/ “२ /./१% £% "० ४९ /7"५_/२ /% //% २ ४१% % ५» ४४.४७ /% ४१% ९ ४१% ४१७ //% ४ ४४% /%७ २ »७ ४७ /७./७_ ७ ४७ /४१७ ४ /0७ ७.४७. “७ /७..४७ ४१७ ४१९. ७८४७-४७. “09 /६ /च

दट ७यि

वेड्या मनाचा खेळ

बटाऱााशपापपपाणाफाा "पापण्या पना यापा पापाला लागा 4४९९. १६/७४क ८४ ७,” ४” ४. ४ 47 २... २” ४७. 7२. २... २. 79 ./.& शक >. ४2% .”” २/७ जे ७ १३. 7५. ७.» _” 3. -* "२. २ ९२_//%- 0७ (७, /”/% 4 ४७,४२४ ४. 7.४ ४...” ६ ,४ 7.४ ७७ क चक के

देवता आनेदानं नाचत आहित व त्यांनींच हा गाण्याचा फेर तुझ्या अभका- भोंबतीं धरलेला आहे ! झाडाजवळच जमिनीतून एकाएकीं थेड पाण्याचा झरा उसळला वब सर्व निसगोत आनेदी आनद झाला !

खरी वस्तुस्थिति अशी असते कीं, ज्या वेळीं सृष्टीचे स्वरूप पालटलेलं आहे, ती आनदानं तळपते आहे, हर्षांन नाचत आहे असं आपणांस वाटत असतं, त्यावेळीं वास्तविक सष्टींत फेरदल झालेला नसून आपल्या दृष्टीत बदल झालेला असतो. आगगाडींतून जातांना दिसणाऱ्या झाडाप्रमाणं निसर्गाची वृत्ति असते. धावत्या आगगाडींतून जाताना झाडं धांवताहेत असं आपल्याला वाटतं, वास्तविक ती जागेवर स्तब्ध असतात; आपण मात्र जलद गतीने चाललेले असतो. तसंच निसर्गाचं आहे. जेव्हा जेव्हा त्याने आपल रूप पालटलेलं आहे असं आपणास वाटत असतं त्यावेळी वा[स्वविक आपल्या नजरेत व मनोवृत्तींत फरक झालेला असतो. या बदललेल्या नजरेतून निसर्गाकडे पाहिलं म्हणजे त्यानंहि नवीन रूप धारण केल्याचा आपल्याला भास होत असतो. जेव्हा बालकवि म्हणतात---

सूर्यकिरण सोनेरी हे, कौमुदि ही हंसते आहे खुलली संध्या प्रेमाने आनेंदे गाते गाणें

त्यावेळीं आपल्या आनेदी वृत्तीची प्रकार-किरणे टाकून ते निसर्गाकडे बघत आहित हे स्पष्ट नाहीं कां ? निसग ब आपलं अन्तःकरण हीं दोन्ही कसल्या तरी रहस्यमय धाग्यांनी बांधलीं गेळेलीं आहेत असं रांबर्ट निकोल खालील ओळींत सांगतो तोहि केवळ कवीच्या मनाचा खेळ नव्हे काय?

१३४७. .४१९.. ४७ ४१७ /7%..//.४ ३ ७ “७ “ ७४ ७७४४७ /४४./”%े १ ५४% ४७ .//% ४४ ६४१४. / ४७ ७७” ७ “४ ८४ क. ४009 ./0% २ षे ७ “७. /0% 9.४ ७४0 "०४ “क १ रचण्डन् कक नळयका डकल िेहहंहहिडडडअडडड )म>अअडडड्कमबब्बबि ि॒सडमेग्ब्ब्डि इक्ॅॅ्कॅ्ा्ज्जजयजाजबजयावााययामववशंआाााधाााााधाधधाााााधााााधााााााधंबगबबा॒॒जजजजजजजजआमब््

५.४१. ४१%. &0१..&१%. &£ ७.४७ ४४.४४. ७४७ १.४ कि

न ७३ -<

धूस्रतरंग

*२% “१-7 ६. १) ६०० “ह २४ % ४४ २.” १.४ -“€ -» २“

8. १6610) 19४7४61008 8४11101801 १01 तते

गू) 1071180 1681" (0 ॥8पा'68'8 068108 811

९6९ १10१ 10, ४५७४8 10१, 01 108 101060 0 एतत,

खालील ओळींत वर्डेस्वर्थ कवीनं जी निसर्गावर शिक्षकाची कामगिरी

सोंपावेली आहे तीदेखील काविमनाचा खेळ नव्हे काय !

(0116 1111001586 ती"0प१ १6७४५१७] ७४००१

7४89 (680107 ४०0१ ॥1016 01 11870),

(0१1 1101781 6४11 810 01 ४००१,

गू),80॥ 81] 116 88४608 080,

निसर्गाच्या संगतींत चिमकुल्या ल्यूसीचे शिक्षण कसं सुंदर तऱ्हेने होईल

याचे याच कवीनं ज॑ वर्णन केलेलं आहे ते कितीही हृदयंगम असलं तरी केवळ कल्पनारम्य नव्हे काय

पू)10 8815 01 1110112711 ४118)]) 06 0681,

गू'० 121; 800 816 8181] 10810 101 881'

10 1189097 8 86010 1806

७॥७!6 117५०68 १8106 116011" ए१७५४प8'१0 1016

१0 068पॉए 00" 01 71१ पा”'1२00पा102 8050

38181) 888 1110 161 1806, चिमकुल्या ल्यूसीची बेफिकीर निसर्गाला पर्वा काय ? उद्या तिचं शिक्षण चालूं असताना तिची हृदयक्रिया बंद पडली तरी त्याचा नेहमीचा धेमे- पणाने चाललेला कार्यक्रम थोडाच बंद पडणार आहे?

याप्रमाणं निसर्गाचा अखंड कार्यक्रम चालूं आहे. मानवजातीच्या सुखदुःखार्शी समरस होण्याइतका हळवेपणा त्याचेजवळ नाहीं. एक प्रका- रच्या बेफिकिरीनं त्याच्या स्वतःच्या उलाढाल्या चाललेल्या असतात;

शक चि

वेड्या मनाचा खेळ आपलीं कामं क्षणभर ब्राजूला सारून मनुष्याकडे डोकावून पाहायला त्याला वेळ नार्ही; आणि असलाच तरी त्याचा उपयोग तो स्वतःसाठी करील. त्याचं स्वतःचं एक निराळेच आयुष्य आहे; त्या आयुष्यांतील घडामोडीत तो दंग असतो; त्याला मानवजातीच्या सुखदुःखाची, आशा-निराशाची, विजय- पराजयाची पर्वा नाहीं, संथपणे त्याचं जीवन चालूं असतं. भूकंप होऊन कोट्यवाचि जीव प्राणास मुकले तरी लतावरर्ची फुलं हंसतच राहणार ! जल- प्रलय होऊन जलपृष्ठावर प्रेतांचा गालिचा पसरला तरी पाखराची आनंदी किलबिल चाळूंच राहणार ! आपल्या थोर पुत्नासाठी भूमातेनं हंबरडा फोडला तरी झळझुळ वाहणारा झरा आपलं संगीत थाबवणार नाहीं, उमलणारी फुलं आपल्या पाकळ्या मिटून घेणार नाहींत, अगर वाऱ्यानं हलणारे वृक्ष दच- कून स्तब्ध होणार नाहीत ! आपण सुखात अगर दुःखात असलो म्हणजे हळव्या मनाचा निसर्ग प्रेमळ संवगड्याप्रमाण आपल्या भावनाना आदर दाखविण्यासाठी धडपडतो असं आपल्याला वाटतं पण निसगांचं मन इतकं कोंवळं नाहीं; तो केबळ आपल्या वेड्या मनाचा खळ असतो.

अदा अक” १५४ 9७७ जिर ' २७४ १४४ ४७४४ १७४४ ८४ फेक ४ २७४७ खेळ ४ २४ ३.५४ ७४ फेक” ७४ ७५४ ९७ २४७. ७८४ ८८४४ २७४० र १७७४ ७ १७४ ७४७९७ ७ ४७ «० ४ प ७७४ ७४ ७०४० ७४ ४” ८८४५७” जळ? ७८७४ २७६४ ७०४ ७७४” "७७ फेक ७४ १४० ७७0 ३७५/ क? ७०४ ०७. 40 २७ १.८७ जेर ळर केळ

बब > अय

पाळण्यात पाय

७-4...” 7.- “८ /** “0. 0७ ७ “४७ “ल्क “न

पाळण्यांत पाय ९

७-५€१.//./ ४ .// ".../ '४..५४%९% ../ १७.४ ४... ४” १७... १७.७७”

--.--- >“:

परवा आमचे मित्र रामभाऊ दाणी याच्या घरी जाण्यासाठी घरातून बाहिर पडलो तोच समोरून माजर आडवं धावत गेले ! ज्या कामासाठी मी चाललो होतो त्यात माझा स्वतःचा काही संबंध नसला तरी रामभाऊंचा होता व ते माझे परमामेत्र असल्यामुळं त्याचं काम ते माझंही काम असंच मी समजत आलो आहे ! रामभाऊंचा थोरला मुलगा भाऊ विलायतेला सिव्हिल सव्हिसच्या परीक्षेसाठी गेलेला होता व ऐन महायुद्धाच्या धामधुमीत तो तिकडे दोन वषे असल्यामुळं सर्वांचा जीव टागल्यासारखा झाला होता. भाऊच्या परीक्षेचा निकाल या आठवड्यात केव्हा तरी कळावा अशी आमची अपेक्षा होती व कांही बातमी कळते का बघण्यासाठीं मो बाहेर पडलो-

तो त॑ आडवं माजर !

मी पळण्याचा प्रयत्न करून त्याला आडवूं लागलो, पण ती वाघाची मावशी माझ्यापेक्षा चपळ असल्यामुळं हां हां म्हणता पसार झाली व

४ २.५४०४.,५५७ /”% ५४" .४ ४.४,» ४ /'.. ७८४ ४.४ २.२ ४७.८ ५.०७ /७ २६ “२.४ “२... /४६ ४ ७,५४७ ४७ ४”२../ २७७७४४

४7१७००४ ४७५४ ७४ ७७५ १८४ ७४ ८८७ ७८४ ७.७ १७५७४१ ७४ ७.५ ७७४? १८७४ १७७१५७४ 'ऐ%.60 "3३४ १७० विक? २७७०७४ पिक

७६ >

पाळण्यात पाय

हिम "*_/ नल >“ ५./0१५/ १.७

किंचित्‌ भेदरलेल्या मनःस्थितींत मी रामभाऊंच्या घराचा रस्ता चाळू लागलो.

--पण मौज अशी की, मी दाराजवळ जातो तोंच आतून रामभाऊंनी मला पाहिलं व धावत येऊन हर्षातिशयानं मला गदगदा हलवून म्हणाले,

“: बापुसाहेब, भाऊ पास झाला ! आज मी धन्य झालो ! माझी जन्माची काळजी दूर झाली !”

मलाहि ती शुभ वाती ऐकून अत्यानद झाला. रामभाऊ अवघे शाळा- मास्तर ! त्याचा पगार आज अड्ठावीस वर्षांच्या नोकरीनेतर केवळ पंचा- हत्तर झालेला ! तेव्हा किती यातायातीनं व किती धाडसानं त्यांनीं आपल्या मुलाला बिलायतला पाठविला असेल याची कल्पनाच केलेली बरी !

मी हर्षभरानं म्हणालो,

“६ वा! बा ! मोठीच बहार झाली ! भाऊनं कमाल केली

त्यावर रामभाऊ म्हणाले,

“ पाहिल्यापासूनच मोठा तलछूख बुद्धांचा ! मुलाचे पाय पाळण्यांत दिसतात असं म्हणतात ते खोटं नाहीं !”

यानंतर जेव्हा ही यशाची बातमी मित्रमंडळींत पसरली त्यावेळीं रामभाऊंवर अभिनंदनाचा वर्षाव झाला व तो वर्षाव करता, करता प्रत्येक> जण म्हणे,

: मुलाचे पाय पाळग्यात दिसतात म्हणतात तेंच खरं !

“हा भाऊ जन्मला तेव्हा त्याचे चाळे पाहैल्यापासून निराळे ! बघू लागल कीं वाटे, कोणी तरी--

याप्रमाणं त्या दिवशीं रामभाऊंच्या घरी पाळण्यांतळे पाय उठल्या बसल्या गाजत होते.

क्त

| "हट,

धूश्रतरंग

: मुलाचे पाय पाळण्यांत दिसतात !” ही म्हण कुणीं तयारकेली ते मला माहीत नाहीं; पण त्या म्हणीचा कर्ता मोठा धूर्त, चाणाक्ष व शब्द- योजनेच्या बाबतीत कुराल असा मनुष्य असला पाहिजे खास, पुष्कळ वेळा आपण जे बोलतो किंवा लिहितो त्याचा विपयीस इतरानी केल्याचं आपण पाहतो. तशीच स्थिति या म्हणीची झालेली असावी, पाळण्यातल्या मुलाचे 'फक्त पायच दिसतात, त्याचं डोकं दिसत नाही, कारण त्याला त्या वेळी डोकंच नसत असाच या म्हणीचा खरा अथे करत्यांच्या मनात असला पाहिजे. निदान माझा तरी तसा समज आहि. जे या म्हणीचा दुसरा अर्थ करतात त्याना लहान मुलाना डोकं नसतं हे समजण्याइतक डोकं तरी नसलं पाहिजे किंबा जगात इतकी वषे राद्दूनहि पाळऱ्यातल्या मुलाइतकीच त्याची चुद्धि अनुभवशून्य राहिलेली असावी !

मुलाचे पाळण्यातले पाय पाहून जर त्याच डोक अजमावता आलं असतं तर कोण बहार झाली असती ! अगदी आपले पाय डोक्यावर घेऊन मनुष्य आनंदाने नाचला असता. आता त्या आनंदाच्या भरात नाचायला पाय उरले नाहीत याचें त्याला भान उरलं नसतं ती गोष्ट वेगळी, पण बिन- 'पायाचा नाच करायला या जगात साधे नाहीं. पायानच नाच केला पाहिजे व 'पायांकडे पाहून फार तर पायच दिसतील असाच जगाचा अनुभव आपणाला सागतो. पायाची दुर्बीण जर अशी डोक्यावर रोखलेली असती तर जगांतली अधीअधिक दुःखं कमी झालीं असती; धडपड, धादल कमी झाली असती आणणि डोक्याचा फोटो पाळण्यातच मिळाल्यानंतर नसत्या आकाक्षा,न झेपणारी ध्येये, आवाक्‍्याबाद्देरची कामगिरी याच्या भानगडींत कुणी पडलं नसलतं.भावी कालाकडे आशाळभूताप्रमाणं नजर लावून न बसता प्रत्येकजण पायाकडे बघत बसला असता व 'चांभाराचं लक्ष पायाकडे ' ही ग्हण खोटी ठरली असती.

“ १.४४ / २ // “२ शीक »”* २८४ ७८ ७ ५४ कै.७” २७४४ %./* .? ७.४४ 4 ९७७

कळ २. ”.44 अगळळकनक

पाळण्यांत पाय

न पापपीपी८० शाणीपप0ीण पापी णणाणीण?णा?5ीणीपीणी? पी” एणणी ची पीपशीश ण ाशलशी0णह

कांही म्हणींची गंमत अशी असते की, जर त्याच्यावर विश्वास ठेवावयाचा नसेल तर त्याच्यासारखी कौतुकास्पद दुसरी गोष्ट नाहीं. आब्याच्या पाकळी- प्रमाणं त्या तोडात किती गोड वाटतात. किर्लोस्कर खर्चीप्रमाणं दिसायला त्याकशा सुबक वब सुटसुटीत असतात. पण व्यवहारात पाहिलं तर किर्लोस्कर खुर्चीइतकाहि त्याचा उपयोग होण्याचा संभव नसतो, * 50पपाते पायत 0 8 800110 000४ ही म्हण खरी म्हणायची तर आखाड्यातील पैलवानाच्या हातींच राजकीय सूत्रे द्यावी लागलीं असतीं. पण पैलवान जितक्या जोरानं जोर काढतात त्याच्या दातांशहि त्यांच्या मनात नसतो हे कुणाला सांगायला नको. जी स्थिति या म्हणीची, तीच बद्दुतेक इतर म्हणींची व तीच पाळ- ण्यातल्या पायावरच्या म्हणीची ! जगात जे जे धुरंधर, पराक्रमी, कौर्तिवान्‌ पुरुष होऊन गेले त्याचे पाय काय पाळण्यांत दिसले होते? आणि तसंच जर पाहिलं तर बायरन कवीचे पाय पाद्दून-त्याचा एक पाय अधू होता-त्याच्या भावी कालाचं उज्ज्बल चित्र कुणी रंगाविलं असतं? आज हिटलरचा परम दोस्त म्हणून जो समजला जातो तो डा. गोबेल्स काय पाळण्यात दोन धड पाय घेऊन बाळत्याबर पडला होता? लंगडत लंगडत रस्त्यातून कुबड्या घेऊन हं मूल मिक्षा मागत फिरेल एवढाच फार तर निष्क्षे काढता आला असता. म्हणीप्रमाणं जगाचं चक्र चालतं तर स्वगीला पृथ्वीचा हेवा वाटूं लागला असता.

पण इतिहासाचा संदेश अगदीं निराळा व निर्दय असा आहे. लहान- 'पणी मोठेपणींच्या जीविताची रचना कळावी इतकं सोप मानवी जीवित नाहीं. जीविताचा मार्ग जर इतका साधासुधा असता तर त्यातल्या पराक्रम, आनंद व रहस्यमयता यांचे रंग उडून गेले असते, पण जीवितांतलं हें काव्य नष्ट होऊ नये असाच त्याचा बिचित्र क्रम आहे. लहानपणी तीत्र बुद्धीचे ठरलेलं मूल एक नंबरचा अडाणी पुरुष शात्याचीं उदाहरणं कांहीं

ह “ ५« ९ “* » हीन ४0२ »0 “00 “0 “> कीट “० 0 ४0७ 0७ शीक 00 ७ 27३ ०७ ७ ०२ "५. ७६ /०२ ८*% ०५ ०6 0०७ ० हद, /७ 4 भक

धूग्रतरंग

बला ५- र कनक,

थोडींथोडकीं नाहींत ! तसंच ज्यांना लहानपर्णी टाकाऊ म्हणून ठराविलं होतं त्यापैकी कित्येकजण कीर्तीच्या धवल शिखरावर विराजत आहित ! आज जगातजे जे नामांकित शास्त्रश, कवि, संशोधक, तत्त्ववेत्ते, राजकारणी, योड्धे, कलावंत व कल्पक म्हणून झळकत आहित त्यांपैकी बहुतेकजण पाळ- ण्यांतल्या पायाच्या न्यायानुसार हमाल, गवंडी, झाडूबाले ठरले असते. लहानपणीं शाळेत शेवटच्या बाकावर बसून छड्याचा प्रसाद खाणारे उडाण- टप्पू विद्यार्थी पुढे थोर संशोधक व लेखक ठरलेले आहित. क्षयी प्रकतीची मुलं उत्तम पाहेलवान झालेली आहेत. ज्याच्या वयाची पहिली वीस-पच- वीस वषे उनाडपणात गेलीं ती मुलंदेखील जगांत पुढं चमकलेलीं आहेत.

वयाच्या पंधरा-वीस वर्षेपर्यंत कंगाल स्थितींत व्हिएन्नाच्या रस्त्यातून भटकत पाट्या रंगविणारं एक पोर पुढें जर्मनीचा हुकुमशहा होईल असं कुणाला स्वझात तरी वाटलं असते १ अद्वाक्त प्रकतीचा व स्त्रण मनोवृत्तीचा एक गुजराती मुलगा पुढें जनतेवर असामान्य जादू टाकणारा महात्मा होईल अशी कुणाला कल्पना सुचली असती ! तबेल्यात घोडं धरून उभं राहणारं देतकऱ्याचं अडाणी पोर शेवटीं जगातील एक अद्वितीय नाटककार होईल असा विचार कुणाच्या मनांत आला असता ? वर्गातील सवोत मद म्हणून ठरलेला, कोंबडीप्रमाणं अंडे उबविण्याचा प्रयत्न करणारा व आगगाडीत छापखाना चालवीत असताना मुस्कटात खाणारा एडिसन पुढें अलौकिक संशोधक होईल याचा विचार तरी कुणाच्या मनांत आला असता ?

तीच गोष्ट मायकेल फरडेची ! लोहाराचा हा मुलगा वयाच्या तेराव्या वर्षी वतैमानपत्र विकूं लागला व नंतर पुस्तकं बाधण्याचा धदा करूं लागला, असां हा वर्तमानपत्रविक्या जगांतील एक अद्वितीय शास्रज्ञ होईल असं कुणाला स्वझांत तरी वाटलं असतं ? ब्रैंजामिन फ्रँकालिनसारखा लहानपणी

/२.//% ५४% /”१.//% /% %$ ४. ७. ४७ 0४ ./%_ ४ ७../ ७ ./ ७ / ७.४ ७७४.,/१ » २ /७ / ./ ./ "७. २.४ २.४९.» ७ ४ २७४४९४१४९०” १२.५७ .४१%. ४ २.४७.” २४ ७.७”

च.०>-

६] पाळण्यांत पाय

-ममणाचा पीपीपी पपणाणपफक “स्ट यशा पपा प हिहहह्् डु अबयाआययाशााअांाााबबााअमअाावााािबा बृब॒बााब॒नुमााब्ब॒ब॒ब॒ब॒ज॒बबुबबब॒बब॒ब॒जबुबबगबबबबऑडॅशशगब॒ऑ॒ग॒ब॒गबा॒ारााााबबब॒बब॒ब॒॒बब॒॒ब॒॒॒॒बाअागब॒॒॒॒ब॒ब॒॒॒॒॒ब॒धाा

मुलगा एक दिवस एक थोर राजकारणधुरंधर विद्वान्‌ होईल याची कुणाला कल्पना होती ? इंग्लडचा पहिला नामाकित कादंबरीकार हेन्री फौल्डिंग यानं पन्नास वषे उलटल्यावर हातात लेखणी घेतली. तत्पूवी “टॉम जोन्स चा हा कर्ता एक अजरामर कादंबरीकार होईल अश्ली कुणाळा कल्पना सुचली होती १ मानवी जीवित हे इतकं रहस्यमय आहे की, आयुष्यातील कोणत्याही टप्प्यावर /असताना पुढल्या मार्गाची निश्चितपणानं खात्री देता येणं सोपं नाही. कलकत्त्याच्या खिश्चन कॉलेजातून बी. ए.पर्यंत शिक्षण घेतलेला व हर्बर्ट स्पेन्सरच्या ग्रथवाचनानं निरीश्वरवादाकडे झकलेला नरेन्द्र नाथ दत्त शेवटी स्वामी विवेकानंद म्हणून जगप्रासेद्ध झालाच कीं नाहीं ? दहा वर्षे फायनान्स खात्यात नोकरी करून ब्रक, विमा, अंदाजपत्रक, कर्जरोरत्रे यांची माहिती मिळविणरि चंद्रशेखर रमण शेवटी थोर संशोधक बनले. उत्कृष्ट युरोपियन शिक्षण घेतलेले बाबू अरविंद घोष आज प्राणायाम व योग थांत गक झालेले आहेत ! पुष्कळ वेळा जीवनाचा प्रवाह संथपणे आगि सरळ मार्गानं चाललेला आहे असं आपणास वाटत असतं व त्या आनंदात आपण असतो. पण एकाएकी नबीन घटना निमाण होतात व अचानकपणे सर्व आयुष्याला विस्मयजनक कलाटणी मिळते. दारिद्यात खितपत पडणाराला एकदम प्रसिद्धीचा मार्ग सापडतो. निराश मनात आहोचे चांदणं चमकू लागतं. जीधिताला कंटाळून आत्महत्येच्या कड्यावरून परतलेल्या लोकानी जगात अलौकिक पराक्रम करून दाखविले आहेत. विलासात लोळत पड- णाऱ्या व्यसनाधीनाना पश्चात्ताप होऊन त्यानीं वैभवत्याग करून संन्यासमार्ग पत्करलेला आहे व साधुत्वाचीं बिरुदं उतारवयापर्यंत मिरवून शोबटीं व्यस- नाच्या डबक्यात डुंबणाऱ्यांचीं उदाहरणं कांही थोडीथोडकी नाहींत !

&४7९./०१५// १.४ /% /% /७ ४ ./” ३७ /”..४ ७...” ४.४४ ऐ४४ ७.४४ ७.७९ ५१९४४0४७४0 ४८४१७. ४” ७ 0९... ४”, ४7.४९ /_./ ९ ./”% &€ २.//५../१५./ ४ ./'% /"५_//९७_./ २३ २-४ 7२ १५ ० "०

न ८१->

परपपपपपॅसिपिपलॅफफपपॅलिफिलपप्यिय>>4>-५-----------:-का--ञञ< €* ७४ "> ७ ५ ५. 7२५/५./४/०४/१-/१५%-”

5 धूत्रतरग

पाळण्यात पाय दिसावे इतकी बाळबोध रचना जीविताची नाहीं. अनंत रहस्यमय घटनानीं भरलेल्या या जीवनात यशाचीं प्रसादचिन्हं अशी सहजा- सहजी ओळखता येत नाहींत. अनुकूल वातावरण, समाधानकारक सापत्तिक परिस्थिति यामुळे पुष्कळशा कात्रिम अडचणी टाळता येतात हे खरं; पण खर बावनकशी यशा हे स्वतः पराक्रमातूनच मिळत असतं. पुष्कळदा प्रति- कूल परिस्थितीनेच पराक्रमलालसेला कान्तीचा उजाळा दिलेला आपण नाही पाहात ? सबंध आयुष्यभर आपण कसले तरी लहानमोठे प्रयोग करीत असतो. हे प्रयोग जो काळजीपूर्वक करील त्याला यद्याची आद्या जास्त! पण हे पराक्रम, भविष्यकालातील ही यरदाःप्रासि बाळेत्यावर उपड्या पडलेल्या पोराकडे पाहून कशी अजमाविता येणार? नव्हे, ती अशी अजमाविता येत नाहीं यातच जीविताची सर्व मौज साठविलेली आहे; त्यातच महत्त्वा- काक्षेचं बीज आहे; त्यांतच आपत्तीतून निमीण होणाऱ्या आश्यावादाची मुळ आहेत व परिस्थितीवर विजय मिळविणाऱ्या निर्भय मनाचा तो खंबीर आधार आहि !

म्हणूनच मी म्हणतो कीं, या म्हणीचा अर्थ निष्कारण बदललेला दिसतो. पाळण्यात पडलेल्या मुलाचे पाय पाहून फक्त ते लंगडं होईल कीं नाहीं एवढाच अंदाज बाधता येईल. त्याच्या डोक्याचा अंदाज करण्यापूवी त्यानं पाळण्याबाहेर येऊन हिंडलं फिरलं पाहिजे! पाय म्हणजे डोकं नव्हे, हे काय स्पष्ट करून सागायला पाहिजे थोडंच !

---“( किलीस्कर )

बेलगाडी

बेठगाडी १०

मला बिलकुल आनंद झाला नाहीं पत्राचा तो शेबट वाचून !

उन्हाळ्यांत आमच्या गांवी चार दिवस पाहुणे म्हणून या असं सागणारं एका कवि-मित्राचं ते पत्र होतं.त्यात गांवच्या भौवतालीं बहरलेल्या निसर्ग-सौन्दर्याचं रसाळ वर्णन केलेलं होतं; गावची वस्ती ज्या टेकडीच्या पायथ्याशी झालेली होती तिचं वेधकपणे वणन केलेलं होतं. विशेषतः काळ्या फत्तरानी भरलेल्या त्या टेकडीवर एकच निळसर रंगाची मोठी शिला कशी आहे व अरुणोदयाचे वेळीं पूर्वेचा तांबडा प्रकारा तिजवर पडला म्हणजे तिला एका निराळ्याच सोंन्दर्याची कशी खलावट येते व या रिलेवर त्यानं कशी तीन सुनीत लिहिली आहेत याचाहि मोहक तपशील होता; गावापासून दोन मेलावर संथपणे वाहणारी नदी पोहण्याला कशी सोयिस्कर आहे व तिचं स्वच्छ व थंडगार पाणी किती बलवर्धक आहे; व ते प्राशन करतांच अन्तःकरणाला किती प्रसन्नता वाटते याचंहि विलोभनीय वर्णन होतं. याप्रमाणं

“०८. च्य क -€ “ «7 शा व्र -“ “२ ५” /”%. ७४ ७ ४. क करभ. 40%... ७ ७४७ १ ७०. ४४% करन म्न्

धश्रतरंग

२२.” "..”"२.” २./४,”/ ९... ७०/५.”/ ७.” “२. *%- 4

कोणत्याही रूक्ष मनाला मोह पडावा अशी निरनिराळ्या मोहक बाबींची पत्रांत गुंफण केल्यानंतर त्यानं शेवर्टी म्हटलं होतंः--

“६ बरं आमच्या या खडेगावाला येण्याचा रस्ता अवघड किंवा खाच- खळग्यानीं भरलेला आहे असंहि नाहीं. पूर्वी जेव्हा फक्त बैलगाड्याची सोय असे त्यांवेळीं कल्पनातीत त्रास होई. सगळीं हाडं खिळखिळीं होऊन जीव हैराण होऊन जाई. पण आता! गावापर्यंत स्वच्छ सुंदर दगडी सडक झाली आहि व हा हा म्हणता अडीच तासात मोटरबस आमचे घरासमोर येऊन उभी राहते ! खडेगावाला जायचं म्हणजे बैलगाडीच्या यमयातना भोगा- यच्या हा न्याय आमच्या गांवाला लागूं होत नाहीं बर का! तरी सुट्टीची. संधि साधून जरूर याच अशी पुनः विनंति करतो !

खेडेगावाला जाण्याची कोणतीहि संधि सहसा दवडावयाची नाहीं असा माझा शिरस्ता आहे.आमच्या नोकरींत सुट्ट्याची कमतरता नसते; नव्हे वर्षोतून सहा महिने मिळणारी सुट्टी कुठं व कशी घालवावी असाच प्रश्न आमच्यापैकी पुष्कळांना पडत असला पाहिजे. मी मात्र. सुट्टीचा मोका आला की कुठं जायचं व कसं जायचं याचा स्पष्ट आराखडा मनाशी करून ठेवीत असतो. अ्थातू असा आराखडा तयार करताना एखादं नबीन खेडेगाव शोधण्याचा माझा उद्योग चाललेला असतो. शाहरच्या धादलीला व गडबड घाईला' त्रासलेलं मन खडेगावच्या शाततेत जणूं पुनः संजीवित होतं; कसल्याना कसल्या धावत्या वाहनात बसून बसून आबलेले पाय शेताच्या बाधावरून चालूं लागले म्हणजे गंजत चाललेलं शारिराचं यंत्र सुधारत चालल्याचा आनंददायक आभास होऊं लागतो. चित्रविचित्र रंगांनी चिताडलेलीं दहरी घरं पाहून विटलेल मन हिरबीं हिरवी शेतं पाहून व बाऱ्यामुळं त्या हलत्या शेताचा सळसळाट ऐकून हर्षित होतं. म्रामोफोनच्या खरखराटाला त्रासठेला

पक २८-:८-८-->-“-_-_>_>_“>>>_---__>__---->>>>_>>>_>>>>>>_>>_<>“__><-८-८५२44८4५८६-<८-5 4-5...“ “<< “ “> “4४ ."-“<”-“*“<:<* ८ _ "१ /0९ ५०७ /7९./१५ /१ ४.” ७ २.५५ ५४ /१७ /७_ ५४% /४ »/४ ४ ,/१७.५४ “७ “२ “७ २ “९ ८४7५४७ .»४,४११.../११_ ४४ ४ क “७

"१ £** /* /”५ /% /7७ /”१% ७

५-७. 47% ४४७. &७. “0 ७. 46%. “४३७ .&४४%७-४१%..”% “७. “७ “१७ € शी ““* ८१११५४७

न. ८४ ->>

बेलगाडी

"१७.४७... ४७ ७४ ७.४ १७. ७.४ ७. ७४ ४७_/४ ४.४ ४७ /५७../४४९ ५४.» ७ ४४.” ९... २.५४ ५१७७४ ७४ ४७४ ७.५९ ४४१५५ ४७.४ ४७ ८” ..५ क

जीव एखाद्या झोपडीतून पहांटच्या थंड वेळीं जात्यावर 'चालू असलेलं भोळं- भाबडं गाणं ऐकून अंतःकरणात कसला तरी गारवा पसरावा असा आनंदानं भरून जातो. शहरच्या नळाचे कोमट बेचव पाणी पिऊन खराबलेली जीभ विहिरीचं थंड पाणी पिऊन जणूं लोभावून जाते. शहरचं ते काळसरवर्णी पातळ दूध ! ते बेचव पिठाचं पाणी आता जाऊन ताजं ताजं फॅसाळलेलं तेजाळ दूध नुसतं दृष्टीस पडतांच किती आल्हाद वाटतो ! ताज्या दुधाची ती धारोष्णता ! असल्या ताज्या गरम दुधाचा प्याला दोन्ही हातात धरून स्याच्या नैसर्गिक उष्णतेचं सुख दोन्ही पंजांना देताना जी मौज वाटते ती प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय कळायची नाही ! रस्त्याच्या कडेला किंवा सार्वजानिक बागेत टाकलेलीं बाकं व कुठं कुठं असणारे चिरेबंदी धक्के यांवर विश्रांति घेण्याची सक्ति जाऊन कुठंही माळावर भुसभुशीत मातीत बसावं, उगचच मातीत रेघोट्या ओढाव्या, पायावर माती ओढून घ्यावी व समाधानानं विश्रातिसुख अनुभवावं ! असं सुखमय असतं खेडेगावचं जीवन ! पण त्याची खरी मौज लुटण्यासाठी तुमचं मन शहराला विटलेलं, कंटाळलेलं असावयास पाहिजे !

१ काकडा मामा ामडावाावडाडडडााा काडा मडल डालना डाला डा म सी ९_/ ७ ४०.४१» ८.५ ४४.५ ९.४७ ७४४. १४.४ १.५ '२./५./४ ४ .४/ ७.५४. ७.४४...” ४. ७५ ७.५४...”

“असा मी शहरी वातावरणाला विटून गेली म्हणजे माझं मन अर्धीरपणे एखाद्या प्रसन्न खेडेगावाची शोधाशोध करूं लागतं, अर्थातच कविमित्राचं ते आमंत्रण येताच मला आनंद झाला. तेथल्या सृष्टिशोभेचं जै त्यानं वर्णन केलं होतं ते वाचून मी खूष झालो. विशेषतः पोहण्याची चांगली सोय आहि हे कळतांच मला अतिशय हर्ष झाला. कारण आदर्श खेडेगांवाला स्वच्छ व सुंदर वाहत्या नदीची संगत पाहिजे असं माझं ठाम मत आहे. तेव्हां या खेडेगांबी नदी आहे हे कळतांच भावि आनेदाच्या भरांत मी इवेंत दोन चार हातहि फिरविले.

*९२/ ९ ५९. “ ४../”९//९./%./ ४७, 7.५७ ७४१७. ७.४ .» "७ /7७०४१४ ८. /% '२/% *२ ॥२-५९ /४-/२ /7% /% 7२ /0२ /१%६ 7४)” २.४४ /१%९ ४0५ १. /0 ७ च

नन ८५ >>

“* £% "१ ४१५ "७. ५७ “४७ /४४६_/४७ 7.” "७ “८७ ७ ४0७ ४१७ “0७ “0 /7%._ ४४११ ४०७

डड काकडा वकवडकडकम्याडडयममा याह बे आय्य कलक कटा ारताणाफसयाणामिाटावकामळालटचकचसधो णकर णहधााची

---पण दोबर्टी बैलगाडीचा त्यान केलेला उलेख !

तो वाचतांच माझं मन एकदम नाराज झालं; उल्हास किंचित्‌ मंदावला व माझ्या तोंडून एकदम उद्गार बाहेर पडलाः

“च्‌! च्‌ ! तेवढी बैलगाडी असती तर ! कोण बहार आली असती ! तिची सर मोटरबसला थोडीच येणार आहे!

बैलगाडी !

ओ हो ! किती मोजेची असते ती ! दोन चाकावर चालणारा तो सागाडा ! किती नयनमनोहर असतो तो ! चाकाच्या धुळींत चमकणाऱ्या लोखंडी धावा, लालसर मातीतून जात असताना त्या चाकाना आलिला ताबूस वर्ण, गाडीतून जात असताना चाकांना चिकटलेल्या मातीचा उन्मादक गंध, तेजदार, चपळ बैलाची नमुनेदार जोडी, त्या बैलाना गोजारताच त्या मुक्या जनावराला कल्पनातीत सुख होऊन कृतशतेनं त्याने वर केलेली मान, ती मान खाजवताच आल्हाद होऊन लालसर जिभेने त्याने चाटलेला हात ब त्यामुळे तोडातील फेसाचा हातावर उडा- ठेला पाढुरका शिडकावा, गाडी चालत असताना त्याच्या पुष्ट शरीरावरली इलणारी तेजस्वी, लठ्ठ, रुबाबदार वशिंड, गळ्यात घातलेल्या घंटाच्या नादा- वर लुब्ध होऊन त्याची चालणारी कौतुकाची धाव,--व त्या नादानं खुषींत येऊन गाडीवानानं खड्या सुरात म्हटलेलं गमतीचे गाणं---

किती गंमती सांगाव्या बैलगाडीच्या ?

-““आणि त्याच्याच जोडीला गाडीच्या खालीं लोंबणाऱ्या छोट्या कंदिलाखालीं जर एखाद देखणं चपळ कुल ठेकेदार पद्धतीनं आपली लाल जीभ बाहेर काढून गाडीचा वेग लक्षात घेऊन धावत असेल तर !--तर बेलगाडीसारखं सुखावह वाहन नाहीं दुसरं !

च १७.५४... १६.४९ ,/” १७ ७.४१. ५ १७. फे “0७.४ ७.७ च ".. ६ ब्यल १५.८ १८८४४ १७.” “१.०५ १.४ ४० १.४ ७७.५४ ७७.५” २.५ ऐ,.& ९७.४४ ७.५४ ४७.५” ७...” के... ७.५४ ७८८४४ १७.५४ %७/ ७. २७५४३७ ७ ४, ४ १

च |. २.४ ७. ९...४/१७ /7प ,४".,& २.०७ के

ल ८८ त

ण्णमळळकाळाडाकाकक क ््ळ्कळळक्ळ््््््ा््््ळकळक्ाककाळ्ााकााकाा्कळ्ााळाळााळकाक्ाळका््ा्कककाकाडाळ आणळवककळाकाकाकणाकवकाडाडववळडकक **_ %./” ५४५ “७ */ २५४१,” ७./५ /४%/ “५” % २७५ ..”/ २.४ री ९. %.,/ ./%_/” ७.” ७ / ७.//% १५ १६ ९७ %/” ७ ४७५४ .// २.५ ७.५८” ८९... ९.” "७// ४ ५९. २. %./” ४११ “० ./” व

आजकालच्या यात्रिक सुधारणेच्या युगांत प्रवाससुलभम अक्षया नवीन वाहनांचे शोध अनक दृष्टीनं उपयुक्त ठरले आहेत, ही गोष्ट निर्विवाद असली तरी बैलगाडीची “ मौज * त्यांत नाहीं हें मान्य कराबयाला पाहिजे. दाहरच्या डाबरी रस्त्यावरून धावणारी मोटर मला आवडते; अहमदाबाद ते मंबई असा प्रवास मला बेलगाडींतून झेपणार नाहीं हेंहि मी जाणतो. पण खेडेगावची सहल करावयाची असेल तर बैलगाडी हेंच वाहन असावं असं मला कटाक्षानं म्हणावयाच आहे. त्यारीबाय खेडेगावची वनश्री, खेडु- ताचा प्रेमळपणा, चद्रप्रकाशाची आंघोळ, श्वापदाची अचानक भेट, बैलांच्या गळ्यातील घेटाचा गंमतीचा नाद, गाडीबानाचं बैलाचं कोतुक करणार खेडवळ पण जिवंत गाणं याची मोज ठटतां यावयाची नाहीं ! चार चाकावर दोडत जाणारी मोटखस यादृष्ट्या अगदीं नालायक वाटते. तिच्यातून जाताना आसपासच्या वनश्रीवर नजर तर ठरत नाहीच पण पेट्रोलची घाण, चाकाचा घरघराट ब उतारूचा वेंधळेपणा याच्या यातना टाळता टाळता जीव मद्यास येऊन जातो. आता कर्धी कधी अंगावरील मळकट झग्यावर अनेक त्रिकोणी छोटे छोटे आरसे लटकावून आपली करमणूक करणारी एखादी वडार जातीची स्त्री बसमध्ये भेटते नाही असं नाहीं; पण तिचा आवाज ऐकतांच वंगण नीट न घातलेली बैलगाडी बरी अकद्यी आपली स्थिति होऊन जाते.

निदान माझं तरी बैलगाडीइतके दुसरं आवडतं वाहन नाहीं खास ! तिच्यातून प्रवास करताना मला कितीतरी मनोरंजक अनुभव आलि आहित; लहान वयात पाठ केलेल्या काव्याच्या ओळींचा अथ रात्रीचेवेळीं बेल- गाडीतून प्रवास करताना निसगै-शोभा नजरेस पडताच मला आपोआप कळलेला आहे; जमिनीचा सुगंध किती उन्मादक असतो त्याचा अनुभव

व क 7 % ८ टार. "२ शा * -» "२ //% ७ ७.५४, »/%.” ७ ७.४ १२७ ७७७५ %, (४७). ४७ ४ ७_ ७” ७७७ “०” के.» “९ २. "च.

बेलगाडी

धूस्रतरंग घेतला आहे. सूर्योदयाची ताबुस किरणं दाट रानात पाना पानांतून टिकल्या पडाव्या अशी अंगावर घेऊन पाढऱ्या शर्टावर निसगीने केलेली जाळीदार कलामतू अनुभविली आहे. रानटी श्वापदांचा गुरगुराट कानीं पडताच भीतीने दडपलेल्या मनःस्थितींतहि अष्टमीच्या चंद्राच्या दुग्धधवल किरणाना जणूं खाण्यासाठी तोंड उघडं करून ती किरण तोंडात घेतलीं आहित; पहाटच्या थंड वेळी चालण्याची हुक्की येऊन गाडीतून उतरून चालता चालता रस्त्यावर आडव्या पडलेल्या सर्पावर पाय पडताच त्याच्या रागीट दोपटींचा तडाखा पायावर घेतलेला आहि--

असे एक ना दोन !

कितीतरी विचित्र अनुभवाची प्राप्ति बैलगार्डीच्या संगतीमुळं मला झालेली आहे !

मला आठवतं. आमच्या घरात पूर्वीपासून सर्वांना काव्याची गोडी.त्यामुळ कविताचीं पुस्तकं खप पडलेलीं असायचीं. अर्थ न कळतां ताबे, टिळक, ठोंबरे, रेंदाळकर, गडकरी इत्यादींच्या कितीतरी कविता आम्हाला तोड- पाठ येत. दरवषी उन्हाळ्यात पुण्यास शाळा बंद झाल्या कीं आम्ही चार पाच जण बैलगाडीतून गावी जावयास निघत असूं. भोर संस्थानात मुठा नदीच्या काठीं बसलेल्या त्या कोडूर गावाला जावयाचा रस्ता अडीअडचणीचा, खाचखळग्याचा, रानावनातून असा असे. मधेच एक खिंड लागे व ती ओलाडता ओलाडता गाडी केव्हा डोगरावरून कोसळेल याची भीति वाटून आम्ही अंग आकसून बसत असूं. आम्हाला नेण्यासाठी “घरची गाडी येत असे ब गाडीचे बैल पुट ब ताकदवान असल्यामुळं प्रवास करायला मौज येई. आमचा घरचा गाडीवान भिवादेखील मोठा गंमत्या होता. तो आम्हांला भुताखेताच्या व खून-दरबड्याच्या गोष्टी सांगून भेदरवी व लगेंच

“ /** “€% /“% *” “* /'* “€ “२ “% “1४६ “09. “७ “१७ ७४00 “४ “० /% 7६ 7२ -“”* -““* -/£*. "५ ../* “४ -“ -“€ "४४% “७ “7 ह अ -“” ४२ "४ ४ अ

वेलगाडी

आानतायसकडनयामतानककलता

व्एखादं गाणं म्हणून अगर कुत्र्या-मांजरासारखा आवाज करून हंसवी ! गाडी रात्रभर बाट चाले तेव्हा कुठं सकाळीं अकरा वाजतां आम्ही घरीं पोंचत असूं. गाडी अशी चालत असली म्हणजे भोवतालचा देखावा पाह- ताच आम्हांला आपोआप पाठ केलेल्या काव्याच्या ओळी सुचत व तो देखावा पाहताच त्या ओळींचा एकाएकी अर्थ कळून मनाला विलक्षण आनंद होई. प्रवास चालूं असताना एकदा गाडी खिंड चढून वर आली त्यावेळीं खालील निळ्या रंगाच्या दऱ्या पाहून आमच्यापैकी कुणीतरी सहजच गुणगुणलः

प्राति ना वसे क्थाहि उन्च त्या गडावरी, उतर उतर ये-प्रीति हवि तरी ! रूचति खालच्याचे तिला मोकळ्या निळ्या दरी ! व त्यानं खालच्या निळसर दरीकडे बोट दाखविलं. त्यावर आम्ही सर्वजण मनःपूर्वक हसलो. इतक्यात कुणीं तरी विचारल; : प्रीति म्हणजे काय रे? वानी एकमेकाकडे बघितलं. कुणालाच सागता येईना, रोवटीं भिवाला विचारावं असं सवानी ठराविलं व त्याप्रमाणं त्याला विचारतांच तो हंसत हंसत म्हणाला:---

"२७७४५४ १८४ "१४४ ऐे% ०0 १७७४ ७.४४ ७४ ४ ४ ७७७७४ “९.” ५.» “८.४£५-/४../ २..”””७../%.

: पीर्ती व्हय ! तुमास्नी न्हाई समजायूची ती! '

६ अरे पीर्ति नव्हे प्रीति! ! आम्ही गलगलाट केला.

त्यावर मान डोलावीत तो पुनः म्हणाला,

: हां हा समजलं ! पीर्ति पीर्ति ! पीर्ति म्हणजे पघा...' व तो बिचार करू लागला व रोवटीं नकारात्मक मान हलवीत म्हणाला, --

|! "* /%. /% शा च.“ “२ “ही /« /*/”% “९ /0% /"% ५“ 4/९..”09 //७ २ “९.५२ /४. "*१ ._./ *९..५/४२,/४१९,५४ ४१४५५४ ५.४ ७ ७,४०४... ,५ / ७२५” “४७... २.५४ २.४ ८४% ४.५०” हि ििंग््ब कन शबवायाशखाबा ल््काकन्याणा्कळकाककळा्ाााकाडाडयाडाडा्यामामाडाडायानणाडााडावडााडाडाळ कका ाााडडा डड वाडया याळ डायल हहे हे डोंडुखडआनयमययाधध्वयाााााबवकाााााााआसस्ावाखआााााामका्

म >. म

धूत्रतरंग

: ते सांगतां न्हाई यायचे ! पन्‌ पीर्ति काय तै मला हय म्हाहीत ! व तो मनाशी हंसला, व खुषीत आल्यासारखा गाणं गुणगुणूं लागला.

त्या गोष्टीला बीस-बावीस वर्षे होऊन गेलीं. पण तो प्रसंग मला ठळक- पणे आठवत आहे ! जिवाचे त्यांवेळीं नीट न समजलेले शब्द किती मार्मिक होते त्याची आतां कल्पना येते !

प्रीति !

खरंच ! काय बरं प्रीति म्हणजे १

ती काय तं अन्तःकरणाला कळत पण शाब्दातून उमटत नाहीं हेंच खरं नाहीं !

एकदा तहान लागली म्हणून आमची गाडी आम्ही एका झऱ्याजवळ उभी केली व सर्वजण आनेदानं पाण्यात पाय बुडवून बसलो. खडकावरून आलिलं झऱ्याचे पाणी आमच्या पायाभोबती गरगरत होतं. अगदी सहजच माझ्या बहिणीच्या तोंडून शब्द निघाले,

घे लोळण खडकावरती । फिर गरगर अंगाभंवतीं ! त्यावर मी हंसत म्हणालो, पाचूची हिरवी रानें । फुलव गडे झुळुझुळु गाने !

व विचारल,

काय ग ताई, पाचू म्हणजे काय ?

पाचू ! पुन्हा सवबीना अडचण आली ! त्यावर माझी बहीण म्हणाली,

६ ह्ड्दा ! असल्या कसल्या या कविता ! त्यातल्या. राब्दाचा अथेही कळत नाहीं ! जिचा अर्थ कळत नाहीं ती कविता कसली ! ” व “पाच शब्दाबद्दल तक्रार करीत आम्हीं सर्वानी त्या निषेधांत भाग घेतला; यानतर पाचच मिनिटांनी आमच्या डोक्यावरून पक्षांची पागलेली रागची राग

४५९ /"१ “४१.५ ७९.४१...” ४.७४ २./५४ 0७.” ७.५ दे» & ४ ४.४ २.४४ ५५११ २०५ ७.” ७.४७ "१ _ २१.० ०४ ४ ४..४ २५४ ७.४ ७.४ ७ ८४”... ७७८८१९५ ४४ ७५ ३३४” ४७४४ ४.० फ,.४/ 0८४” २. .४ ७ “>... २७८४ ७.७४ वक. 7२.. २ "७

भळनळभ ९ हळ

चेलगाडी

डा कड आत ललडडनजडड नाडला कडकड डाडाडाया कका कडामाडाकाडाडडाललावकााककााककावावडाडकडडा माडा डवा डाडावडडाडाडाडमलाडा यायाय सा हिडन डु ू्डबाा्गत॒बबबब् बाक कुुखलखगयत॒॒[यायागड '३./%४%./"७. ९..४"२./ "२.१७ ७. ४ ७.४१. ४२.४७. ७४४७४ के. ४९ ७.४१ ././/%/”/ ४९.५५ ०९ /७ /०* /० /% “० “९ /”०.५९४५./7* /”> ४९ /% “९ €७ /?% “९ /०%७ /९% /९७ ./१७ /९ ४ “९ /”% /५ /५०९ ७ > ./7% /”% /”१२ “६ »/_.»/१९./ / & क

किलबिलाट करीत आपले दाभ्र पंख फडफडावीत निघून गेली व ताईंच्या तोडून सहजच शब्द निघाले, नवी नवी येती । पांखरे नवी नवी येती । हीं फुलें उधाळेलीं कुणी नभांतुन जणुं वाऱ्यावरती ! व पाखराची फुलाबरोबर केलेली तुलना आम्हांला इतकी आल्हाददायक वाटली कीं, हर्षभरानं आम्हीं टाळ्या पिटल्या व घोळून घोळून त्या ओळी म्हटल्या, रात्रीची शातपणे गाडी चालली असताना आकाश चादण्यानी फुललेलं पाहून तर आम्हीं किती निरनिराळी कडबीं म्हटली असतील त्याची गणतीच नाहीं. बालकर्वांच तारकांचे गाणें तर आम्ही सगळेजण मिळून प्रत्येक सुट्रीतल्या प्रवासात म्हणत असूं, पहाटच्या वेळी आकाशात एकच चादणी ळुकलुकताना पाहून एकदा जे आमचं संभाषण झालं तें आता किती उद्बोधक वाटतं ! मी बर पाहत गुणगुणरला, ये पहांटचा वर तारा शेवटचा देत पहारा ! त्यावर माझ्या बहिणीने आनेदानं टाळी वाजवून म्हटलं, : कित्ती कित्ती छान ओळी आहित नाहीं? ' व लगेच गंभीर बनून तिनं विचारलं, : काय रे भाऊ, म्हणजे कवितेत जे लिहिलेलं असतं ते सगळं खरं असतं तर ! मास्तर तर म्हणत होते -- “वा ग वेडे! आपल्यासारखंच पहांटेचा प्रवास करतांना कवीने हा असला तारा पाहिला असेल म्हणून तर त्यांनीं ही कविता केली असावी. चांगले कवि खोटं लिहीत नाहीत ! ! मास्तरांचं म्हणणं मला नाहीं खरं वाटत.

4 ५७ » ८ ८४ ८ ८* ८४% ८९ /% ८५ ८ ८९ ८. ८ ८५५ ८ ८९ ८०२ ८१५ /९% ८०% / ९४४ २७४ २८४ २७४ २७४ ऐ%४ १४४७४ ४७४ १७४ ७४ ८४ ऐ७४४ ३७४ १५४0७४ ७.४२ २.४ ९.४४ ७.५४ ७७४ ७४ ७४ २८४ ८४ ४७४ ७७७७७ विडऑेशशााााआयआयववािाशाााायााााााााााब॒शाज॒॒॒॒ुब॒यबााबब॒ाआजजजआजजाजजयजवयबबब॒बाबायाबबजजजजजजजजयया॒॒ाबजाजयजजजजयाजब॒जवजवममयाय॒जजजबययजगयबजमजयबजजय्ग्जजजजयजयबजजजायाजक॒॒बााजययजजय्प्य्य

धूत्रतरंग

पी

0000000001).

“ खरंच ! खरंच ! ! असंच असलं पाहिजे ! खोट्या कविताचा उप- योग तरी काय ? भाऊ, आपल्याला येतील कां रे कविता करता !?

त्यावर मीं काय उत्तर दिलं ते आठवत नाहीं ! पण ताब्याच्या त्या दोन ओळींची त्या वेळेपासून माझ्या मनावर जी जादूची पकड बसली आहे ती अजूनही कायम आहे ! वीस वषोनंतर कविश्रष्ठाच्या त्या ओळी आठवल्या म्हणजे पहाटच्या शांत वेळीं फिकट निळसर आकाशात शातपणे जाग्यावर एकनिष्ठपणे पाहारा करणारा तो तारा आठवतो व अन्तःकरणात आनंदाचा कल्लोळ उसळतो !

गाडी रात्रभर चालल्यामुळं बैल थकून गेलेले असत; आम्हीही गग्पा मारून मारून दमल्यामुळं झोपी जात असूं अश्या वेळी एकाएकीं दिवस उजडे व मग ताईनं मंजुळ स्वरात गाणं म्हणाव

उघार्डे नयन ! रम्य उषा हंसत हंसत आली !

व ताईच्या गोड गळ्यातून बाहेर पडलेल्या त्या गानलहरी आम्हाला निद्रेच्या रेशमी बाहुपाशातून जाग्या करीत. आम्ही उठून बसावं तो खरो- खरच समोर पूर्वेच्या बाजूला कुणी हंसत आहे असा भास होई व कधीं नीट अर्थ समजून न घेतलेली ती ओळ एकाएकीं अथाने भरलेली पाहून आश्चर्य वाटे ! हर्षित होऊन घोळून घोळून रेन्दाळकरांची ती म्हटलेली ओळ अजूनही जादूच्या लुकलुकणाऱ्या ज्वाळेसारखी बाटते मला.

मेटरिकच्या वगौत असताना मी एकटा बैलगाडीतून गावीं चाललो होतो, व पहाटच्या रम्य वेळीं अंगावरून थंड वाऱ्याची झळूक जाताच, मला आठवतं, मनात एकदम प्रसन्नता झळकली व---

अजुनि लागलांचे दार, उजळे ही प्राची स्वच्छ थेडगार झळुक वाहतसे ताजी !

५ 27७ //% ७ 7७ &” २७ &7७ 7 &£”% क. 40% आळ के “के ७ ७०७ “७ “येक &० ४०७ / फे. ७०४ २७४ ८४ ७७४ १५४ ७०४ २७.५४ २४ ४ २.४ १८४ ०० २८४ ५ २.४ ८४ ८४ /९% ८९% ५९९ “९ /९५७ ८९% ४ ४४६ “८७ ४) ८८ ४८७ ४६ & ७ ७४४७ 0 0७ 40७ १७ ७९७ ७ ४८१७ ७” _&0 ० ४०९७ लचक कि ज्य जआबजजयययबबलयबजजजजबययावायाााशाााधाााबाबबाबबबब॒बबॅगुबऑुग॒बुबमधाााधाबब॒॒बबाब॒कबब॒ब॒श॒गबब॒ब॒ब॒ब॒॒॒र॒ब॒॒य॒ाशाशाआधाधधाधांिाााधाधााधायााययय॒ाबाबब॒बुज॒क॒ब॒बजजजञज॒जजजजजजनबयाब॒बाशावाधबाााधााब॒ब॒बा॒॒ब॒ज्ब॒॒बब॒ब॒जजज॒जजजबयजजबबयजग्गसगयययजजज्बययययय््श

'बेलगाडी

टा ामामााडीमिडामध्याथीयाचयाीायानमययमानयनमीजाकभाधाडीमळयाचाजधमाआाडेभभोळाभाीाेडाभ्यावधाोळीीडकभाोममीनमेनआडानाहााजानजवनमा जिज ककामोजकामीडीाळाडालाळ&काकीनयनाजळाळयााावावती याजा णय ा...ययाळावाजयाी-कोधा4क गले, ानयममामामोककमोकायाळ भिक ळय ळय्के रे. “> ५.“ %* *_/” -« १८. /»/* »%.-/%_/_// १_ १९.” ४.” %_/'०_//७_./ ७ _/ ४. ७.५१. *९_. १४.” ७..” ४.” ४५” २.५ ७.४४ "२ “0७...” १५ ७.» ७.५, /0१ ४१० फे क्क

या ओळी आठवून थंडगार झळुकेचा प्रत्यक्ष अनुभव शरिराला मिळाल्यामुळं ताब्याच्या समर्पक शब्दयोजनेबद्दल मनांत जो कौतुकाचा व विस्मयाचा तरंग उसळला त्याची उत्कटता अजूनही मंदावलेली नाहीं, याप्रमाणं बैलगाडीच्या प्रवासामुळं जी माझी काव्यावर भक्ति बसली तिनं मला आयुष्यात निराशाजनक प्रसंगीं केवढ्या तरी आनंदाची सावली उभी करून मनाचा हिरवेगारपणा तगवून ठेवलेला आहे !

बैलगाडीतून जाताना निसग-शोभेची केवळ चित्रं आपण पाहत नाहीं, तर त्याची खरीखरी सगति आपल्याला लाभते व त्या शोभेची कोवळी छाया जणूं मनावर पसरते. बैलगाडीमुळंच मला एकदा निसर्गाच्या राज्यात किती विविधरंगी आश्चये आहेत, केवढी सोन्दयोची संपत्ति ओसंडून राहिली आहि याची कल्पना आली. गावी बरेच दिवसांत गेलो नव्हतो म्हणून मी. दोन वर्षांपूवी बैलगाडीन शेतवाडीकडे एकदा नजर टाकून यावी म्हणून चाललो होतो. मध्यरात्र उलटून गेल्यानंतर थंड हवेच्या लहरी येऊं लागल्या. चादणं पिठासारख शुभ्र पडलेलं होतं व सर्व सृष्टि दुधात बुचकळून काढाबी अक्ली दिसत होती.गाडीचा तट्ट्या काढून मी आडवा होऊन आकाशातील चांदण्याची शोभा पाहत होतो. पाहता पाहता मला केव्हा डोळा लागला ते कळलं नाहीं---

मी जागा झालो तो कसला तरी प्रमत्त सुगंधाचा घमघमाट नाकांत शिरल्यामुळं ! जागा होऊन पाहतो तो मी कसल्या तरी नवीनच फळा- पुष्पांनीं बहरलेल्या एका मळ्याजवळ आलो होतो. क्षणभर मी इकडे कसा आलो त्याचा उमज पडेना तोच गाडीवानाचं धोरणं ऐकून सर्व उमज पडला.

माझ्याप्रमाणंच थंड वाऱ्यात गाडीवान झोपी गेला होता; नेहमीचा रस्ता सोडून बैलांनीं भलत्याच मार्गाने निघून गाडी इकडे कुणीकडे आणून. उभी केली होती !

विगन ऑशआमक्ग््कक्ग्खजख््््म्््जगगयबजबखख गग... नि र ळकावळा््काडााक्क्कामव्ाकाककावगकान्काावळलकाकाककाकक्कककडडकमककमावाकमावाावकककाडावायडकाडमडाडा “>“7%५.//%.”* ७. //% ४ ४” २.” ह च. च २५४ ७-८” *%-४

पण कोण जादुमय वनश्रीने भरलेले ठिकाण होतं ते! मी गाडीतून उतरून विस्मयानं भोवती नजर टाकली. माझ्या भोवतीं पुष्पाचे ब रसदार 'फळाचं जणूं संमेलन भरलेलं होतं. आकाशातून चादीचा रस ओघळत होता व त्या पिठोरी चादण्यात फुलाचे ताटवे तारुण्यानं फुलून निघालेल्या किशोरीप्रमाणं उभे होते. क्षणभर माझा नजरेवर विश्वासच बसेना, 'मी स्वझात तर नाही १ असा विभ्रमदी क्षणभर मनाला वाटला. इतकं रमणीय स्थळ माबळ प्रातात कुठ असेल याची कल्पनादेखील मला नव्हती. फुलाचा घमघमाट इतका विलक्षण सुटलेला होता का, त्यामुळं श्रासाच्छास- देखील कष्टाने होतो आहे असं वाटे. याप्रमाणं त्या फुलाच्या राज्यात मी किती वेळ वेड्यासारखा उभा राहिलो असतो कुणास ठाऊक ! पण इतक्यात माझ्या समोरून एक पुष्टदेही स्प सळसळत डाब्या हाताच्या ताटव्यात निघून गेला व भीतीनं मी गाडीत चटकन्‌ चढून गार्डावानाला जागं केलं व मैल दीड मेल परत फिरल्यानंतर आमची गाडी नेहमीच्या मार्गाला लागली.

पण त्या अनुभवानं मला एक धडा शिकविला. जर निसर्गाच्या राज्या- तली आश्चर्ये अवलोकावयाची असतील तर तसा निश्चय करून माणसानं त्या मार्गीला लागलं पाहिजे, निसर्ग स्वभावानं बेफिकीर आहे, व जर तुम्ही त्याची भेट घ्यायची नाहीं असं ठरविलं तर तुमची पर्वा करणार नाही, हाच तो धडा ! हा धडा मला बैलगाडीनं शिकाविला असं नाहीं म्हणता येणार ?

नवीन यात्रिक उपकरणं पाहून मनावर जितका परिणाम होत नाहीं इतका साध्यासुध्या पूर्वीच्या ओबडधोबड गोष्टी पाहून होतो, विहिर्रीवर चाल- लेली मोट, मुलाला पाजीत बसलेली माता,तीन दगडाच्या रस्त्याच्या काठच्या चुलींतून निघणारा लाल जाळ, शेतांतील लाकडी औत, विहिरीजवळ पाणी भरण्यासाठी जमलेल्या स्त्रिया व गळ्यातल्या घंटाचा नाद करीत बैलानी

“आ २» % २८४ ७ १. /% &* &

---_९४--

वेलगाडी

र २.” १.५ ६.४ “/"*-” /7 /२ /”* ““*. 4”*. ".. २.४ ./४/% ,/ ४” २.५ ४ च 4€%..४% / ७. ४ ४..५ २-./ %_. २.५४ %_/ २. २.४

चालविलेली गाडी पाहून मनावर जो विचित्र व अनिर्वचनीय परिणाम होतो तो सार्वजनिक नळावरील गर्दी अगर सुबक मोटरींचा थबा पाद्ून होत नाहीं. कारण या ओबडधोबड उपकरणात अन्तर्यामाला स्पर्श करण्याची कसली तरी शब्दातीत शक्ति आहे. ग्रामोफोनवर ऐकलेले गाणं व पहाटच्या जात्यावरून आलेली गाण्याची शात लकेर याचा मनावर होणारा परिणाम किती तरी निराळा असतो ! याचं कारण एकच असावं. ज्या गोष्टी मनुष्य- जातीनं जीवनास आत्यंतिक उपयुक्त म्हणून निर्माण केल्या त्याचे दर्शन घडताच सुधारणेच्या लाटेत वाहत जाऊन आपण उगचच कसा मृगजळाचा पाठलाग करीत आहोत याची अंदहतः जाणीव होत असावी ! तीच गोष्ट बैलगाडीची व इतर आधुनिक वाहनाची ! वास्तावेक कोरी करकरीत बन- बिळेली सुबक मोटरगाडी किती नयनमनोहर असते ! पण बैलगाडी दृष्टीस पडताच अन्तःकरणावर जो एक निराळाच परिणाम होतो तो ती ठसकेदार मोटरगाडी पाहून होत नाहीं ! मानवाने आपल्यासाठी ज्या अत्यावश्यक गोष्टी निर्माण केल्या त्यात भोळ्या भाबड्या बैलगाडीचा प्रामुख्यानं उल्लेख करतां येईल, शेतातील औत, विहिरीवरराजण भरणारी, अगर अर्भकाला पाजणारी स्री व बैलगाडी याच दर्शन आपणास गूढ व परिणामकारक वाटतं याचं कारण तीं हृदय आपणांला आपल्या मानवतेची ठळक जाणीव करून देतात म्हणून ! जगांत सगळीकडे ती दृष्टीस पडतील, कारण तीं जीवनास आतिशय जरूरीची म्हणून अविनाशी आहित.

आजच्या यंत्रनिष्ठ युगात निरनिराळ्या वाहनाचे शोध इतक्या जलदीनं लागत आहेत कीं, आज उपयुक्त ठरलेलं वाहन उद्यां निकामी व नीरस ठरून मागं फेकलं जात आहे. बैलगाडीला दूर ढकलणारा टागा निघाला तोंच सायकलनं त्याचा गर्व परिहार केला, सायकल कुठं वेगानं धावूं लागली

विवि: कविळडीतवविळवििळाियविकविरिकिटेिभकिकहिकनािळळीन >. “वोवी तळाला निता ही कदा कटक प लीड .52:2.0:5ीिाक्‍रजी »४ २.४ २७४ ०४ २७४४. “ के. २७००. 4४

विॅऑशशऑऑऑऑऑऑऑॅऑऑनृऑऑऑऑऑऑुशा॒ाजा॒॒ा॒ाुखा॒ाब॒॒॒जाजजजजजजआल.ानन्न अब्बा जाडा जाड कड

धूल्रतरंग तोंच मोटरीची दौड सुरूं झाली व सायकलीला हिरमुसलं बसावं लागलं. मोटरीच्या नाकावर टिच्चून विमानं आलीं व यानंतर कुणीं सागावं केवळ पायात एखादी यात्रिक बहाण घालून माणसाला जमिनीप्रमाणं हवेतूनही मौजेनं व ऐटीत चालता येईल. जगाची धाव अशी जलदीनं चालली अस- ताना बिचाऱ्या बैलगाडीचा त्यापुढे काय टिकाव लागणार ! हळूं हळु खेड्यापाड्यातून मोटरींचं जाळं पसरून काही कालानंतर तिचं दर्शनही दुलंभ होईल की काय अशी भीति कधी कधी वाटते ! पण ज्या यात्रिक सुधारणेत बैलगाडीला अर्धचन्द्र मिळेल तिचं स्वरूप नेहमीच नकली व अपुरं राहणार ! निसर्गसौन्दर्यांचं अंतःकरण ख़रलं करणार जर कोणतं वाहन असेल तर ती बैल- गाडीच होय ! दोन बेढब चाकावर कसाबसा हलणारा तो लाकडी सांगाडा ! पण एकदा तुम्ही त्यातून रात्रीचा व सकाळ संध्याकाळचा एक आठवडा प्रवास करा ! निसगांबद्दल तुम्हांला एक निराळीच दृष्टि लाभल्याचा आनद झाल्या- शिवाय राहणार नाही ! निदान निसर्गाबद्दल ज्या अंधुक कल्पना मनात वावरत असतात त्याना समजुतीचा उजाळा मिळाल्याचा आल्हाद मनाला होईल.

बैलगाडीची तरफदारी करताना स्वदेशीचं प्रेम उसळून मला यात्रिक सुधारणेचा भोळेपणानं निषेध करावयाचा नाहीं; पण ज्या वाहनानं निसर्ग- सौन्दर्यांबद्दल आपली दृष्टि निवळते त्या वाहनाची कितीहि प्रहासा केली तरी अपुरीच पडेल नाहीं का १ माझ्या प्रिय कविमित्रानीं कोतुकानं मला आभंत्रण दिलं खरं !--पण ते कवि असूनहि बैलगाडीचा काव्याशी व जीवनार्शी असलेला जिव्हाळ्याचा संबंध त्याना कळलेला नाहीं खास !

--नाहीतर त्यानीं फ्त्रांतला तो शोबटला मजकूर लिहिला नसता ।

अहमदाबाद | डिसेबर १९४०,

४0%...” ४४ /€%,//४_/ ७../ ४७५ ७ /४१७ ८». .४ २.४ ४४०७४” १७,४२७ ७४7४”. _.»” २ ./”१२ “२.५५. ,// ,/” ७७५७१९... /१./.५”९ ५१९ ..५ ४७१७०८४४१४. ४९.४१. .४९ ८ ४५.४४ ७.४ २७.४१. ../ ७. ४५.४४४०

“/%* /7 “१ //% /”% /€२ “७ /€%७

दंतकथा ११

२ ० कीन

आज जवळजबळ अठरा वर्षोनीं परत शाळेत पाऊल, टाकताना माझ्या अंतःकरणात विविध भावनाचा कोण कल़ोळ उसळला !

ज्या शाळेंत आपण खेळलो, बागडलो, लहानमोठ्या खेळात भाग घेऊन आनंदात काळ घालविला, त्या शाळेत परत येताना मनाची होणारी विचित्र स्थिति कुणीं अनुभविली नसेल ! ज्या जागेत बालवयांत अनेक तऱ्हेच्या गंमती केल्या व अनुभविल्या त्याची आठवण होताच मन क्षणैक प्रौढपणाचं ओझं विसरून पूर्वीच्या सुखकर स्मृतीत गुंग होतं. शाळेच्या बाकावर खोदलेलं आपलं नाव पुनः नजरेला पडताच मनाची जी स्थिति होते तिचं वर्णन पूर्णपणे करण्यास शब्दही अपुरे पडतात असंच नार्ही का वाटत?

त्या दिवशी माशीही अशीच स्थिति झाली. मी आता लेखक झालीं म्हणून कीं काय मला शाळा पाहावयास बोलविण्यांत आलं होतं. आणि जेव्हां

६,८१४ ५ ७ // ७.४ १. ७-५ ७.४ के & १७.० "४७५ 0.८ ७.०७... ४०४ ७.४ ७.० ७.” 0 ७ ७,४४१ ७ / रेक ४४ ७५०१ १00 09 “७. ४७% 9...” ४ ४४ ७.५” ७ ४ '२_/ ९ 10७. ७ &0_.//२ & २ /“७ ५४४. ७€% ८७ ४४१७ ५४१ ४४१७४१७ / ७ ४७), २.०४१"१%७४ १२८४. /%, ८५ ७.४ %७८४१%.&*

धूश्रतरंग

टनाला कळकट एपणपपे तीण णाणणी टकटक पणा शा". केट शाणी ी 0 ]ी?णी)!0नी कक्टशापलतणाण”पी?णी प?” ण लतेणीणील शत आहकणणाणणेणीणीणडीशणतडोसीशीशत शीव

पास्न्यासीाकन्वा क्या कवस> ४ ४ ४८४ ऱ्य २१२, १८ ह.

अधीरपणेच ते आमंत्रण स्वीकारून मी शाळेच्या कंपौंडात पाय टाकला त्यावेळीं माझ्याही मनात विविध भावनाचे वादळ उसळल.

याच शाळेत मी इंग्रजी मुळाक्षराशी परिचय करून घेऊन इंग्रजी चौथ्या इयत्तिपर्येत शिक्षण घेतळं होत. शाळेचा पहिला मजला बाधला जात असताना खाली पसरलेल्या वाळृंत पाय न मोडता उडी मारण्याच्या शर्यती जिंकल्या होत्या. तास लवकर सुटावा म्हणून घंटी बाजविल्यामुळं पकडलं जाऊन हेडमास्तराच्या हातच्या दोन अविस्मरणीय अशा छड्याहि खाल्या होत्या.

--आणि मौज अशी कीं, मला असा ठछड्याचा प्रसाद देणारेच हेडमास्तर सन्मानपूर्वक मला बोलावून माझ स्वागत करीत होते. या १८ वर्षीच्या अवधींत शाळेत केवढा तरी विस्मयकारक फरक झालेला होता ! शाळेचा भिवा गडी खोकत खोकत समोर आंलिला पाहून मला त्याची १८ वर्षांपूवीची मर्ते आठवली, एकेकाळी हनुमानाप्रमाणं वीरश्रीनं पावलं टाकीत आपल्या शारीरिक सामर्थ्यांची जाणीव असल्यामुळ की काय सदैव इंसतमुख असलेला हा बलवान्‌ गडी आता कालांतरानं जर्जरीत होऊन पाठीला बाक आलिल्या स्थितींत कसाबसा दोन पायाच्या आधारावर आपली नोकरी रेटींत होता. आणि त्याची तान्ही मुलगी भिमा !--- मला आठवते ती जन्माला आली त्यांवेळी आम्ही भिवाच्याभोवर्ती गोंगाट करून त्याज- कडून एक रुपयाच्या रेवड्या उकळल्या होत्या. जिच्या जन्मामुळं आमचं तोंड असं गोड झालं त्या भिमाबद्दल आम्हांला नेहूमींच कौतुक वाटे. कर्धीकधीं बाळंत्यावर पडलेली ती मुलगी आम्ही दाराजवळ जाऊन बघत असूं ! पण ती तान्हेली मुलगी आता भर तारुण्यांत येऊन सौंदर्याने नुसती भुसमुसलेली होती. भिवा आणि त्याची मुलगी यांना अर्थातच माझी ओळख

2७ »९ /%५ ./०%४.४% % /% '$ "> ९२५०४ % ./ ४.” ७५% ४४0७ ४ 0७५४ “७५% “२.५ ६.४..४/४.४ ४ ” १... //%./*%

क त टूट

नन्ाापाापा पाप्या २00 ००००“ »““__0400006भ. सकट टाणाभाच ठारलदयकसयार तत कयममाववममयममेवययाळयाधवममयीमाधध्याधधधयडिमकमयावामहमयायाकळ्या्कन्याभडी ह च्य -“ “४ "२.५ './ १.” '*./ २.४० ./४ ४ ४.४४ _.» 7७.४0.» . ७ _/ _ “७.४

. व

नसावी; पण मीं मात्र शाळेच्या कंपोंडाच्या आतल्या त्याच्या खोलीकडे व दारांत उभ्या असलेल्या भिमाकंडे नजर टाकली त्यावेळीं मला बाळ- 'पर्णीची ती सर्वे हकीगत आठवली.

हेडमास्तराच्या बरोबर मी वगोवगोवरून जात असताना ओळखीचे असे कितीतरी पूर्वीचे शिक्षक मला दिसले. ज्या शिक्षकांच्या हाताखालीं लिहावाचायला शिकलो त्यानीं नम्रपणे केलेले प्रणाम स्वीकारताना मला कससंच वाटल, आपण जगात कितीही मोठेपण मिळाविलं तरी बालवयांतील रिक्षकासमोर नेहमींच आपणाला अजाण बालकाप्रमाण वाटत असतं. आईपुढे मुलगा कधी मोठा असतो का? बालवयातील माझ्या परमपूज्य शिक्षकाचा प्रणाम स्वीकारताना माझ्या जाग्रत झालेल्या बालवृत्तीला गोध- ळल्यासारखं झालं. मी एका वरगौबाहेर उभा राहून हेडमास्तराशीं बोलत होतो इतक्यात मला परिचित असा आवाज त्या वगोतून माझ्या कानी पडला.

कुतृूहलान मी खिडकीतून पाहिलं. माझे इतिहासाचे शिक्षक भानु हे काहीतरी शिकविण्यात मनस्वी गर्के झालेले माझ्या दृष्टीस पडले. मला ख्रप मोज वाटली. एक तर भानुमास्तर आपल्या वक्‍्तृत्वामुळे आम्हा विद्या- थ्योचे फार आवडते असत. ते इतिहास शिकवू लागले की सर्वे वगोत चैतन्याचं वारे पसरे, अठरा वर्षात त्याच्यात मला विशेष असा फरक झालेला दिसला नाही. मात्र डोळ्यावर आता चष्मा आला होता.

अधिकच कौतुकानं मी त्याच्याकडे पाहिलं. मुरारबाजीवरील धडा ते शिकवित होते. शात गंभीर मुद्रेने बगीकडे बघत त्यानीं उद्गारलेले शब्द मला स्पष्ट ऐकू आले:

“ तेव्हा मद्दा असा की, आता दंतकथावर आपण आधळा विश्वास ठेवतां कामा नये. शुद्ध शास्रीय दृष्टीतून आता आपण आपल्या इतिहासाची

२७७४०१५ “7१%, &6 ७ “४९% /"२./”% //*% / ७ * « / २६ '२_// ३.४ 4/*"* /€% ४७.५ 7७.४४ ४ चि १७.५१ 7६ ७ वे. 7२ ./ २... १. ../ ५ "२६ 8 4 /”%७ ** /४%५ २ /"५ “_/% /0७ 70779 //% कि

धूश्रतरंग

या ह द्यात यत्न र हसण न्न

चाचणी घेण्यास शिकलं पाहिजे. आपण आता शास्त्रीय युगात राहत आहोत. बुद्धिवादाचे हे दिवस आहित. जे बुद्धीला पटणार नाहीं त्याजवर विश्वास ठेवण्याची वृत्ति आता उपयोगी नाही. मराखाजीच्या मृत्यूचं इतिहास- कारानी केलेलं हे वर्णनच पाहा. म्हणे शीर धडावेगळ॑ झालं असतानाही त्यानं तीनचारशे दात्रूंचा नाश केला. ही गोष्ट तुमच्या बुद्धीला पटते का? शीर नसलेलं धड लढूं शकेल ही कल्पना हास्यास्पद नाहीं १? आजकालच्या शास्त्रीय युगात असल्या खुळचट दंतकथा कश्या पटाव्या १ तेव्हां मला: तुम्हाला असं कटाक्षानं बजवावयाचं आहे कीं, दंतकथावर विश्वास ठेवू नका व शास्रीय चष्म्यातून आपल्या इतिहासाकडे पाहावयास शिका. _ व त्यानी शास्त्रीय चष्मा म्हणजे काय हे दाखविण्यासाठी की काय नाका-

वरला आपला चष्मा हलवून नीट बसविला.

शाळेचा निरोप घेऊन मी बाहिर पडर्ला तरी भानुमास्तराचे शब्द माझ्या मनात धोळत होते. मला बरंच आश्चर्य वाटलं त्या शब्दाचं ! १८ वषोपू्वीचा मला असाच एक प्रसंग आठवला. भानुमास्तर मराठ्याची' थोरवी आम्हाला पटवून देत होते. मराठ्याचीं वीरकृत्यं सागत असताना: त्याच्या वाणीला नेहमींच तेज चढे. मराठ्याचं शौर्य वर्णिताना ते विलक्षण: भावनावश होऊन बोलत. ते असे अतिशय अभिमानानं व उत्साहानं बोलूं लागले कीं त्यांचा गोरापान चेहरा ताबडालाल होई, मस्तकाची उजवी. शीर उडू लागे व उत्साह अनावर होऊन कधींकधीं हात जोरानं टेबलावर आपटून ते मोठ्यानं ओरडावं अशा आवाजांत बोलूं लागत, असंच एकदां मराठ्यांची वीरश्री सांगतांना त्यानीं उत्साहाने तळपत असतांना, उद्गारलेले शब्द मला आठवले. मुद्रा ताबडीलाल शाली असताना आविशानं टेबलावर मूठ आपटीत भानुमास्तर उद्गारले होते, “' कोण म्हणतो मराठे:

च की जा घ्ाळालाळोनलयळ

क्ट

ठा 4 (ळे, >>

दंतकथा शूर नाहींत म्हणून ? कोण म्हणतो त्यांच्या अंगांत वीराचं रक्त नाहीं म्हणून ? जगाच्या इतिहासांत अमर ठरावी अशीच मराठ्यांची वैभवशाली वीरकृत्यं आहेत. इतकंच नव्हे तर त्याचे कांहीं पराक्रम अभूतपूर्व असे आहेत. एकच गोष्ट सागतो. वीरश्रेष्ठ मुराराजीची गोष्ट घ्या. राष्ट्रासाठी लढत असताना प्रत्यक्ष हीर धडावेगळं झालं. अंगातून रक्ताची कारंजी उडू लागली, लढता लढता अंगावरील वस्त्राच्या चिंध्या झाल्या तरी या वीरमणींचा हात लढतच होता. शोबटी, तीनचार मसलमानाना यमसदनाला पाठविल्यानेतर दमलेला हात ळुळा पडला व विश्रातीसाठी देहान जमिनीचा आश्रय घ्रेतला. शीर धडावेगळं झालं असताना इतकी अपूर्व वीरश्री दाखविणारा वीर जगाच्या इतिहासात तरी कोणी छाती- ठोकपणे दाखवू हकेल काय?

अभिमानाच्या भरात मास्तर चटकन्‌ उठून उभे राहिले. त्याचे ते जळजळीत शब्द आम्हाला विजेच्या लोळाप्रमाण भासले ब स्व वगोतून एक प्रकारचं चैतन्याचे वारे शिरशिरल. दचकून आम्ही एकमेकांकडे पाहिलं व चकित होऊन मास्तराच्या तेजःपुंज चेहऱ्याकडे आम्ही वेड्या- सारस्त्रे कितीतरी वेळ बघत राहिलों.

घरीं जाता जाता मला मास्तराचे ते अठरा वर्षोपू्वीचं उकळत्या अभिमानाने भरलेले शब्द आठवले ,व माझ्या मनात विचार आलाः काही काळापूर्वी भावनेने रसरसलेले भानुमास्तर असे थंड वृत्तीचे कसे शाले हा बदल त्याच्यात कसा घडून आला £ व वाटल, मास्तराच्यांत ह्या बदल दृष्टच नव्हे कां! बुद्धिवादाचंे आजचं जग ! शास्त्रीय ज्ञानाचा ज्या युगांत गौरव होत आहे त्याला अनुसरूनच मास्तरांच्या वृत्तींतला हा फरक

१०४0७ ६ »>€ >€'%-/ *. १ ४%,५४१७ भि “१ £७ /70२ अरे “” /1%_ "७ ७४ ७ / /€"१.४../" .” "२.४७ "५०४ ७७४४ »४£१ */% “२.० ४च "७. "२ ७

मिस 4 / र शै मळ

धून्नरतरंग

नतल ू ू व स्ााटटट्टटननीगाा----:->---:-->-->_.>--:->-722--८->>> ८४.४१” %.४/ ४४२४ १७८४७३४१४७ / ७.४४ ४७ ७४ १७४ १.५.//१_/.” ४. च्ज्श *-» -“२.”/ ४_// ४.५ _// 9/ ४ /» बे. -/ ५.” -./%. %७/१%६ %७_// २४ क -27२५.///%../४/%४

शालेला नाहीं का ! परंपरेची पूजा करण्याचे हे दिवस नव्हेत. आंधळी भक्ति आता चालणार नाहीं, रूढीवर भिस्त ठेवून निर्धास्तपणे फिरण्याचे

हे दिवस नाहींत. माणसानं बंडखोर बनून जुन्या कल्पनाच्या मूर्ति आता फोडल्या पाहिजेत. भावनेपेक्षा बुद्धीलाच मान मिळणं आता योग्य आहे. बुद्धिवाद हाच खरा मित्र समजून आपला जीवितप्रवास केला पाहिजे. मास्तरांनीं म्हटलं ते काहीं खोटं नाहीं. आता शास्त्रीय चष्म्यातूनच गतेति- हास, समाज व जीवन याची पाहणी आपण करण्यास शिकलं पाहिजे. १८ वषीत मास्तराच्यात काहीं बदल झाला नाहीं असं आपल्याला वाटलं, पण त्याचा तो चष्मा !-- खास काचेचा चष्मा नव्हे तो ! शातत्रीयतेचा चष्मा असून त्याला बुद्धिवादाची भिंग आहेत. बुद्धिवादाचा पुरस्कार केल्याशिवाय आमच्या राष्ट्रीय जीवनाची विस्कटलेली घडी नीट होणार नाही.

याप्रमाणं विचार मनात तरंगत असताना मी घरी आलो. तो ताज्या पोस्टानं आलेलं एक भलं भक्कम पुस्तक माझ्या हातात पडलं. केव्हातरी पैसे भरून मी कलकत्त्याकडच्या एका प्रकाशन-सस्थेचा सभासद झालो होतो. कंपनीकडून मधूनमधून निवडक प्रकाशने सभासदाकडे पाठविली जात. प्रस्तुतचं पुस्तक त्यापैकींच एक होतं. अधीरतेने मी ते उघडून पाहिलं शास्रीय चमत्कार या नावाचा तो एक मोहक बांधणीचा व पुष्ट देहाचा ग्रंथ होता.

माझ्या पदरीं असलेलीं सर्वच पुस्तके संपूर्णतया वाचण्याची मला संबय नाहीं. कांही कांही पुस्तकं केवळ चार पानं चाळून र्मी ठेवून दिलेलीं आहेत. नेहमींच्या शिरस्त्याप्रमाणं मी आजचं नवीन पुस्तक चाळून पाहिलं, आणि चमत्कार असा कीं, मी त्यातला मजकूर वाचतांच त्यांत एकाएकीं रंगून गेलो. पुस्तकांत वर्णिलेली विविध शास्त्रीय आश्चये पाहून मी चकित शालो

५ /%_ ४०. ५.५४, ३४ ११०४९४१२४”२., »” ७४% शेक£” चे. “0९/५४/५४०७. _/”% ,/% ४७, ४7.03.

ल्न शै ७ “न

दतकथा त्या ग्रंथानं पुरवलेली विलक्षण माहिती वाचता वाचतां मी बेचेन शालो व बुद्धिवादाच्या सुखकल्पनेत असताना ज्या संतोषी मनोवृत्तींत मी शाळे- तून आलो होतो ती जाऊन परस्परविरोधी विचाराच्या कार्त्रीत माझं मन सापडलं.

मला वाटलं, बुद्धिवादाचा गौरव आपण करतो पण त्याचं वास्तव स्वरूप व त्याच्या मर्यादा याचा आपण कितपत नीट विचार करतो? जगात असंभाव्य व विस्मयानं मुग्ध करणाऱ्या गोष्टी आढळताच त्याजकडे निष्रेधाची नजर फिरवणं हे बुद्धिवादाचं लक्षण समजता येईल कां? जी गोष्ट सामान्य अनुभवाच्या चाकोरीबाहेरची वाटते तिला दंतकथेच्या सदरात ढकलणं यात बुद्धिवादाचा गौरव होतो ? आश्चयोबद्दल आश्चर्य व्यक्त करणं यातच बुद्धिवाद केंद्रित झालेला आहे असं म्हणता येईल १

मला वाटतं बुद्धिवादाचा धादलीनं पुरस्कार करणारीं माणसं शास्त्रीय नजरेची असतात असं म्हणणं जरा धाडसाचंच होईल. या विद्ााल जग- तात इतकी अनंत आश्चये भरलेली आहेत कीं, केवळ त्याचं दोन घडताच विस्मयचाकित होऊन आपल्या बुद्धीचा पंगूपणा लपविण्यासाठी निरनिराळ्या वादाचा आश्रय घेणारीं माणसंच फार ! खरा बुद्धिवाद केवळ निषेधावर संतुष्ट नसतो. जगातील आश्चये पाहून आपल्या मर्यादित ज्ञानाच्या जोरावर या आश्चर्याचा उपहास करण्यापेक्षा आपल्या अज्ञानाच्या जाणीवेनं वागणारा माणूसच बुद्धिवादाच्या मार्गावंर आहे, असं मला वाटतं. क्षणभर निसर्गाकडे माणसानं नजर टाकली तर अखिल सृष्टि सोडून द्या-केवळ फुलाफळांचेच राज्य घेतले तरी किती तरी विस्मयपू्णे जीवन त्यात आढळतं ! काहीं रूक्ष माणसाप्रमाणं फुलेही संगीतावर नाराज असतात, असं जर म्हटलं तर

'*. ७ ४१% ७ ७ €"%७ ४४० & १.” ७७ ७ ७ ७ ४70७0 “70% ४ ७४७ ४७% %७/४% ७ "७ 0७ “7७ '५७४ ७ ४४% 9५ “४७.५ ७ ७१७ 4९ 30७ //0_/”/ % ८0१७ 7.” ७. ९. बाक 7० &१% /*७.४४ ८”... १ त क

डड शै ०दै या

थूस्रतररा

राना * * /% '३ 7 % "३ “४ २.४

एखाद्या बुद्धिवाद्याला हंसूंही येण्याचा संभव आहे. पण अक्षी संगीतरात्रू पुष्पं निसर्गात आहेत असं तै शास्त्रीय चमत्काराचे पुस्तक मला धडघडीत सांगत होतं. दोन तीन महिने उपवास करणाऱ्या देशभक्ताचं आपणाला कोण कौतुक वाटतं ! पण तीन तीन वर्षे उपवास करणारे सर्प जगात आहित असं जर मीं म्हटलं तर कुणाला ती दंतकथाच वाटेल. दुतोडी माणसं हा कदाचित्‌ अलंकारिक शब्दप्रयोग वाटेल; पण शब्दशः दुतोडी म्हणजे दोन तोड असलेले साप अमेरिकेत आढळतात याला बिन माहितगार बुद्धिवादी थापही समजावयाचा. जे आपल्या बुद्धीला आकलन होत नाहीं, त्याला दंतकथेत लोटावयाचं अश्शी धादरट वृत्ति निर्भेळ बुद्धि- वादाचं पोषण करू शकत नाही. भानुमास्तराची चूक ती इथंच झाली असावी, बुद्धिवादाच्या वरवरच्या ज्या कल्पना त्याना आढळल्या त्या त्यांना आकर्षक वाटल्या असाव्या व त्याच्या भाडबलावर त्यानी मुरार- बाजीची कथा दतकथा म्हणून म्हटली. आपल्या अज्ञानाचं समर्थन करण्यासाठी सत्याच रहस्यमय स्वरूप टाळणारी माणसच या जगात फार. जर मास्तरानी संथपणे विचार करून एकदोन गोष्टी लक्षात घेतल्या असत्या तर मरारबााजीची ती कथा दंतकथा आहे अस म्हणण्याचे धाडस त्यानी केलं नसतं. कोंबडीची मान तोडली असतानाही ती काही वेळ तडफडत इकडे तिकडे उड्या मारीत असते, हे त्याना ठाऊक नसावं. सरड्याचा जर कुणीं पाठलाग केला तर त्याला फसविण्यासाठीं तो आपली रोपटी ठाकून देतो व पसार होतो. ही टाकलेली रोपटी काहीं काळ रागानं आपटत उभी राहते. हेतु असा की, पाठलाग करणाऱ्या जनावराला सरडाच तेथे शेपटी आपटीत आहे असं वाटावं. प्राणिसृष्टातील हे सत्यपूर्ण चमत्कार जर आपण लक्षांत घेतले तर इतिहासात नमूद केलेला मुरारबाजीच्या धडाच

“९ ,/१% /% ह 70% /% »/”%७ * ६ ७. “क

१४" /*//२/?१* “ /४.५९४../७ “४०४१ /£00 १ ८. हभ *२_/%*/"” “२.

“< < /* “५ * /* “ ४% 7४ ह * '- 7५ २.४७ /१%

डड 4 ०४

दंतकथा

क आच "..७१%७.४४ % ० ./ ७. '७.//%, %६ ७४ २.” *्>“€ णक ४१.” "२. “ २./१४*_ “१. “९२ *_ *९..

पराक्रम दंतक्थेत जमा करण्याचा धादरटपणा हातून घडणार नाहीं. पंगु बुद्धिवादापेक्षां सकस भावनाकितताच मला पसंत वाटते. म्हणूनच थंड व रूक्ष पद्धतीनं बुद्धिवादाची तरफदारी करणाऱ्या भानुमास्तरापेक्षा भावनेच्या लाटेत वाहत जाऊन वगात चैतन्य फुलविणारेच मास्तर मला अधिक आवडतात.

भानुमास्तरांच्या चष्म्याबद्दलच माझं मत आता बदललं आहे. त्याची भिंग बुद्धिवादाचीं नसून केवळ कांचारचींच होती असं मला आतां वाढूं सांगल आहे.

जाळ्ाहळ रै ०१५

लेखणी व लाठी

./%, % '/ ७ ५४७..” ७, ७.४ के. ७.४ ४.४ हच हीच

ठेखणी व लाठी १२

“४ ४.//%./”” १// “/'"./१%/५४ २.

अलीकडे एखादी म्हण किंवा सुभाषित वाचनात आल की त्याकडे संशयानं बघण्याची मला संवय लागली आहे ! वाटतं, यात सागेतलेलं सत्य आपण भोळेपणाने खरखरं आहे असं समजतो. पण आपण आपल्या अज्ञानामुळं तर असं आधळ्या विश्वासानं वागत नाहीं १ 'मुलाचे पाय पाळण्यांत दिसतात, ही म्हण एखाद्या पाळण्यातल्या मुलालासुद्धा मान्य होणार नाहीं ! पाळणा जर असा आरशासारखा वापरता येता तर कोण बहार उडती ! माणसाची कोण प्रचंड यातायात टळली असती ! पण पाळण्याला आरसा समजून कौतुकानं जवळ जावं तो केवळ लाकडाचाच केलेला आहे असा विषादयुक्त अनुभव येतो. “निरोगी शरिरात निरोगी मन वास्तव्य करते! ही म्हणह्ी अद्यीच रोगट असत्यानं भरलेली आहि. पुष्ट निरोगी देहांत जर खंबीर मन अच्‌क राहतं तर युरोपच्या उपाहारग्हांत चहा बिस्किटं ट्रेमध्ये घेऊन डोलानं फिरणारे इन्टर-नॅशनल बटलर्स हाटेलांत कप-

कळ क रके

-- १०६ ->

लेखणी व लाठी

२.“ २.४ ७ ३.” ९...” २७ / 9.५” “% ४ २.८ “ « ४ ४-४ ४४७ *।्_् २-८ १.९४ चेक

बया विसळीत न बसतां राजकारणाची सूत्रे हलबीत बसले असते. जर ही म्हण खरी असती तर महात्मा गाधी घर्री खोकत बसले असते व सेवा- ग्रामचीं सूत्रे गामा कल्लूच्या हाती जातीं ! जर या सुभाषितांत कांहीं सत्यारा असता तर सर पी. सी. रे दमेकऱ्याप्रमाणं घरी कानटोपी घाढून पिचत पडले असते व एखाद्या हनुमान व्यायाम मंडळातील पटाईत पैलवान्‌ काचेच्या नळ्यातलं द्रव्य निरखिताना दिसला असता. पण सुदै- बाने म्हणा किंवा दुर्दैवानं म्हणा, अशी वस्तुस्थिति दिसत नाहीं; कारण या म्हणीत सत्याश नाही---

कोणत्या म्हणींत तो असतो म्हणा !

उदाहरणार्थ, “लेखणी ही तरवारीपेक्षा अधिक सामर्थ्यवान्‌ू आहे. असं एक सुभाषित इंग्रजीत प्रसिद्ध आहे ! ते वाचलं कीं मला हंसू फुट्तं व मनांत विचार येतो

कोणत्या तरी सोल्जरकडून मार खालेल्या ठेखकाने हे तयार केलं

असावं !

म्हणे लेखणी तरवारीपेक्षां अधिक समर्थ !

या लेखकाला तरबारीची धार किती तीक्ष्ण असते त॑ माहीत नसावं ! एखादी लळितातली बोथट काबीची तरवार त्यानं पाहिली असाबी नाहीं तर त्यानं अविचारानं ते वाक्य उद्गारल नसतं !

--“नुसत्या बळाचाच प्रश्न घेतला तर तरवार एका क्षणार्धात लेख- णीची चटणी उडवील हे सांगायला प्रयोग करून दाखवायला नको !

पण क्षणभर लेखणीचं सामर्थ्य मान्य केलं तरी त्यामुळे हें सुभाषित सर्वसामान्यपणें कसं निर्दोष म्हणतां येईल !

/९१. /”..//४. १.४ १, ८७.४” १७.५. ४ ७४१. ४? ३... ७.४३ ४ ९७ »”१७ ४ घे फेक” ७. ५ ४ फे...» २४ ७ ७ &0े & २.७ ४७५४२७ ४0. ७. ८४४ 3७ .& २... ४ १४.४७ ४७४ ३७. ४४७ १३,७ ७४०७४७

ढमाळ र ०७९9

थूम्रतरंग

आपल्या लेखणीच्या पराक्रमानं राष्ट , संस्था-सरकार चिरडून टाकणारे कलमबहाद्दर मधून मधून दृष्टीस पडतात. त्याच्या लेखणीला तरवारीपेक्षा कांकणभर जास्त मानायला मी तयार होईन--

म्हणजे काय सर्वच लेखण्या तरवारीपेक्षा पराक्रमी समजाव्या ? काहीं काही लेखण्या आपली जात विसरून जेव्हा लाठीप्रमाणं चालू लागतात त्यांवेळींदेस्ील त्या लाठीपेक्षा बलवान्‌ समजाव्या !

जेव्हा जेव्हा एखाद्या अचरट संपादकावर, राजकीय पुढाऱ्याबर लोकानी हलला केल्याचं माझ्या कानावर येतं, त्यांवेळीं गंमत वाटून मी म्हणतो,

: पाहिलंत ! लेखणीला पराक्रमी समजता काय ! बघा तर आतां लाठीचा पराक्रम ! !

त्यावर कुणी मला विचारल,

: म्हणजे तुमचं मत अस की, लाठी लेखणीपेक्षा श्रेष्ठ £ तर मी सागेन,

“ कोण कुणापेक्षा श्रेष्ट हा प्रश्नच येत नाही ! तुम्ही लोक सुभाागिताचे शोकी असता म्हणून काहीं तरी निश्चित विधान असल म्हणजे तुम्हाला बरं वाटतं ! पण खरं सागायचं म्हणजे लाठी काय अन्‌ लेखणी काय !--

* एक दुसऱ्यापेक्षा मोठी आहे आणि नाहींही ! वापरणाराच्या कुवतीवर अवलंबून आहे ती गोष्ट ! !'

जेव्हा वर्तमानपत्रात शारीरिक हल्याची झळकलेली बातमी माझ्या नजरेस पडते, त्यांवेळी मुद्रणकलेनं असल्या हल्याना केवढी मदत केली आहे त्याची कल्पना येते. कुणी मुद्रणकलेचं तोंड भरून कोतुक करतात ! पा कलेच्या शोधामुळेंचना शान, विज्ञान, शात, कला यांचं नंदनवन जगांत फुललं ! तिनंच नाहीं कां आधळ्या जगाला डोळे दिले ! तिच्या-

१४५९०७. _ ४” २.८” ७.७...” ७७.४ फे. 0७. ७ ४७ ४७.४२ ४७ ४४४). ०५%,” ४७५ ० ४ २४% ५९.४४ “२.४ .» ५५५ %./%.७ ७.४७ »/%€ ७ /% ५४७ २७४७ ५४ ./२ / “४ 7२.» ७ //% ४७ ८09 /1२७.४ २ ८0%. ८९% /% /च्,

ह रिठट ट्ट

लेखणी व लाटी

मुळंच नाहीं का वाडूमयाच्या द्वार माणूस निर्विकल्प आनंदाचा उपभोग घेऊं शकतो !

-णसुद्रणकलेनं जगावर असले उपकार केले आहित की नाहीं याचा मीं अजून नीट विचार केला नाही, पण तिनं लेखणीला कसलं तरी कैफ. आणणारं मद्य पाजून बेहोष केली ब जगात मारामाऱ्या व इले याचं पीक निर्माण केलं याबद्दल मात्र मला दोका नाही.

कारण असं पाहा--

जव्हा मृद्रगयकलेचा छोध लागलेला नव्हता त्या वेळीं माणसाला आपलं मत माडायला फक्त एकच मार्ग असे व तो म्हणजे एखादी सभा भरवून त्या सभेत भाषण करून आपल्या प्रभावी वक्तृत्वाने लोकमत जिंक- ण्याचा. प्राचीन रोममध्ये निरनिराळ्या ' फोरमस्‌ ? मध्ये उभे राहून पुढारी व तत्त्वत आपलीं मतं माडीत वब कुतृहल वाटणारे लोक भोवर्ती जमून त्याचं म्हणणं समजावून घेत. वक्ता व श्रोता यांचा असा निकटचा संबंध आल्यामुळं मतप्रदर्शानावर जो गंमतीचा परिणाम होई तो पाहा ! श्रोते समोरच असल्यामुळं आपलं अंतःकरण खुलं करण्याची सुवर्णसंधि प्रचारकाला मिळे. आपल्याला जे काही सागाबयाचं आहे ते परिणामकारक रीतीने सांग- ण्याची जबाबदारी अर्थातच वक्त्यावर पडे. कारण जर मुळमुळीतपणं किंबा: आजागळपणं तो बोलूं लागला, तर त्याचं मत कुणाला पटणार? यामुळं ज्याला आपल्या मतांचा प्रसार करण्याची इच्छा होई त्याला वक्तृत्वाची जादू प्रथम संपादन करावी लागे. प्राचीन रोममध्ये वक्तृत्वकला इतकी उत्कर्षांला पोंचली होती याचं कारण मुद्रणकलेचा शोध लागण्यापूवी आपलं. मत स्वतः तोंडाने मांडग्याव्यतिरिक्त अन्य मार्ग माणसाला नसे कव त्यामुळे वक्तृत्वाची थोरवी जाणून ती कला आत्मसात करण्याशेवाय गत्यंतर

७४%,” % /'%६ ७०९ ५४%. ४ “९७४१७ /”४../९१..५”%./” ७ 7”. ४. /” च ४५.५१ / ७ ४ %./४ ४. ४९४१ / १७.४१. २. ४५% ४” २९५५१७ ४७ »/%_ ४४४” ७ /% ४७ /७ ४२ क £% "७ '%$ / १,४४१ /४६_ ४४.४१ ७.७२. पे.

ममळाळ 4 ०९ डडडन

शभ्नतरंग

>>>: ___--पपााटशश 00 -लीटटटटटटॉललिसिलिनॅॅलॅ000 शी??? ?0ी)ी?0ी?0ी0?पी 0? 00)? कीप शीण??? १? पथ0?0?0'पी?पी २0२00")? 0) १६ &0७ 42 श* “7.” र २६ "२ “०,0११ ५.» "% *-/१% शा. “7*_/'.. "७० ' ७० "% “७.५ ४३४/७_ ७_ » 0७ .“”/७./४१./४१७../४ ७ .///॥._ “०४४ ४,४०७

नसे. यामुळं मतप्रतिपादन हे प्रवाही, धावत्या व आवेशयुक्त रीतीनं करणं

भाग पडे.

याच्याच बरोबर या प्रतिपादनशैलीवर आणखी एका गोष्टींचा पारिणाम होई. पुष्कळदा मतप्रतिपादन करताना जर विवाद्य विषय असेल तर मत- पैरोध प्रकट करावा लागे, आपल्या विरोधकावर टीका करून त्याच्या विचारसरणींतील व्यंग दाखविण्याचे कटु कतव्य करावं लागे. जर त्याची तत्त्वप्रणाली चकीची असली तर तिच्यातील दोष व्यक्त करून श्रोतृजनाना ते पटवून देऊन त्याच्या बळावर आपलं मत त्याच्या गळी उतरविण्याची कामगिरी अंगावर पडे, विरोधकावर टीका करताना मात्र त्याला जी मयीदा संभाळावी लागे ती लक्षात घेण्याजोगी आहे. केवळ विरोाधकाचं व आपलं मत जुळत नाहीं म्हणून संयम सोडून वाटेल तस बडबडण्याला त्याला वाव नसे. कुणीं सागावं, त्या विरोधकांचे अनुयायी अथवा मित्र श्रोतृवृंदात असावयाचे ! त्याना ही फाजील आचरटपणाची टीका आवडली नाहीं तर ! केवळ विरोधक हजर नाहीं असं पाहून आपली जीभ मोकळी सोडून व त्याचबरोबर धरबंद सोडून वारा '्याठेल्या वासराप्रमाणं भडकण्याचं स्वातंत्र्य त्याला नसे, कारण अशी मयोदा न पाळता, विरोधकाबद्दल योग्य तो आदर न दाखविता मवाली पद्धतीनं कुचेष्टा करू लागला तर कुणी सागावं, श्रोतृसमुदायातला एखादा साहसी श्रोता बेगुमानपणे वर चढून त्याची बत्तीशीही रंगवावयाचा ! जर विवेक वापरला नाहीं, सभ्यतेची मयादा संभाळली नाहीं, सारासार विचार न करता तोडाचा पट्टा>*्सोडला तर विलंब न लागता, तत्काळ त्या जागेतच योग्य ते इनाम मिळण्याची भीति असल्या- मुळं वकक्‍त्याला साहजिकच डोकं ताळ्यावर ठेवून व प्रतिपक्षाबद्दल आदर नसला तरी कां होईना पण भीति मनात ठेवून टीका करावी लागे.

णा(ऐर०--

लेखणी व लाठी

अर १३.५४ १३,४४०”, /४”

यामुळ जी टीका केली जाई तिच्यात शिवीगाळीचा भाग नसे; फाजील कुचेष्टा नसे; वैयक्तिक गचाळ उललेख नसत, कारण या आचरटपणाबद्दल तत्काळ बक्षिसी मिळण्याचा सभव अस. तेव्हा टीकेला संयमित, उदार व शात असं आपोआप स्वरूप येह. ही टीका आविशपूर्ण असे,तिच्यात मार्मिक उपहास असे पण हा आंविश व उपहास विवेकयुक्त असे; कारण वर सागितल्या- प्रमाण वक्त्यानच मत माडताना विवेक दाखविला नाही तर श्रोतृवुंदातील प्रत्येक व्याक्ते बिवेक बापरीलच याची खात्री नसे. साराश, प्राचीन काळी मतावरोध दशविताना अतिशय काळजी बाळगावी लागे.

पण मुद्रणकलेचा शोध लागताच एक विस्मयजनक फरक घडून आला. मतप्रदर्शनासाठी सभा भरविण्याची विशेष जरूर पडली नाहीं. जे काय आपल्याला म्हणावयाचं आहि ते लेखणीच्या द्वारं मांडण्याची उत्तम सोय झाली. त्यामुळं पूर्वीपेक्षा संख्येने किती तरी पट अधिक अशा व्यक्तींपर्यंत मताचं लोण पोहोचविण्याचा मार्ग सुलभ झाला. यातायात कमी, पण सोय जास्त असा फायदा या कलेच्या शोधामुळ झाला. त्याचबरोबर आणखीही एक फायदेशीर सोय झाली ब एक प्रकारचे संकट टळलं. पूर्वी मतविरोध दाखविताना लोकाच्या समार उभं राहून तो माडाबा लागत असल्यामुळं प्रचारकाळा संयम, विवेक बव भीति याची कदर कजी बाळगावी लांग ते आपण पाहिलं, पण मुद्रणकलेचा शोध लागताच असली काळजी बाळगण्याची विशेष जरूरी उरली नाहीं. आपल्या घरांत टेबलाजवळ बसून वाटेल ते लिहावे; छापून ते लोकांपुढे गेलं कीं संपलं काम ! व्याख्यान देतांना कुणी मध्येच अडबील तर ते नाहीं; कुणी थमकी भरील तर तेही नाहीं; कुणी वर प्लॅटफॉमवर चढून फाजीलपणाबद्दल ताब- डतोब शासन करील तर तीही भीति नाहीं. याप्रमाणं प्रत्यक्ष शारीरिक

“०: 7067) 8०%, ४7), “97%, 4 49%, “7१% ./ “०.५० 0,४१७ 67११ ./”१९, 7900. &%१ // ७ “70% 60 & 0 //% ०९ /”% 4 ९९. & & 7७ &”% ॥४०९ &९ &/२ 6” २ ४२ &7६ ८०० ७०% 40% &२ ०0 &० ०६ &०९ 70,४०७ ४० &7% ४०% ३ “६ &”२७०७./०% यक 9१5 50% 68% हाके.

कनल दी. ही रे. का

शु २.73 /” ५.७ व्यक

धून्रतरंग

| “२ * त ०”

हल्ल्याची भीति नष्ट झाल्यामुळे उथळ व विवेकशून्य टीकाकारावर त्याचा अनिष्ट परिणाम झाला. कुणी आपल्याला प्रत्यक्ष धमकावील अशी भीति न उरल्यामुळं लेखणीला आवरण्याची त्याला गरज वाटेना. : आता विवेकाचं कारण काय ! संयमनाची जरूर काय ! विरोधकाची इतकी पर्वा करण्याची गरज नाहीं !' अश्या तऱ्हेची भ्रमिष्ट विचारसरणी त्याची; झाली. त्यामुळं एक प्रकारचा राक्षसी आनेद व्हावा अशीच मुद्रणकलेनं त्याची दुहेरी सोय करून दिली. त्याला मनसोक्त खरडावयाला मुभा मिळाली व या खरडण्याबद्दल तत्काळ शासन होण्याची भीति उरली नाहीं. त्यामुळे अधवट वृत्तीच्या संपादकानी टीका करताना ताळ सोडला, सभ्यते- कडे नाक मुरडलं, संयमाशी वैर आरंभलं व मन मांनेल त्याप्रमाणं दुगाण्या शाडण्यास सुरवात केली.

पण मुद्रणकलेनं जरी ही नूतन परिस्थति घडवून आणली तरी या. कलेचा शोध लागण्यापूवी मानवी मनाची जी रचना होती तिच्यात ती थोडीच बदल करू शकणार १

ठोशाला ठोसा द्यावा अशी मानवी मनाची नैसर्गिक घडण आहे. अहिंसा हा या मनाचा सर्व परिस्थतींतील गुणधम नव्हे, कसलाही अन्याय शाला तरी अहिंसात्रत सोडूं नये ही कृत्रिम विचारसरणी सुधारणेच्या गुंतागुंतीतून निर्माण झाली. पण तेजस्वी, स्वाभिमानी मनाला ती पटणारी नाहीं.

मुद्रणकलेनं तर या तेजदार जिवत मनोवृत्तीची जवळ जवळ कुचंबणा केली ! ठोशास ठोसा कसा द्यावयाचा ! लेखकाची लेस्णी छोटी खरी पण तिचा पराक्रम पाहावा तो एखाद्या जाडजूड लाठीसारखा ! पण आतां लाठी उगारण्यासाठी जावं कुठं ! लेखणीनं केलेला अन्याय एखादा लेखणीनंच निपदून टाकील ! पण ज्याला लेखणी वापरता येत नाहीं त्यानं काय करावं £

अ क, ५७ //%७ 4०%. 0७ €?७ ८”७..४/ २७ "७ «७ ८७-४७. «८७ 7७ 40 0 ४१७ 0७ 0 ४४७ ७*”७ “7७ ४७ ७७ .७ (के “२ ४७ ७४7७ ८०७ ८” ७-७ €-% “०७ &%

म. डे

८] लेखणीव लाठी

२ की कर्क चक २... शि ह

स्वस्थ उसणं, अन्याय निमूटपणं गिळणं, मनावर लेखणीनं होणारे निष्कारण घाव स्थितप्रज्ञाप्रमाण॑ सहन करणं हे जिवंत मनाचं लक्षण नव्हे ! पण अक्या व्यक्तीन करावे तरी काय? तिला लेखणी तर वापरता येईना, पण दुसऱ्याच्या कलमानं केलेला आघातही सोसवेना ! साहजिकच ज्याला जी गोष्ट जमते ती गोष्ट माणूस करू लागतो. हातपाय गेलेला माणूसही उरलेले अवयवाचे तुकडे हलविताना दिसतो ! मग ज्याचे हातपाय शाबूत आहेत तो थोडकाच स्वस्थ बसणार ! तेव्हा ठेखणीन केलेला अन्याय आता लाठीनं परिमार्जन करून टाकण्याची कल्पना त्याच्या मनात यावी हे नैस- गिकच नव्हे काय !

लेखणी वब लाठी ही दोन निरानराळी दास्त्र वाटलीं तरी त्याची योजना एकाच कार्यांसाठी होत असते हे विसरून चालणार नाही. केवळ या दोन दास्त्राना किती लाकूड लागत यावर त्याचा निर्णय ठेवून भागायचं नाही. त्याचं केवळ वजन ध्यानात घेणंही हिशोबी नव्हे! एखाद्या लेखकाच्या लेखणीने जर मर्मभेदक अन्याय केला तर त्या अन्यायाच मोजमाप, त्याची तीव्रता अजमविण्याचं यंत्र जसं अद्याप निघालं नाही-तसं ते निघेल असंही वाटत नाही. त्यातून एखाद्या लेखणीन किती अन्याय केला हे तिऱर्‍्हाइताला म्हणजे ज्याला त्या लेखणीचा उपसर्ग पोहोचलेला नाहीं त्याला अच्क सागता येणार नाही. ज्याच्यावर अन्याय झाला, ज्याला ती लेखणी शोबली तोच या बाबतीत निर्णय देण्यास समर्थ आहे. तेव्हा आपल्यावरील अन्यायाचं परिमार्जन करण्यासाठीं त्याला झेपणारी, त्याला कार्यसाधक वाटणारी लाठी जर त्यानं वापरली तर केवळ लाठीचं वजन पाहात तिऱ्हाइतानं कांगावा करण्याचं कारण नाहीं त्यान लाठीऐवजीं बंदूक वापरली नाही यावरून फार तर त्याला झालेल्या अन्यायाची थोडी फार कल्पना येईल.

«. ८ 7. २ 0 २./१./४%*८"%- श% ४१ "२ ५४४५७.” ४.७.” ७ /७९...४ १९५ ७. "७..४५७४ ०० २.१४.” ७.४ ४ / ३०.४४,,७४ ४४७ /७,५ ७. /७. "७.५७.//१६ »%.//% ४९७६-४१, ७८४७ .४"%_ १,४१४” कक हि हकड्ब्बडाअअयजयााययाथययााांााशाााााााआाााधब वब ब बग गॅगंबबन॒बुबबबाबअबमॅडॅबशबशबाब॒बायायायुआुश॒ुश॒ुशा॒॒॒ाा॒ााब॒ब॒बााबबा॒॒॒॒ब॒बा॒॒॒॒ब॒ब॒॒आा॒बा॒॒ा्बकबावाबयजशाबआजजजजजजजजजजजजजजबजजयजजजजजजजजबबज्मगयय्बखबयबब्यययज्जजजजतयग््.्.््््क्म्नन्बानअअबहक्षंबनडहंबनहि आ णळाकमााधामाकया

धूश्रतरंग

. जडयायमडाकामवण्ययवाणयााड सामाय डाक याड ला या हषे ई्ख््ग्खथवा्खहयजज्म््.ख

साराश, लेखणी व लाठी हीं दोन्हींही प्रभावी शस्र आहेत. ती कोणीं व कशी वापरावी याबद्दलचा कातीबकोरीव नियम ठराविता येणार नाहीं, ज्याला जै दास्त्र निष्णातपणे वापरता येईल ते तो न सागितलं तरी वापरणारच ! लेखणी वापरणारा तेवढा सुशिक्षित ही कल्पना बेडेपणाची आहे.पुष्कळसे लेखक आपली लेखणी आचरट विदूषकाप्रमाणं वापरतात, तर काही विवेकशील माणसं लाठी योग्य त्या ठिकाणीच कामापुरती ब ती चालवितानाही थोडासा विचार करून वापरतांना दिसतील. लाठीचा तडाखा बसताच जरी शरिरावर वळ उठलेले दिसतात, तरी लेखणीचेही तडाखे तितकेच तीग्न असतात हे विस- रून चालणार नाही. लेखणीने मन रक्तबबाळ होतं पण ते किती ते बघता येत नाही. जर लाठीचा प्रहार बसून एखाद्या देहातून तिऱ्हाईत बिचकावा इतक्या रक्ताच्या चिळकाड्या उडाल्या तरी त्याचा विशद मानण्याच कारण दिसत नाहीं ! पुष्कळदा रक्तस्रावानं तन्दुरुस्तादी होते म्हणतात !

निसर्गाचा कायदा मोठा निष्ठुर आहे ! क्षणैक लेखर्णांचा चमचमाट दिसला तरी कालातरानं लाठीचा कडकडाट होणार हें निश्चित ! निसर्गाचा कायदा कृत्रिम मानापानाची पर्वा करण्याइतका हळवा नाही. तत्त्वतः लेखणी व लाठी यात तो भेद मानीत नाही. एक निष्कारण नाचू लागला की दुसरा कोपऱ्यांतून पुढं सरकणार यात संशय नको ! निसर्ग मात्र या दोघाची क्रीडा सारख्याच कोतुकानं हंसत पाहात असतो !

टर ७००७ क हटाय पा. “नाट

२७१७ ४8% 80% ४8% ७. ४७ &” क्ट

साघे णाचे सोंग

साधेपणाचें सॉंग १३

“/% /% “*% /% /”३ /*० /१ /% /7७ /% "७ ७ /४४% “9

अलीकडे प्रासेद्ध देवळाप्रमाणं प्रसिद्ध साबेजानेक व्याख्यानाच्या जागा कटाक्षानं टाळण्याचा माझा शिरस्ता आहे. प्रसिद्ध राममंदिर बघावं अगर वक्तृत्वानं फुललेलं भाषण वाचावं !-दोहोतही 'राम' नसल्याचा अनुभव येत असल्यामुळे या दोन्ही जागा टाळण्याची मी खबरदारी घेत असतो. मी व्याख्यानानिमित्त कुठं बडोदा-हैद्राबादेकडे गेलो असताना अशीच खबरदारी घेणाऱ्या लोकावर सूड उगविण्यासाठीं मी अलीकडे व्याख्यानं टाळूं लागलो आहे असा कोणीं गैरसमज करूं नये. किंवा माणसांची गर्दी माझ्या ्यातताप्रिय मनाला आघडत नाहीं असहि नाहीं. क्रिकेटचा मोसम आला कीं अंगात ताप असतानाहि नामाकेत सामने पाहतामा उत्साहाच्या उन्मादान आरडा ओरड दंगल--धडपड करणाऱ्या जनससूहात मी आनंदानं व अधीरतेनं मिसळतो. किती मोजेची दंगल असते ती ! क्षणभर माणूस प्रौढपणाचं ओझं शुगारून देऊन बालवृत्तींन॑ आपला हर्ष-खेद मनमोकळे-

१७४ ९५७४ १४०” ७.४ ७.४४ २७७४? ७७४ २७४ ७.५ २९.५ ७.४ ७०० ७.०४ 'कळ/ २.७४ ७०७४

य.

२-० १८०७ २. २.०४ ५७४ २.५ २०». ८8 ८४ १०८४ १७४४ जे २.» >/ री २.८ ९४ १.४ ८४ १.४० ८४ ०५४ ४ ४ ४6 ३७४१७४ चे. २८७ २.७ १८४ १७४

धूग्रतंरग

वप: 0५-८० ४५००>- 0०४७ शाशी“ 0

'३३..५४१७..४ ४७.७४ ७.० "द १६ २-७ चर.

पणानं प्रगट करतो; गाभीर्यांचा लटका वेप फेकून देतो व स्वतःच्या सामा- जिक दर्जाचा विसर पडून क्षणैक खराखुरा जगतो.

सामाजिक शरिष्टराचारान पीडिलल्या या जगात मनमोकळेपणानं भरपूर हंसता-बागडतादेखील येत नाही हे स्वानुभवान माहीत असल्यामुळं क्रिकेटचा मोसम येताच माझा अधिरेपणा अनावर होतो व कित्येक वेळा क्रीडागणावर निजाणं रोवणारा पोरगा, व रोळर ओढणांरे दोन तैल याची कामगिरी चाळू असताना तबूत येऊन बसल्याचे आठवतं !

---पण सार्वजानिक व्याख्यानाची जागा !

रानात झळझळणाऱ्या झऱ्याच गाण आणि डासाच गणगुणण यात फरक नाही का? सार्वजानिक व्याख्यानाचे वेळी जी प्रेक्षकाची कुजबूज चाललेली असते ती कानाजवळ गणगुणणाऱ्या डासाप्रमाण त्रासदायक वाटते. उलट क्रिकेट-मेदानावरील निःदाक हास्याचा स्वच्छद विलास ! रानातल्या जिवत झऱ्याची प्रसन्नता त्यात असते,

-क्‍्ण्पण त्यादिवशी मला व्याख्यानाला जावं लागलं, प्रेमळ मित्र ब लहान मुलं यांच्यात एकप्रकारे साम्य नाही ? दोघाचं मन मोडण जिवावर येत. अश्याच एका जिवलग मित्रानं हृद्ट धरला म्हणून मला टिळक स्मारक मंदिरातल्या व्याख्यानाला जाऊन बसाव लागलं.

पण व्याख्यान इतकं मनोरंजक होईल अश्यी जर मला अगोदर कल्पना असती तर माझा व्याख्यानाबद्दलचा विकल्प सोडून अगदीं तिकिट काढून मी त्या व्याख्यानाला सवाचे अगोदर जाऊन बसलो असतो. कारण ते व्याख्यान कल्पनेबाह्देर रंगल, अगदी बहार वाटली कक्‍्तृत्वाचा तो अनिरुद्ध प्रवाह अनुभवितांना ! व्याख्यात्याचं एका वाक्यात वर्णन करायचं म्हटलं तर ते “ एक साधेपणाचे मूर्तिमत अवतार ' होते असं म्हणतां येईल. अंगात

हिज ॒ञावाधधाधाधाधाधाााािााााधयययमायमा1ौ.वंयोेू ५ ेेा,मळ्््ाकाकाकाकाकाककाडडावाडडड व डडडडड596000004040:-4 क क्आ

वी “/£%* ५४.४ "२.४ ../ कट

गा जी च्य

साधपणार्चे साग

क्ल न ------ ५७० -0-८----०-८-५ एना पाप टर “ाा->- ४४ शाणी ही फणा ला. णे ण >>: -> ० टसना-ना-->- वि झुिििबिड््बिअ् डया ााया ळा की)

शुभ्र खादीचा एक अंगरखा ग कमरेभोवती आखड धोतराची मिठी. मधून मधून ते प्रश्नार्थक वाक्याचा श्रोतृव्रुदाबर वर्षाव करीत होते व त्यामुळं कुणींतरी तसाच हेल काढून त्याची लगेच नकल करीत असल्यामुळं भरपूर करमणूकही होत होती. गमत वाटून मी त्याची वक्तृत्वाची चढती कमान पाहत होतो. शेबटी भावनेच्या भरात चेहरा लालबुंद झाला असताना अतिदाय कळकळीनं त्यानी समारोप केलाः--

“: तेव्हा सागायचा मुद्दा असा की, आपण आपल्या राहणींत आमूलाग्र सुधारणा केली पाहिजे. भपकेब्राज पोषाख व आता विलास पुरे झाले. विला- यती उंची कपडे अंगावर चढवून दिमाखानं मिरविण्याचा काळ आता गेला. विद्वान्‌ माणसाने अंगावर डौलदार सहिबी सूट काय म्हणून घालावा ! हल्लीचे कॉलेजातले प्राध्यापक !. . .त्याच्याबद्दल सागायला नकोच ! विलायतची नक्कल करणांरे कपडे टाकून जर ते खादी वापरतील. . .(जोराच्या टाळ्या) तर काय सरस्वति त्याच्यावर रुसून बाहेर चालती होईल? तीच गोष्ट आमच्या सणाची ! कद्याला पाहिजेत हो ही सणाची सोंगं १ दिवाळी- दसऱ्याचा तो थाटमाट पाहिला म्हणजे वाटतं. ..( याठिकाणी त्याला काय वाटतं ते चटकन्‌ न आठवल्यामुळं त्यानं नुसता आवेढा गिळून श्रोत्याच्या कल्पकतेवर काय वाटत ते सोपविल), त्याचप्रमाणं आपली जेवणाखाण्याची पद्धत घ्या ! काय ते मसाले ! काय त्या फोडण्या ! काय त्या चटण्या- कोशिंबऱ्या ! ते ताटातले सत्रा हजार तळकट करपट पदार्थ ! कशाला पाहिजेत हो हीं सोगं १ काय साधंसुथ जेवण बलवर्धक नसतं १ आरोग्य- दायक नसतं १ तरी माझं आपल्याला एवढंच आग्रहाचे सांगणं आहे कीं, कपड्याचा डामडौल सोडा, सणार्ची सोंगं झुगारून ग्रा घ मसाले वापरून जिभेचे कोडकोतुक पुरवायचं सोडून द्या ! आपली भरतभाम्रे स्वतंत्र व्हावी

कनक... कळ ** **..१ * « 7२% ?% ४0% २ ॥7 *५.

डावा 4 4, वडा

घुन्नतरंग अक्ी .इंच्छा आहे ना ? परतंत्र राहू नये असं वाटतं ना! ती बंधमुक्त व्हाम्रयास पाहिजे ना? मग आजपासून सांधपणाची दीक्षा ध्या ! या साघे- पणानंच हिंदुस्थानचा-या भारतवर्षांचा, आपल्या मातृभूमीचा उद्धार होणार आहे!!! व तें शेवटचं वाक्य संपताच टाळ्याचा संमतिदर्शक प्रचंड कडकडाट झाला.

हिंदुस्थानासारख्या विशाल देशात निरनिराळ्या तर्‍हेच्या सोगाची भाऊ- गर्दी उडावी यात नवल वाटण्याजोगं काहीं नाहीं. पण आजकाल उसळलेल हे साधेपणाचं सोग विशेप मनोरंजक आहि. व्यक्तीप्रमाण राष्ट्राची नाडी- परीक्षा करणारेही वैदू राजकारणात असतात व असली ही स्वयभू डॉक्टर- मंडळी कौतुकास्पद उत्साह दाखवून बिछान्यावर तळमळणाऱ्या हिंदुस्थानची छाति तपासून आपापल्या परीन औषधयोजना सुचवीत असतात. पारतं- त्र्याचं विष '्यालेल्या हिंदुस्थानला साधेपणाच इंजेक्‍्दान द्या की तात्काळ रोग्याचे विष उतरून तो खडखडीत बरा होईल अशी भाषा बोलणाऱ्या वैदूनीं आजकाल बरीच दंगल माजविलेली आहे. सकाळीं नऊ ते संध्याकाळी चारपर्येत कारकुनी केल्यानंतर तिच्याविरुद्ध सूड उगविण्यासाठीं की काय राजकीय वैदूगेरी करणारा एक खादीभक्त माझ्या शेजारी राहतो. ग्रहस्थ पाहावा तर स्वभावाने गोड व मनमोकळा ! मजकडे येऊन संध्याकाळी फोडणीचे पोहे खातांना स्वारी ख़ष असते; नव्हे जर या पोह्यावर कातरलेल स्वोबर घालावयाचं राहिलं तर त्याची आठवण करून देण्याइतका मार्मिकपणा त्याच्या अंगीं आहे. घरांत स्वारी आली कॉँकोपऱ्यातला ग्रामोफोन तोड मिदून बसलेला त्यांना आवडत नाहीं; म्हणून लगेंच ते त्याला बोलके करतात. संध्याकाळीं फिरावयास जाण्याचा त्यांचा कार्यक्रम सिनेमाची सूचना करतांच मोडण्याचा लवचिकपणा त्याच्या अंगी आहे. स्वच्छ पाण्यासारखं

3... का. % ४ वि २ ७४ ्_्* ०» “१५.४0 “%..// ४७.४ केक 47, “कि £0%../ ७.४ ?कके% जे 7 के... र.» "केके. पळ कटी *१७,/ ७.५० / ,» ४७.५ ४१%. / ४१ ७ बटाटा

कतल का की

न रिश्‍ट््

साधघेपणार्चे साग

र. »%०५ १. ७.५” '७.५४ ४७७४१७ केके

नाप ०-2. ककल आ. 0” कळ २. . शा | क्ल %.-.० ७.” -“ *. “क्क? "२८. ६ ४ च.

सुंदर पेय नाहीं असं वरचेवर प्रतिपादन करूनही ' स्टांग कपा ला नाकारण्या- इतका तो हट्टी नाहीं, चैनीवर पैसे खर्च करणं अर्थातच त्याला आवडत नाहीं; पण मी जर माझी सिगंरेटकेस पुढ केली तर “ कशाला प्रोफेसर तुम्ही या विलायती चैनीवर पैसे नासता ?' अस म्हणत त्यांतली एक चट- कन उचळून व सफाईनं शिलगावून माझ मन न मोडण्याची बिचारा स्वबरदारी घेतो. कपड्याबद्दल म्हणाल तर स्वारी परम खादीभक्त ! प्राण गेला तरी खादी वापरणं सोडणार नाहीं असं एकदा ताजं ऑम्चेट खातां खाता आंविश्याच्या भरात तो बोलल्याचं मला आठवत, पण तुम्ही राज- कारणाचा जरा प्रश्न काढा की स्वारी हटकून म्हणेल!---

:: कसलं राजकारण घेऊन बसलात हो! लोकाना विलायती चैनी पाहि- जेत ! मसालेदार मेजवान्या पाहिजेत, थाटाचे लग्नसमारंभ पाहिजेत-अनू स्वराज्यही पाहिजे ! अहो मसाल्याचे तळकट पदार्थ जसे व्यक्तीच्या प्रकृतीला वाईट, तसेच विलास व चैनी या तळकट गोष्टी राष्ट्राला घातक ! आता तुम्हीच सागा चैनीची ओझी अशी छातीवर घेऊन का कुणी स्वराज्याची टेकडी चढलयू१ ब लगेच नकळत केसमधील सिगरेट उचळून तोंडांत घालील!

सांधपणाची सूतशेखर मात्रा हिंदुस्थानला चढविल्याशिवाय त्याची तन्दु- रुस्ती अशक्य आहे अजी भाषा बोलणाऱ्या राजकीय धन्बन्तरींची आज- काल फार गर्दी उसळली आहे.

साधेपणाची आजकालची ही तरफदारी मोठी गंमतीदार आहि यांत दांका नाहीं. परवाच मी काऊंट टॉलस्टॉयचं चरित्र बाचीत असतांना मला एक इांका आली! चरित्र लेखकानं काव्यसुंदर भाषेंत टॉलस्टोयूची . त्रषि- तुत्य मूर्ति रंगविली होती ! ज्यानं वैमवांत ब बिलासांत लोळावं त्याने फक्त अंगांत एक पाढरा शगा घालाब्चा व एक कचा टोमेटो खाऊन राहांब--

बच वळ १७ खक भक “क “२, "% अिमळवीडीकशनिळयडिल- गो ह हशवबिशिबंड्शसरिश शी म याड जाडा डा हि डडडेडुड्गबाबिब्डे्ंस्माााखू गन कुं बब्बर बड बसावा ाबा्ुबव॒वबबावययया

धू्रतरंग

हििग्बा्ाजशआजजबखजखजमजजज््बाम्््ाज्ज्गाअकजज््नहिअाबयजलनबम डि डडजाााि्ाां्ियाकमामामाश््ब्ाा्‌ ॒ काग डग बब पडा

"र श्रा*. १--८ -»

साधेपणाची ही परिसीमा नव्हे! पण जेव्हा टालस्टोयचं तत्त्वज्ञान वाचूं लागला त्याबेळीं त्याचा तो पाढरा झगा व लाल टोमेटो याची मला भीति वाढू लागली. “ आपल्या कुटुंबाबद्दल अभिमान असणं हीदेखील आपल्या नैतिक विकासाला पायबंद घालणारी गोष्ट आहे! हे त्याचे मतं वाचताच त्याच्या सांध- पणाबद्दलच्या माझ्या विश्वासाला धक्का बसला. याच टॉलस्टोयनं जगाला अहिंसेचं तत्त्वज्ञान सागतल---पण मला वाटल या माणसाला साधा कस म्हणावं १ साधेपणाचं कोणते गुण याच्या अर्गी आहेत ? साधेपणाची अशी मौज आहे की, या साधेपणाबद्दल जर माणसाला तीव्र जाणीव असेल तर कुपी उघडताच उंची अत्तर उडून जाव, त्याप्रमाण त्यातला साधेपणा चटकन्‌ उडून जातो. सांधपणा हा आरोग्यासारखा असतो. निरोगी माणूस प्रकृतीची वा शरिराची चिकित्सा करताना दिसतो ? फासळ्या, स्नायु, हाडे, पचनक्रिया ासोच्छ्ञास याजबद्दट विचार करण्यांत तो कधीं वेळ घालवतो ? खऱ्या आरोग्याला, मोठेपणाप्रमाणं, स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव नसते. साधे- पणाची ताच गोष्ट, आपला साधेपणा दाखविण्यासाठी जो साधेपणाचं तत्त्व- ज्ञान सागूं लागतो तो वास्तविक साधा माणूस नसतो. साधेपणा प्रगट करण्यासाठी त्याला कोण यातायात करावी लागते ! किती कृत्रिमपणा धारण करावा लागतो ! टोलस्टोयची गोष्ट घ्या. त्याच साधेपणाच तत्त्वज्ञान वाचून तो सीधा व सरळ विचारसरणीचा माणूस आहे असं कसं म्हणावं ? ज्या माणसाच्या विचाराची मजल 'कुटुंबाबद्दह आत्मीयता वाटणं हा- देखील आत्मिक प्रगतीला एक प्रचंड अडथळा आहे. असं मानण्या- पर्येत गेळी तो कृत्रिम गुंतागुंतीच्या विचारसरणीचा माणूस नव्हे काय? साधेपणासाठी कोण विचित्र धडपड ही ! केवळ पांढरा झगा व लाल टोमॅटो यांच्या जोरावर हा कृत्रिम विचारसरणीचा माणूस साधा कसा म्हणावा !

*१७./ळ ऱ€ डी -€"* अ | च्च *"* /”* "५६ &/* ,/'% /£१% "७ ७ क ळी

शाती 4 २१७ >.

खलाघेपणाचे सॉंग

2 :>>>>_-<>>>_पालाााा णा का ल््ापनााााा्ा----::----५->->-५>--->-<-><-_-:--:८------->>--> 4*५ क ४०"

आजकालच्या साधेपणाच्या तत्त्वज्ञानाची मला गंमत हीच वाटते कीं, ज्या महत्त्वाच्या ब्राबतीत साधेपणाची तरफदारी करावयास पाहिजे ती न करता क्षुक व गोण बाबतींत आविश्याने साधेपणाचा प्रचार चालूं आहे. कदाचित्‌ 'साधी राहणी व उच विचारसरणी या उक्तीनं लोकाची दिशा- भूल झाली असाबी, सुंदर ब सफाईदार पोश्याखाची माणसाला जी आवड असते तिच्यात आक्षेपार्ह असं काही आहे असं मला वाटत नाहीं, मनोहर व मनपसंत पोशयाखापासून माणसाला एक प्रकारचा सोम्य आनंद होत असते. उदात्त धमबचन वाचन मन जितक संतुष्ट होत नाही तितकं मनपसंत कपडे घालून होतं असं इमर्सननं कुठ तरी लिहिल्याचं मला आठवत. माणसाला सुंदर कपड्याची जी आवड असते ती केबळ त्याच्या लहरी रसिकतेची तृत्ति करण्यासाठी, तिजबद्दल इतका गहजब करून तिच्या- चर विकृतपणाचा आरोप करण्यात विदेष स्वार्य आहे असं मला वाटत नाहीं. असल्या नैसर्गिक गोष्टींना विकृत व आक्षेपार्ह ठरविणार मनच कृत्रिम व विचित्र वळणान जाणारं यंत्र असाव असा मला नेहमी संशय वाटतो. माणसाचा साधेपणा त्याच्या तत्त्वज्ञानाच्या स्वरूपावरून ठरवावयाचा असतो. त्याची तात्त्विक विचारसरणी हीच त्याच्या साधेपणाची कसोटी म्हणता येईल. बाह्य वेषात फरक करणं ही गोष्ट अगदीं सोपी आहे, उंची डोलदार विलायती सूट टाकून एक साधा खादीचा अंगरखा अंगावर पेहेरणं अबघड थोडंच आहे ? पण तात्त्विक दृष्टिकानातली व्यंगे जाणून त्यातल गुंता- गुंतीचं शेबाळं काढून टाकून तो अधिक सुस्पष्ट व साधा करणं ही गोष्ट वाटते तितकी सोपी नाहीं. सुटाबुटांचा मोहृ सोडतांच छातीवर खादीप्रमणं साधेपणाचं पदक आपोआप लटकूं लागतं तर कोण बहार' होती ! साघे- पणा जर असा बदलत्या कपड्यावर अवलंबून असता तर अंगाला केकळ

२३ १.४१ / % 7*%-५ १ ५» & २.०” ५... णच -* -» *_ २...» ७ "*.& ह २. "७.७ ७ कि १७ '% ५7७ ७ ७७ ४४७ 70७ &७ 7७ "४ ७.८४ ७ &000 च ४ १ कल

ज्र

व णककाावडाना मककन यामा ामनाजााडाााययाडयामाडा याचा डिड बाध इर्शशि्िबाबयावावाााााबा॒बाशागरथरयर 0 आडळडाळामाा डया सान्या डड िििगजख्अअखखयबाबयब॒जयबगजबययायाय दुब॒शाबाबााजााजजजयाजजागग्ग्ग््््य

आदर्श धरता आले असते. पण आपण क्षणभर थांबून एखाद्या असल्या साधुमहाराजाबरोबर बोलूं लागावं तो अज्ञानानं व अर्धैबट कल्पनांनी लिड- बिडलेल्या त्याच्या मनाची तात्काळ कल्पना येते ! परमेश्वरविषयक त्याच्या खुळ्या व मूर्ख श्रद्धेच्या कल्पना पाहताच अज्ञानानं निर्माण केलेल्या रोवा- ळ्यात त्याचं मन अडकून ते गुदमरून गेल्याचं दिसून येतं. स्वतःच्या कतृत्वाबद्दलच्या अविश्वासांतून निमाण झालेली व पंगु व दुर्बळ मनाला आवडणारी त्याची ईश्वराविषयक निष्ठा पाहून साधेपणाचा सपर्कही त्याला लागलेला नाहीं याचा आपल्याला विस्मयकारक अनुभव येतो.जी गोष्ट आपल्या इकडील साधुसंताची तीच युरोपात वावरणाऱ्या धर्मगुरूंची व खिस्ती धर्माची ज्योत हिंदुस्थानात पाजळविण्यासाठीं आलेल्य[ दाभिक,अर्धबट व अज्ञानी धर्म- प्रचारकाची अहमदाबादेस माझी एका इंग्रज मिशनऱ्याशीं बरीच जानपछान झाली आहे. हा ग्रहस्थ सुमारे चाळीस-बेचाळीस वर्षीचा असून या बाजूला बराच प्रसिद्ध आहे. त्यानं लंडनला किंबा कुठ तरी 'डिव्हिनिटी' या विषयात बी, ए. ची डिग्री घेतलेली आहे व तीहि पहिल्या वगोत असं मला त्याचे- कडून व त्याच्या एका मित्राकडून कळलं. अर्थातू ती माहिती कळताच त्याच्या दुशार्राचं कौतुक वाढून मी त्याचा व माझा जास्त परिचय व्हावा अशी व्यवस्था केली व त्यांत मी यदास्वीहि झालो, पण लवकरच मला त्याचा कंटाळा आला. सुखातीला आमच्या ज्या गग्पा सुरू झाल्या, त्यांतच त्याची विचित्र मनोवृत्ति मला दिसून आली. मी त्याला बायबलमधल्या खिस्ताच्या चमत्कारांची माहिती विचारली व त्यांच्या खरेपणाबद्दल संशय प्रगट करतांच तो मजवर चिडू लागला. एकदां 'येशू खिस्त हा एक संद्धावनेचा दयाळु पुरुष होऊन गेला; त्याला मी देव म्हणायला तयार

अश अच व "क

विकि डि

हन तके

साधघेपणाच सॉंग

नाहीं; नव्हे देव ही चीजच मला कळत नाहीं, असं मी म्हणतांच जणूं बफोवरून घसरल्यासारखं त्याला वाटलं व माझ्या दोंकेला नीट उत्तर न देता त्यानं खिस्ताची स्तुति करण्यास सुरवात केली. मीं म्हटलं माणसाला देवाची जरूर आहि असं मला वाटत नाहीं ! त्यावर त्यानं ' ज्या राष्ट्रा- तल्या लोकाचे विचार असे अधार्मिक आहेत त्याला उज्ज्वल भविष्य नाहीं असे केडगावच्या महाराजाना शोभणारे उद्गार काढले. खिस्तानं केलेल्या प्रत्येक चमत्करावर आपला विश्वास आहे असं तो अभिमानानं म्हणत असतो; पुनरुत्थानाच्या कल्पनेवर तर त्याचा कल्पनेबाहेर विश्वास आहे. एकदां तर मी त्याचे खोलीवर गेलो असताना जेरुसलेममध्ये खिस्त असताना त्यानं वापरलेल्या मडक्‍्याचे काही तुकडे त्यानें मला दाखविले. ज्या पेटीतून हे तुकडे त्यानं काढून दाखविले ती आस्टेलियातून आलेली होती. ते तुकडे पाहताच मला हसू आवरेना, पण केवळ तो चिडेल म्हणून मला वरकरणी गाभीर्य धारण करावं लागलं.

जेव्हा जेव्हा मी या माणसाचा विचार करतो त्यावेळी मला त्याच्या मनाच्या पंगूपणाचं नवल वाटूं लागतं. असल्या श्रद्धाळु मनोवृत्तीच्या माण- साने जीवनाबद्दल किती विकृत व गुंतागुंतीच्या कल्पनाच वेटोळं मनांत वामाविल आहे ! धार्मिकता, अंधश्रद्धा, इत्यादि दुष्ट विकारांनी त्याचे मन पोखरून गेलेलं आहे ! पण या माणसाचा पोषाख पाहाल तर एक लांब- लचक पायघोळ पांढरा झगा ब कंबरेला जाड पिवळ्या दोरीचा वेढा ! मला वाटतं त्याचं खाणपिणंदेखील साधं असाव; कारण बोलतां बोलतां त्यानं मांसाहाराविरुद्ध आपलं मत प्रगट केल्याचं मला आठवतं ! अगदीं टॉलस्टाय पद्धतीवर पोषाख केलेला तो इंग्रज मिदानरी ! त्याचं धार्मिक कल्पनांनी लिडबिडलेलं ते मन पाहतांच त्याला साथा कोण म्हणेल १ टिळक

महर क कळ क कक क क क क कक क क आ क क क क की वी क क कट की क टया अ पक कक फेक ला जक मकी आल कक फक ककी सक सल जती बी खत भेल याव

२७८४ रेक? "चक "१७४ २७४ 3७४ १५४० "3४ 0 पेव्हर कक १७४१ ७ ४ १.४४ ची पहि पकिच्क

धून्रतरंग

[ चववाकव आव्यक ककवा कनक कवमावडचयकाकया्याायामयवयायायामायायायायाा याया जाय निना डया हिहहस्िििबूडेडड डे ूेूा्याबबॅक्बबअसस खख डु ि3्ि कॉ ह षा

स्मारक मदिरातील तो रसाळ व्याख्यान झोडणारा वक्ता मात्र याला बघताच आनेदानं ओरडला असताः

“६ बस्स ! याला म्हणतात माणूस ! कोण साची राहणी ! विचार किती धार्मेक ब मनोवृत्ति किती देवभीरु !' खरी गोष्ट अशी आहे की, साधे- पणा हा बाह्य आवरणावर अवलंबून नसून अन्तःकरणाच्या रंगावर तो अव- लंबून असतो ! आपल्या मनांतील तत्त्वप्रणालीच्या घडणीवरून तो ओळखावयाचा असतो ! व्यक्तीच्या मनातील विचाराची ठेवण साधी, निर्मळ व नैसर्गिक आहे की फाजील सात्विक व म्हणून कृलिम व गुता- गुंतीची आहे यावर या साधैपणाचा निर्णय अबलबून असावयास पाहिजे ! एकाद्या व्यक्तीनं माझ्या मत प्रथम गजीफ्राक, नतर घट्ट टायूचा शार्ट, त्यावर जाकीट, त्यावर स्वेटर व नंतर सूट याचे थर चढाबिले तरी फिकीर नाही; या वरवरच्या वस्त्राकडे वाजवीपेक्षा जास्त आपण लक्ष द्यावं असं मला वाटत नाही; खरं लक्ष द्यावयाच ते त्याच्या मनातील तात्विक विचार- सरणीकडे ! जर ही विचारसरणी साधीसधी, कृत्रिमतेचा विटाळ नसलेली, सीध्या मार्गाने जाणारी असेल तर मो त्या व्यक्तीला साधी व्याक्ति म्हणेन ! त्या व्यक्तीन मसालेदार पदाथीची कितीही स्वतःसाठी रेलचेल केली तरी मला त्याचं विशेष वाटणार नाहीं ! तळलेला मासा खाताना या मसाल्याची वाफ व चव त्याच्या विचाराना लागलेली आहे किंबा काय याचा मो विचार करीन ! दिवाळी-दसरा, विवाह-समारंभ यातील गमती ब मोजा यात त्यानं आनेद मानला तर मला तें नैसर्गिक वाटेल; जर त्याला या गोष्टींचा तिटकारा वाटला तरच त्याचे साथे विचार डागळत चालले आहेत असं मी समजावयास लागेन. आपले विचार अतिदाय साधे व्हांवे या विचा- राम जेव्हां मनुष्य साघेपणाचं तत्त्वज्ञान प्रचारू लागतो त्याचवेळी त्यानं

टाच चड ७ % "५ /% 7६. २. % /% /११ “ ७/४० /१%% “ &£ “४ /'*//%० /*”“ “/* »“. » » “/* २.८४ १६.५४ ७.८० २८७५ ७.८४ २.४ २.८४ २७.४ ७०० ४० 3.७४ ७७४ १७४ ७४४ ४५.४ ४ ७४ चे? ४६८७४० %.० ८४ चेक

॥णारैरेड-

साघेपणांचे सॉंग

-४£ २.८ २४ २.” ७. /७./१% ७ ४ ५४ '७ //"७ ४ २.४ ७.४४ ३.५ शे... ३.५ ४..४१७४ ७४ कळ

सापडता टाही पाता यावसा परावा... .... क २...» २-४”. ४.४ ३.५ ७ 4७. णक शै ह ।्

साधेपणाला तिलाजली दिली असं खुद्याल समजावं ! हिंसा ही मोठी स्पृह- णीय गोष्ट नाही हे खरं; पण आहिंसा ही तरी काय स्पृहणीय गोष्ट म्हणता येईल? सदैव हिंसा करणारा मनुष्य जितका विचित्र तितकाच सदैव अहिंसेची कास धरणारा मनुष्य म्हटला पाहिजे! जसं आपण उगचच दुस- ऱ्याचा जीव घेता कामा नये; तसच आपण आपला उगाचच जीव देताहि कामा नये! जो निष्कारण दुसऱ्याला धक्का मारील तो जसा शहाणा नव्हे तसंच जो धक्का मारणाराला प्रतिकार करणार नाही तो जीविताचं नैसर्गिक तत्त्वज्ञान विसरून व साघेपणाचा अतिरेक करून अतिदाय कृत्रिम गुंतायं- तीत शिरत आहे अस का म्हणू नये ! टॉलस्टोयचं अहिंसेचं खूळ जसं कृत्रिमतेच तसंच त्याचे देटाप्रेस व कुटुंबप्रेम याबद्दलचं विधानही विलक्षण कृत्रिम व अनैर्गिक म्हटल पाहिजे ! साधेपणाच्या मार्ग लागून तो साघेपणा विसरला हेच खरं. अगात झगा घालून व कचा टोमटो खाऊन तो केवळ स्वतःच्या मनाची फसवणूक करीत होता !

“म्हणून म्हणतो आपण हे साघधेपणाचें सोंग टाकून दिलं पाहिजे कपड्याचा साधेपणा ही गौण गोष्ट आहे. जेवणातले मसाले आणखी वाढले तरी फिकीर नाही; फिकीर करायची ती मनातल्या विचाराची, अन्तः- करणाच्या रंगाची, जीवितविषयक आपल्या तत्त्वप्रणालीची ! या विचा- राची घडण जाड सुटासारखी नसली म्हणजे झालं ! जीवितविषयक तत्त्व- ज्ञानाला मसाल्याचा वास येणार नाहीं एवढीच तत्परता घ्यावयाची ! आपला दृष्टिकोन तळकट नसला म्हणजे झालं.

ही काळजी घेतली म्हणजे उंची सूट चढवून तळलेल्या माशावर काटा-चमचा चालविला तरी हरकत नाहीं. कारण हातात टोमॅगे घेऊन

धूश्रतरंग

त्या माणसानं आपली फसवणूक तरी करून घेतलेली नसते ! अंगांत साधा झगा घालण्याच्या आनेदात आपल्या विचाराकडे त्यानं दुर्लक्ष केलेलं नसतं.

“म्हणूनच मला नेहमी वाटतं की, लालबुद चेहरा करून कपडे, जेवण व सण यांचेविरुद्ध रागाचं हत्यार उचलणाऱ्या टिळक स्मारक- मेदिरांतील त्या वक्‍त्यानं टोमंटोच्या लाल रंगानं हुरळून जाऊन या महत्त्वाच्या गोष्टीकडे दुलक्ष केलेलं असावं; नाहीं तर त्यानं हिंदुस्थानच्या उद्धाराची ती विनोदी मीमासा केली नसती !

अहमदाबाद, । ऑगस्ट १९४०

हरवलेला मित्र

० “ल आ ७ २.०७ ०. आक रका

हरवलेला मित्र १४

माझ्या लेखनाच्या खोलीतल्या फिरत्या बुककेसमधली पुस्तक जेव्हा मी चाळू लागतो त्यावेळी किती तरी अनिर्वचनीय स्मृतींनी मन भारावून जातं, किती विविधरंगी भावनाचा कऴोळ मनात उसळून अंतःकरणात दुरइर सुरू होते. या केसमधली बहुतेक पुस्तकं जनी आहित. नव्हे, काहीं काही तर चार हाडानी कसंबस एकत्र तगून राहिलेलं वृद्ध माणूस जसं दिसतं तशी सुटी सुटी पानं आहेत; पण वृद्ध व्यक्तींबद्दल प्रेमादर वाटावा इतका

जिव्हाळा वाटतो मला या जुनाट फाटक्या पुस्तकाबद्दल ! कारण या प्रत्येक ग्रंथाचे पानन्‌ पान पूर्वायुष्यातील स्मृतीर्नी रंगलेलं आहे. इतकंच नव्हे, तर काहीं काहीं ग्रेथाभोबतीं इतक्या नाजुक भावनाचा पादा पडलेला आहि की, तीं पुस्तकं हाताळताना जर हळुबारपणानं मला तीं शरतां आलीं नाहींत तर या कोमल भावनांना कुस्करल्याइतक दुःख मनाला होतं.

उदाहरणार्थ, चिपळूणकराची “निबेधमाला' च पाहा ! ज्या पारीस्थितीत -मी ती विकत घेतली ती मला अजूनहि ठळकपणानं आठवत आहे

न. य ह्य »« 7ा* /४%* /४ 0 ४ ४७ ७ ४७ 6७ 4१ /*७ 4/”% &£0० “7७% च ६” ४ ४ 4 ७०१७ 4" 6० “०0 ह्ये, 8७. 6 (४ &मळ कुळ, आवळ

न १२७.

्त्रतरंग

पुण्याला रविवारी जना-बाजार भरत असतो. या बाजारात जन्यापुराण्या परंतु उपयुक्त वस्तु थोड्या किंमतींत मिळु शकतात. “नूतन मराठी त शिकत असताना-मला वाटतं, मी इग्रजी पोचवीत होतो तेव्हा-शास्त्रीबुवाची थोरवी आमचे शिक्षक आम्हाला वणन सागत ! त्यामळ शास्त्रीबुवाच नाव निघाल म्हणजे मन एकदम जादूनं भारल्यासारखं होई ! त्याची उज्ज्बल देशभाक्ते, करडी तत्त्वनिष्ठा, अलीकिक भाप्राप्रेम, निरलस मनोवृत्ति व सात्विकता याचा आमच्या मनावर इतका ठळक ठसा बसलेला होता को, त्याच्या- बद्दल कुणी उललेख काढला को, मन अद्भुतरम्य कल्पनाची जाळी विणीत राही. एके दिवशी शनिवारातून चाललो असताना पाय सहज या जुन्या बाजाराकडे वळले आगि वाचनाची आवड लहानपणापासून असल्यामुळ एका कोपऱ्यावर जुनाट पुस्तकाचा ढिगारा अस्ताव्यस्त पडला होता ।तेथ थाबली. बराच वेळ निरानेराळी पुस्तक चाळून पाहिल्यानंतर निबध- मालेची काही फाटकी पान दृष्टीस पडली, अधीरतेन ती ओढून काढली तो ती मधलीच सत्तर-बहात्तर पानं निघाली; आणखी थोडा वेळ पुस्त- काची हालवाहालव केली तो आणखी मधली चाळीस-बेचाळीस पानं सापडली. त्यात डो. जॉन्सनवरील अर्धवट फाटका निबंध होता. हीच माझ्या संग्रहाची चिपळूणकराची विख्यात निबन्थमाला !

मला आठवतं, मीं ती पानं एकत्र केलीं व त्याची किंमत किती पडेल याचा विचार करू लागलो. खिशात अवघे पाच पैसे होते.त्या पुस्तकाची मालकीण एक म्हातारी मुसलमान कुबडी बाई होती. मी तिच्यापुढं तीं पानं धरून म्हणालो,

“ अम्मा, याचे किती पैसे !”

तीं फाटकीं पानं पाहून [तिला विस्मय वाटला असावा. कारण ती म्हणाली-नव्हे, काहीं न म्हणता हसली ! वार्धक्‍्यामुळ तिची विद्रूप झालेली

न्न

हिज

डाल १२८ पडतच

९ ] हरवलेला मित्र

पी सहि डड लवण पणी णी 0? ?१ीट ण

टटका कनटककटनननाननन "२७. की च २.४ %.” *.८/ १.” >.” २.” १../ %..” २.& हुक सवक

मुद्रा ! पण त्या मुद्रेवरचं तें हास्य किती प्रेमळपणाचं, थोर व हृदयंगम

होतं ! त्या हंसण्यानं तिनं जणूं दरीविलं, “ वेड्या, हीं फार्टकीं पानं रे तुला

कशाला पाहिजेत इतकीं धड अन्‌ जाड जाड दुसरीं पुस्तकं पर्डलीं असतांना !? एक क्षणभरानं ती म्हणाली, “' कसलीं पानंरे हीं मुला?”

“: अहित आमच्या अभ्यासाची !

त्यावर एकदम कुतूहलानं तिने विचारलं, “ तूं अभ्यास करतो? शाळेत जातो ? व तिने माझ्याकडे निरखून बावितलं.

“हो ! माझा वर्गात दुसरा नंबर आहे! मी म्हणालो.त्यावर तिनं क्षणभर विचार केला; पुस्तकाकडे पाहिलं त्र माझ्याकडे बघत ती म्हणाली “मग जा घेऊन तुला फुकट हीं पानं ! माझं पोरग वाईट निघालं ! शिकलं नाहीं ! वाईट पोराच्या नादीं लागून बिघडला अनू आतां बसलायू तुरुंगांत ! जा बाबा; घे तुला तीं पानं ! अन्‌ ह बघ, नीट अभ्यास कर बरं ! आईला त्रास देऊ नको बाबा ! नाहीं तर माझ्या-म्हातारी-सारखी तिची स्थिति होईल!” त्या वृद्ध बाईच्या डोळ्यात चमकलेले अश्रू मीं पाहिले.

बुककेसमधली ती फाटकी अपुरी “निबंधमाला पाहिली म्हणजे मला चटकन्‌ तो प्रसंग आठवतो व त्या प्रेमळ वृद्धेची आठवण होऊन मनांत

विचित्र कालबाकालव सुरू होते. चिपळूणकरांबद्दल विलक्षण आदर असल्यामुळं घरीं येतांक्षणींच तीं फाटकी तुटकी पाने वाचावयास सुरवात केली.ती दोभर-सवाशे पानं केव्हांच बाचून पुंरी झालीं. वाचतां वाचतां एका पानावर कुणीं तरी पेन्सिलीनं लिहिलेलं होतं--- £ दादा इतका शिकलेला; पण तो घरांत असा कां' वागतो वरं घरांतल्या माणसाबरोबर आम्हांला नीट वागतांहि येऊं नये ! काय उपयोग मा शिक्षणाचा १ -भाऊ.

७४.८७ ८९ ./४./"९. ८२.४७ “के. "२.४८ /७.४% ४४ ९८४ २.५/०९../९९.४ ४७४४७४०७४९. ४१७ £२ ४७.०४ / /९./७ /”७ ९.” /-/"३ /% ५१.५१. .४”% ४७,४७४ ४५७ 8७ ४७,४% ४ /१५ ४.४७ ० ५१९ १.४१ १ /”२ /..४*९./०२ .//२ “२ [ल्यकीवा डड डड नकाच अवजार उदान णी मका होड पेजला वतम याडा त दजा डा लळा खयाल हहगगबाणििथादव वय हयशशेशशशशशााा्ागम्वाबबाशनााबाबशशबााआगगगगगख्गगलंब डस रमा डाडमला

धूश्रतरंग

7२» ४ च. ० च, २. ४. '. २८७ २.५ “7. / २.४ "२. ४0१९. २. 7*. "२.४ २.५ ४... ३.५७...” 3.७० २.» च शं २./५ ७.४७. 7.

कोण बरं हा भाऊ ! कोणत्या परिस्थितींत त्यानं खऱ्या उद्देगानं ते महत्त्वाचे लिहिलेले वाक्य असावं ? आज इतकीं वषे झाली; पण तें वाक्‍य माझ्या स्मृतीत सदैव ताजं आहे व एखाद्या उपकारक दीपग्रहाप्रमाणं त्यानं मला आजपर्यंत संभाळून नेलं आहे. कुठं असेल या वाक्याचा लेखक ! तो जिवंत असेल का? त्याने माझ्यावर केलेल्या उपकाराबहदल कृतज्ञता व्यक्त करावी असं किती तरी वेळा वाटतं ! पण तो कुठं भेटणार मला?

माझ्या बुक-केसमधल्या इतर ग्रेथाभोबती असाच कोमल स्मृतीचा पादा आहे. घरची अतिरय गरिबी; त्यामुळे केवळ दिष्यवृत्तीवर व बक्षिसांच्या पैशावर सहावीपर्यंतच शिक्षण उरकलेलं. मट्िकच्या वगीत गेलो तों घरची स्थिति फारच बिघडलेली होती. पण त्यातूनही अडचणींना न जुमानता

पैसा हातात पडताच मीं माझी पुस्तकांची होस केडून घेतलेली आहे. अर्थात्‌ तीं बहुतेक जनीं, फाटकी व डागळलेली आहेत. या जुन्या

पुस्तकांपैकी मीं सर्वच वाचलेली आहेत असं नव्हे.कांहींचीं आठ दहा पानं फार तर वाचलेली असतील व काहींचे फक्त रोबटलंच वाक्य वाचून वाचन संपविलेलं आहे. एक दोन पुस्तकाना तर विकत घेतल्यानंतर जागेवरून हालाविलंहि नाहीं; किंवा फार तर हाठविलं असेल, एवढंच ! पण त्याच्या चाचनानं जितका जन्मभर पारेगाम होणार नाहीं, इतका केवळ त्याच्या ददीनानं होतो. कारण ज्या परिस्थितींत तीं विकत घेतलीं तीच इतकी विचित्र व म्हणून वैशिष्ट्यपूर्ण होती कीं, पुस्तकाचं दर्शन होतांच पूर्वीचे ते गंमतीदार दिवस नजरेसमोर उभे राहतात व मनांल विचित्र व अनि- व॑चनीय अशी कालवाकालव सुरू होते.

उदाहरणार्थ-'पण लक्षांत कोण घेतो ?' ह्री हरिभाऊंची कादंबरी-किंवा तिर्ची पहिली चार प्रकरणं गेल्यानंतर उरलेली प्रत म्हणा,-मीं किती

4८ ९५ 0७ ७०% ५१%, ४०% ० 0९ “७ 0७ ७७७ ४७ ७ ४९ ९ शी & ९ “7 "२ “२ “९ 479 7 “0 »* »% “५ ७ “ “४ ७. “१० ८८० £% ७७ /*..*

"7 दैदेठ

हरवलेला मित्र

1 जमा काडला त कडाला कडाडला डत जडला न मी ७९.४ ४.५ १.४४ ७. ० ७. "२..७/ २. .// ४.७ च. "२० 3.” ../%०/ ७ / ७०.५ ४ ४७.” _/ २. 4“४१७..५ .४ ७.४ ७.७४ ७ 7३.७४ ". -४% */ */ “४ “१ .»५ "०, »£ ७४७. .»/% .83_//” ७.७४ चे, “/ १-७ क

चमत्कारिक परिस्थितींत विकत घेतली ! १९२०-२१ साल असावे तें त्यांवेळीं पुण्यांत फेग्चा कहर उसळला होता. कसबा पेठेंत तर ऐगनं आपलं भयंकर हत्याकाड सुरू केलं होतं.

एक दिवस असाच शाळेत शिकत असताना माझ्या वाचनप्रियततेची माहिती असलेला सदू गोखले माझ्याकडे धावत धावत आला व म्हणाला,

“ अरे भाऊ, तुला एक आनंदाची बातमी सांगूं? मी उत्सुकतेन म्हटलं, “ कसली रे? साग ना!”

“: कारच आनेदाची आहे ! तूं तर नाचायला लागशील !

£ सागशील तर खरं?

£ कसब्यांतलं--

तो शब्द ऐकताच मी एकदम दचकलो. तेथें ऐेगोबानीं नुकत्याच चालविलेल्या धुमाकुळाची भयंकर माहिती मला कळली होती अन्‌ हा खाळ्या म्हणे तिकडची आनंदाची बातमी सागणार !

असा क्षणार्धात माझ्या मनात संदय चमकून गेला; पण मी माझं आश्चर्ये आवरून त्याची बातमी ऐकूं लागलो.

:: कसब्यातलं ते जुन्या पुस्तकाचं दुकान आहे ना?”

एकदम कुतूहल जाग्रत होऊन मी उद्रारलो, “' बरं, बरं ! म्हणजे तें तोरण्याचं £

£ यसू ! राइट ! ! तिथं दोन दोन आण्याना मोठमोठीं पुस्तकं बिका- यला ठेवली आहेत ! तुला आपट्यांची कसली तरी कादंबरी पाहिजे होती चा ? आपट्यांच्या कादंबऱ्या तर त्याच्या दुकानांत फार आहेत!

“ खरं! हो ! ते मला माहित आहे ! मी एकदां गेला होतो तिथं ! प्रण लगेच कसला संरय येऊन मीं विचारल,

४८७७०५५०९९. ८७०. &९२.७०%७ 7 ४0९ ४१ १५.४. ५ / “४ “५९.४५ »५ ५0.९. “0..४0९../४ ७..४/१९. ४” २.८५ "००७, ४१७. .४४४..४ ४८४१७०४ 4८५४५. ७, ५७..४१९..५१० *. ..» १. 4४१९४0७४५१” ७४ १९.० 0 %-७०% "के ७० करके ककल २४०१७१ १७४७ ७० 1 योमधाडीमामडड डम मवमााममकडयया यायाय ला ह खखगगयखबखखजयबवयाअाययावाााशअवययावाअवावांणाधााााााााााधाााााधाायााााााााशाााधाा॒गबब॒वाबबब॒॒॒व॒जब॒॒जय॒जबजव॒ाब॒॒ाय॒ाबयबजजवजायजजाजजययय्य्य कलतमदत्यामटकरपाकाजयवकाताळरभाचकहर ७८ककरामशकडळाक टया कामममतभापातश ताजा पेणणकरमधा ण्ाहमाब,

ननी ती दिण टाक

धूस्रतरंयरा

“६ काय रे, असा दोन आण्यात कां लिलांब चाललाय तिथं? आपट्यांची एकेक कादंबरी म्हणजे दोन रुपयांखालीं मिळणं शक्‍य नाहीं. अनू तूं म्हणतोस की---'

६ त्याचं कारण आहि ना

£ कसलं कारण?

“ त्याचा मालक बाबा तोरणे परवांच ऐेगनं मेला ! तेव्हां त्याच्या मागं: बायकोला खायला अन्न नाहीं म्हणून ती कोणतंहि पुस्तक दोन आण्याना देते !”

ती बातमी आनेददायक होती खरी ! कारण आपट्याची 'पण लक्षात कोण घेतो £' ही कादंबरी-तसली अवघड कादंबरी त्यांवेळीं का पाहिजे होती ते अजूनही कळत नाही-मिळविण्यासाठी मी बरेच दिवस धडपडत होतो. नवी प्रत विकत घेण रक्‍य नव्हतं; कारण तिला अडीच रुपये पडत होते. तेव्हा एखाद्या जुन्या प्रतीच्या शोधात मी होतो. पण जी एक जुनी प्रत तोरण्याच्या दुकानात दिसली होती तिला पंधरा आणे पडत होते !. साहजिकच निराह होऊन मला गप्प बसाव लागलं होतं !

पण आता ऐकतो तो ती कादंबरी दोन आण्याना मिळणार होती !' पण तिकडे जावयाचं कसं ? ऐेगनं तिकडे राक्षसी स्वरूप धारण केलं होतं.

वगोत तास चाळू असताना माझ्या डोक्यात फक्त ती कादंबरी घोळत होती.

दोबटी मनाचा निश्चय केला व दोबटल्या तासाला चाट देऊनमी त्या दुकानाकडे निघालो. आतां तीनचार मिनिटांत आपल्याला पुस्तक मिळणार या आनंदांत मी होतो; इतक्यांत 'राम बोलो भैराम्‌' असे घोगरट व भेसूर आवाजांतळे शब्द कानांवर आले. दचकून मी बघतो तो डाव्या आळीतून एक प्रेत घेऊन चार माणसं येतांना दिसलीं.

हि हिखि्मलनवमाजजक.आ वि जा मरळळलाककायछ *. च. 4७

| 99

हरवलेला मित्र

ह

२ २९/ २,» -/ २ २/ .//२./४.” “२... ४, . ८४. ४%.४१_.४ २.४४. %७४%..४४../४ ४.४ ७.७४

तो भयेकर देखावा अगदीं कालपरवा घडल्यासारखा मला ठळकपणे आठवत आहे ! कसा काय कुणास ठाऊक, एकदाचा धीर केला आणि धावतच दुकानात शिरलो; तिथं पडलेल्या अडगळीतून माशी कादंबरी शोधून काढली, तिथं बसलेल्या एका तिरक्या डोळ्याच्या पोराच्या अंगावर दोन आणे टाकले व धावत सुटली !

घामानं उपळलेल्या स्थितीत घरीं आली व उत्सुकतेने पुस्तक उघडतो तो त्याची पहिली चोबीस पानं नसल्याचं दिसून आलं ! पंचविसाव्या पानावर 'आजोबा आणि आजीबाई असं काहींतरी वाचल्याचं आठवतं ! तदनंतर मीं ते पुस्तक कधीं उघडलेलं नाहीं; पण केसमध्ये उभी राहिलेली ती कादंबरी दृष्टीस पडताच बालवयांतील त्या विचित्र साहसाची आठवण हाते व एकंदर देखावा नजरेसमोर स्पष्टपणे उभा राहतो.

कांहीं काहीं पुस्तकं तर मीं पोटात ओरडणाऱ्या कावळ्याकडे दुर्लक्ष करून विकत घेतलेली आहेत. एकदा भुकेने काहूर केलं असतांना व हॉटेलात शिरत असताना दोजारच्या दुकानांतला रघुवंश मीं विकत घेतलेला आहि. त्यातले अर्थ सर्गही मीं धड वाचलेले नाहींत; पण त्या ग्रंथाकडे पाहिलं म्हणजे बालपणी सहन केलेल्या अडचणींची आठवण होऊन स्वतःचं स्वतःलाच कोतुक वाटतं. सिनेमाचे पैसे एकत्र करून शाकुंतल विकत घेतलेलं आहे व कोटासाठीं कापड आणण्यासाठी जाऊन कापडाऐवजीं रासेलसचं मराठी भाषातर, “'बाळमित्रा ची वरणाचा डाग पडलेली प्रत व “अरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारिक गोष्टी आणल्याचं आठवतं. अर्थात्‌ त्याबद्दल एक आठवडाभर घाबरलेल्या स्थितींत कोपऱ्यांत बसून मुळमृळू रडावे लागलं ती गोष्ट वेगळी !

>. “/१५_//% ५४” /८../7%.५/%,” % '७, 7७. ७७ ४१ ' ४.७७ ४५0४-४७.” //% % ४७ ९... “७ 7५ *% विर * /% /% "५ 7५ ७ ५७% ४% "५ £ ४५% "१ ४१% »0७ ४७ ४१५ ५ ४ /70९ »% »७ ४0% './% 0४५ ७ £0 /09./ ,&

"णा रदद

घूश्नतरंग महाराष्ट्रांत रवींद्रनाथ टागोर शांतिनिकेतनच्या प्रचारकायीसाठीं आले

असतांना त्यांनीं आमच्या शाळेला भेट दिली. आम्हां मुलांना रांगेनं उभं केलं होते व टागोर येताच त्यांना वंदन करायचं असं आम्हाला सागितलं होतं. सवोकडे प्रेमळपणे हंसत जाणारी कविवर्याची ती वृद्ध क्रषितुल्य मूर्ति, त्याची पाढरी शुभ्र दाढी व वाऱ्यात शुळझुळणारा रेशमी पादुरका झगा अजूनही मला स्पष्ट आठवत आहे. शाळेंतून कविवर्य निरोप घेऊन मोटारींत बसूं लागले तेव्हा शाळेतर्फे त्याना केशवसुतांच्या कवितांचं पुस्तक भेटीची स्मृति म्हणून बहाल करण्यात आलं.

कोण बरं हा केशवसुत १ इतक्या चांगल्या कविता तो करतो !-त्या थोर लेखकाला बक्षीस द्याव्या इतक्या !

याप्रमाणं माझ्या मनात विचार घोळूं लागले.

ते पुस्तक काहीं झालं तरी विकत ध्यायचं मी ठराषैलं. रात्री स्वम्नात तर ते पुस्तक विकत घेतल्याचा आनंदहि भोगला. सकाळीं तोंड धुग्यासाठीं मोरीत गेलो व तोड धुऊन टॉवेलनं पुशीत उभा होतो तो खरिडकींत काहीं तरी चमकल्यासारखं वाटलं ! कुतूहलाने मीं हातांतल्या ब्रशानं तिथ हलवलं तो चांदीची चकचकीत अधघेली त्या जागेवरून निसदून खाली पडली व तिचा श्रृतिमधुर आवाज झाला, मीं चटकन्‌ ती अधेली उचलली. पण मनांत विचार आला, कुणाची असेल बरं ही? आईची तर चकून राहिली नसेल १ चहा घेत असताना व नंतर जेवत असताना अधेली गमावल्याबद्दल कुणाला गडबड होते कीं काय तें बघत होतो. कुणाला विंची दखलहि नव्हती. र्मी मुकाट्यानं ती अधेली ठेवून दिली; आठवले यांचं अल्जिब्य्याचं पुस्तक घरांत नकळत जाऊन विकलं. त्याचे सव्बातेरा आणे आले व बाजारांत जाऊन 'केशबसु्तांची कविता' विकत आणली. अधीरतेने घरीं घेऊन आलो

२.५ १५, ४१२. , ७.४७ ४९%, ७

७५५.” *री

न १३१४ -

हरवलेला मित्र

हिडगशशशवनायाशाशा॒जावा॒ाजाााजबजआजाजजज्जाजजजआआ्ब्ज्््ग्््््य्िय्ग्गययजजजजजजबजबबजजजजब्जजजजययबोजयजजाशयकाााधाााशााावाााााााधाधशाााधाााा्बा॒श॒बाुबा॒ब॒ाब॒ब॒बब॒अअआआययथबि ग्यास ब्ब्््ब कि क हबर क» “व ८० हनक पेक या? ्यान्च्कन्यकन्िस्स” कद थशब्ग्वाय य बमावोशशंशाशाख् पिं स का ह्री २१४४५७ 7 २७७४” पेक” घेऊ २७४४ ३८७४० फे? फेक? पळ फळ %४? धे ४ ४ ककल “४ २.५४ %../ «. ७५५१, '७./ २...” ७ ५४०. ७. .? "१.४ ४१%...» २.७४” ३.४” ४७७४ केळ

व उघडून पाहतो तो एक इाब्दहि कुठें कळेना! पैसे उगाच घालवले असं वाटलं ! पण जेव्हां त्यानंतर इतर पुस्तकांच्या बरोबर मी ते शाळेत घेऊन जाई व वाचण्याचे सोंग करी, तेव्हां त्या पुस्तकाचा मालक म्हणून मला कोण मान मिळे वगीत ! अल्जिब्य्याचं पुस्तक विकल्यामुळं मला मित्रांकडे जाऊन दररोज उदाहरणं लिहून आणार्बी लागत आणि त्यामुळं खूप लास होई ! पण ती उदाहरणं टिपून आणायला जातानाहि मी तै पुस्तक बरो- बर नेत असे,

पूर्वीचे गरिबीचे माझे दिवस आतां उरले नाहींत. मी वाटेल तें नवं किंमतवानू पुस्तक विकत घेऊं शकतो. माझ्या फिरत्या बुक-केसमधले वरचे खणच पाहा ना! उत्कृष्ट छपाईची, मोहक बाधणीचीं, नयनमनोहर चित्रांची व सुवणरंगी कडा असलेल्या पानांची कितीतरी उंची पुस्तकं शळकत आहेत. त्याच्याकडे क्षणभर दृष्टि फेकली तरी. नजरेत गर्व भरतो ब मान ताठ होते. कलकच्याच्या स्टॅडर्ड कंपनीनं काढलेले ते लघुकथाचे नयनरम्य ग्रंथ, होम लायब्ररीची ' मोडर्न सा्येटिफिकू थॉट ) ' एव्हरीबडीज्‌ बुक ऑफ फॅक्टस , जगांतील सवोत्कृष्ट फोटोंचे सुंदर पुस्तक, 'वंडरफुल इंडिया', कोट्यवधि सुभा- षितं अंतःकरणात बाळगणारा प्रचंड राक्षसी स्टीव्हन्सोनिया, टिळकांचं (न वाचलेलं ) गीतारहस्य, ज्ञानकोशाचे अजूनहि न मोजलेले पण रागेंत उभे असलेले भाग, गिल्बर्ट व सलिवनूच्या आपेराचं सुवणरंगी पुस्तक इत्यादि कितीतरी किंमतीचीं व बडींबडी पुस्तक आज माझ्या बुक-केसमध्ये व कपाटांत आहेत, पण त्यांच्याकडे दृष्टि जाताच केवळ शगशगीत पोशाखां- तील त्रयस्थाकडे दुरून बघावं तसं वाटतं. त्यांच्याबद्दल मनांत कौतुक उत्पन्न होत नाहीं, भावनांना मृदु स्पर्श होत नाहीं अगर पूर्वस्मृतींनीं मन भारावून जात नाहीं, याच्याउलट त्या फाटक्या, मळक्या, चुरगळलेल्या व वरणाचे

०7५ ,»% २. >. “१४,७४७ ४५८४, ४४७७४०७ ४४ ४७,४४१ %, & ७७ &%. ८४ ४०१४. ४७४१९ ..&१९८४ *७.४७_.४/१७ 200७

-- रैदे५ --

२.५७ १७.४९.

२०४१७४४. »0%४०१७४१७४ ४ ७८ %.९.७ अ &00.60२.0. ४

वयवसाय मओकसाजसेशमेअशमखामयाविुुंथ॒हतयगयया्मयय््व य क्ाावुस खय 35 लका ल्ाकालाकडडडडडाडाडयडाडाडाडाता आताडाडडजावडा पककाकअडडक अजात का मालकी 7७ '% '* “२ ७४ ४% ४४.४ १३ '* /% 7 “७ “% १५ /7७ &*७ “० /7 &७ €* '*-/१ ५.४ २८४ १८४ >.” ७५४ ८४ ९८४ ४ ४ ९.५५ २.४” १.५४ २.५ २.५ १.४ १.८० २७०४ १७४ २.५7'.// ९.५ «८» २.८४ २.४ ४ ७.०४ ८४ ९४ ८४ ४४ ४०४ ६.४ ७८४ .£ १.० १.५ १-७ ७.७०

ब चहाचे डाग पडलेल्या जुन्या पुस्तकांकडे पाहिलं म्हणजे बालपर्णांचे मित्र भेटल्याचा आनंद होतो; क्षणभर मनाला वर्तमानकाळाचा विसर पडून भूतकाळातील निरनिराळ्या प्रसंगाभोवतीं ते गुंजारव करू लागत व अंतः- करणात कसलीतरी विचित्र हूरहूर सुरू होते. त्यात कोणत्या तरी अज्ञात हातानं लिहिलेली पुसट वाक्यं एखाद्या प्रेमळ संवगड्याप्रमाण उपकारक व मार्गदर्शी वाटतात व त्याचा कधीहि विसर पडत नाहीं.

पुण्याहून इकडे अहमदाबादेस येताना पुस्तकाची जी हालवाहालव करावी लागली त्यात माझी ती फाटकी पण धड अंतःकरणाची “निबंधमाला गहाळ झाली. फक्त एकदोन चरगळलेली पानं सापडली, एखादा जिवलग मित्र गमावल्याचं दुःख मला झालं. एखाद्या सौम्य, शात पण कोमलह्ृदयी मित्राप्रमाणं वाटे ती मला. नकळत तिनं मला समंजसपणाचे धडे दिले होते. ज्या ज्या वेळीं शाळेचा अगर अभ्यासाचा कंटाळा येई व आईबरोबर मी भाडे, त्या वेळीं त्या वृद्ध मुसलमान बाईच्या नेत्रातील अश्रु आठवत, एक- दम दचकल्यासारखं होई, मनाला लाज वाटे अन्‌ मी आपोआप नीट वागे.

आज माझ्या कपाटात उंची ग्रंथाची फोज उभी आहे. आणखीहि मन- सोक्त भरती त्या फौजेत मी करू शकेन; पण--

तो हरविलेला बालमित्र मला परत मिळेल तर केवढा आनंद वाटेल मला ! तोंपर्यंत काळजीपूवक आल्बममध्ये चिकटवून ठेविलेल्या त्या दोन चुरगळलेल्या पानाकडे बघत मला मनाचं समाधान करून घ्यावं लागणार